Ts 116/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 27 marca 2020 r. Pozycja 115 POSTANOWIENIE z dnia 30 stycznia 20 20 r. Sygn. akt Ts 116/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki – przewodniczący i sprawozdawca Mariusz Muszyński Michał Warciński , po rozpoznaniu , na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 stycznia 2020 r. , zażalenia na postano- wienie Trybunału Konstytucyjnego z 2 października 2019 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej K . W . oraz M . W . L . , p o s t a n a w i a: 1) uwzględnić zażalenie w części dotyczącej badania zgodności art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm.): a) w zakresie, w jakim obciąża osoby niebędące przedsiębiorcami, lecz pracowni- kami, gw arancyjną odpowiedzialnością majątkową za zobowiązania ich praco- dawcy i uniezależnia tę odpowiedzialność wobec państwowego wierzyciela ścią- gającego składki na ubezpieczenia społeczne od normalnego i adekwatnego związku przyczynowego między działaniem lub z aniechaniem a szkodą wierzy- ciela, b) w zakresie, w jakim ustanawia nieograniczoną solidarną odpowiedzialność ma- jątkową członków zarządu, bez możliwości zwolnienia od tej odpowiedzialności, c) w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości odstąpienia od od powiedzialności członka zarządu ze względu na zasady współżycia społecznego lub sprawiedli- wości bądź słuszności, w tym z uwzględnieniem zakresu ewentualnej winy członka zarządu i stopnia jego przyczynienia się do szkody – z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 w związku z Preambułą, art. 20, art. 22, art. 24, art. 30, art. 31 ust. 2, art. 84 i art. 177 Kon- stytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nadać w tejże części dalszy bieg skardze konstytucyjnej; 2) nie uwzględnić zażalenia w pozostałej części. Orzeczenie zapadł o jednogłośnie . OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 115 2 UZASADNIENIE 1. W s kardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 22 maja 2017 r. (data nadania), K . W . oraz M . W . L . (dalej: skarżące), reprezentowane przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, zarzuciły niezgodność: 1) art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm.; dalej: o.p.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585, ze zm.; dalej: u.s.u.s.) z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 w związku z Pream - bułą, art. 20, art. 22, art. 24, art. 30, art. 31 ust. 2, art. 84 i art. 177 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, ze zm.; dalej: p.u.n.) w związku z art. 116 § 1 o.p. z art. 2, art. 32, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji. Zdaniem skarżących art. 116 § 1 o.p. w związku z art. 31 u.s.u.s. naruszają „konstytu- cyjne prawa poprzednika prawnego skarżących”, a także pozbawiają skarżące prawa do dzie- dz iczenia „gwarancyjną, solidarną i zbiorową odpowiedzialnością majątkową całym majątkiem za zobowiązania publicznoprawne” spółki, której członkiem zarządu był ich spadkodawca. Z kolei w art. 21 ust. 1 p.u.n. określono „zbyt krótki termin zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki kapitałowej”. 2. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 6 lipca 2017 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżących 27 lipca 2017 r.) skarżące zostały wezwane do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej. 3. W piśmie procesowym, wniesionym do Trybunału 4 sierpnia 2017 r. (data nadania), pełnomocnik skarżących odniósł się do stwierdzonych braków formalnych, a także poinformo- wał o wniesieniu przez skarżące skargi kasacyjnej od wyroku sądu dru giej instancji. 4. Na podstawie art. 78 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072), postanowieniem z 17 paź- dziernika 2017 r., Trybunał Konstytucyjny zawiesił postępowanie w nin iejszej sprawie do czasu zakończenia postępowania wywołanego skargą kasacyjną. 5. Postanowieniem z 19 kwietnia 2018 r. (sygn. akt […] ) Sąd Najwyższy – Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. 6. Postanowien iem z 2 października 2019 r. Trybunał Konstytucyjny podjął zawieszone postępowanie oraz odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. 6.1. Trybunał – odnosząc się do zarzutu niekonstytucyjności art. 116 § 1 o.p. w związku z art. 31 u.s.u.s. w zak resie, w jakim „obciąża niebędące przedsiębiorcami lecz pracownikami osoby gwarancyjną odpowiedzialnością majątkową za zobowiązania ich pracodawcy i unieza- leżnia tę odpowiedzialność (…) wobec państwowego wierzyciela ściągającego składki (…) od normalnego i adekwatnego związku przyczynowego między działaniem lub zaniechaniem a szkodą wierzyciela”, a także w zakresie, w jakim „ustanawia nieograniczoną solidarną odpo- wiedzialność majątkową członków zarządu, bez możliwości zwolnienia od tej odpowiedzial- ności” – zauważył, że zakres obowiązków i odpowiedzialności członków zarządu spółki kapi- tałowej określa umowa spółki oraz ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlo- wych (Dz. U. z 2019 r. poz. 505, ze zm.; dalej: k.s.h.). W szczególności powyższe kwest ie OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 115 3 reguluje art. 208 § 2 k.s.h., zgodnie z którym każdy członek zarządu ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki. Organem spółki jest przy tym zarząd jako całość (art. 201 § 1 k.s.h.), a nie jego poszczególni członkowie. W myśl art. 204 § 1 k.s.h. prawo członka zarządu do pro- wadzenia spraw spółki i jej reprezentowania dotyczy wszystkich czynności sądowych i poza- sądowych spółki. Prawa członka zarządu do reprezentowania spółki nie można ponadto ogra- niczyć ze skutkiem prawnym wobec osób trzecich (art. 204 § 2 k.s.h.). Wynika stąd, że każdy członek zarządu spółki ma obowiązek posiadania podstawowych informacji o najważniejszych sprawach spółki. Jednocześnie – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego – na członku zarządu spółki kapitał owej ciąży obowiązek podwyższonej staranności oczeki - wanej od kogoś, kto pełni funkcję organu osoby prawnej prowadzącej działalność gospodarczą. W konsekwencji nie może się on uchylać od odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki, tłumacząc się braki em informacji o stanie finansów spółki (zob. wyrok SN z 17 października 2006 r., sygn. akt II UK 85/06, OSNP nr 21 - 22/2007, poz. 328). Na tej podstawie należało uznać, że w omawianym zakresie zarzuty postawione w skardze konstytucyjnej dotyczyły nie tyle z askarżonej normy (wynikającej z art. 116 § 1 o.p., a mającej zastosowanie w sprawie spadkodawcy skarżących na podstawie art. 31 u.s.u.s.), ile konstrukcji odpowiedzialności członka zarządu spółki kapitałowej przyjętej w polskim systemie prawnym. W konsekwe ncji zarzuty dotyczące art. 116 § 1 o.p. w związku z art. 31 u.s.u.s. należało uznać za oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. p oz. 2072, ze zm.; dalej: uotpTK). W skardze skarżące podniosły także, że art. 116 § 1 o.p. w związku z art. 31 u.s.u.s. „nie przewiduje możliwości odstąpienia od odpowiedzialności (…) [członka zarządu] ze względu na zasady współżycia społecznego lub spra wiedliwości bądź słuszności (…), w tym z uwzględ- nieniem zakresu ewentualnej winy członka zarządu i stopnia jego przyczynienia się do szkody”. W tym kontekście Trybunał zauważył, że art. 116 § 1 o.p. nie przewiduje możliwości wyłączenia (ograniczenia) odpow iedzialności członka zarządu z przyczyn wskazanych przez skarżących. Niemniej jednak przepis ten – w brzmieniu obowiązującym, gdy wobec poprzed- nika prawnego skarżących Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję z 29 grudnia 2009 r. (znak: […] ) – zawierał przesłanki wyłączenia tej odpowiedzialności. W związku z powyższym Trybunał stwierdził , że zarzuty sformułowane w skardze kon- stytucyjnej w omawianym zakresie przybrały w istocie postać postulatu poszerzenia katalogu przesłanek umożliwiających wyłą czenie lub ograniczenie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości składkowe spółki, tj. uzupełnienia zaskarżonej regulacji o dodatkową treść. Skar- żące domagały się bowiem, aby – z jednej strony – ustalenie tej odpowiedzialności było uza- leżnione od za kresu obowiązków faktycznie wykonywanych w związku z pełnieniem funkcji członka zarządu, a z drugiej – zakres tej odpowiedzialności był uzależniony od winy danego członka zarządu i stopnia przyczynienia się do szkody. Dowodziło to, że zarzut skarżących we wskazanym zakresie dotyczył w istocie zaniechania ustawodawczego (braku regulacji), co przesądzało o jego niedopuszczalności w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 1 uotpTK. 6 .2. Zarzut niekonstytucyjności art. 116 § 1 o.p. w związku z art. 31 u.s.u.s. w zakresi e, w jakim „posługuje się pojęciami niedostatecznie precyzyjnymi, w tym nieaktualnym od 2003 r. i mylącym pojęciem postępowania układowego, które jako odrębne postępowanie w obecnie obowiązującym Prawie upadłościowym i naprawczym, nie występuje, jak też bu- dzącym w obecnym orzecznictwie sądów trudności pojęciem właściwego czasu”, Trybunał także uznał za oczywiście bezzasadny w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 uotpTK. W pierwotnym brzmieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. odnosił się bowiem do obowiązującego wó wczas rozpo- rządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo o postępowaniu układowem (Dz. U. Nr 93, poz. 836, ze zm.), które 1 października 2003 r. zostało zastąpione OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 115 4 przez p.u.n.; wówczas to w miejsce instytucji postępowania uk ładowego wprowadzono postę- powanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu. Niemniej jednak nie można było w tym przypadku mówić o błędnym lub mylącym brzmieniu zaskarżonego przepisu, skoro w art. 544 p.u.n. wyraźnie wskazano, że „[i] lekroć w przepisach odrębnych jest mowa o »postępowaniu układowym«, rozumie się przez to także postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu”. Z kolei posłużenie się przez ustawodawcę zwrotem „we właściwym czasie” świadczy jedynie o nakazie zindywidualizowania oceny zachowania członków zarządu spółki kapitało- wej, tj. wzięciu pod uwagę wszystkich relewantnych okoliczności w konkretnym stanie fak- tycznym. 6 .3. Zarzut niekonstytucyjności art. 21 ust. 1 p.u.n. w związku z art. 116 § 1 o.p., doty- czył zbyt krótkiego – zdaniem skarżących – terminu do złożenia wniosku o ogłoszenie upadło- ści spółki kapitałowej, jak na zakres obowiązków związanych z przygotowaniem takiego wnio- sku, określonych w art. 23 i art. 24 p.u.n. W tym kontekście Trybunał stwierdził, że – wziąwszy pod uwagę stan faktyczny, który legł u podstaw orzeczeń wydanych przez sądy obu instancji – zarzuty skargi w omawianym zakresie miały charakter stricte abstrakcyjny. Jak wynikało bo- wiem głównie z ustaleń obu sądów orzekających w sprawie skarżących , niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie wynikającym z art. 21 p.u.n. nie było spowodowane trudno- ściami z przygotowaniem stosownej dokumentacji w ustawowym terminie; spółka złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości dopiero po negatywnym rozpatr zeniu jej wniosku z 1 grudnia 2004 r. o wszczęcie postępowania naprawczego. W postanowieniu z 2 grudnia 2004 r. (sygn. akt […] ) Sąd Rejonowy w S . zakazał spółce wszczęcia tego postępowania, gdyż w dniu skła- dania oświadczenia była ona już podmiotem niewypła calnym. Dopiero 22 grudnia 2004 r. spółka złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu. Postanowie- niem z 23 lutego 2005 r. (sygn. akt […] ) Sąd Rejonowy w S . ogłosił upadłość płatnika oraz wskazał, że stan niewypłacalności został osi ągnięty 31 października 2004 r. W związku z tym nie można było uznać, że przyczyną niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie wynikającym z art. 21 p.u.n. był „zbyt krótki czas” na dokonanie tej czynności. Z działań po- dejmowanych przez spółkę wy nika, że znała ona swoją sytuację finansową, lecz niewłaściwie korzystała z instrumentów przewidzianych w szczególności przez przepisy p.u.n. To zaś ozna- czało, że skarżące nie wykazały ani nie uprawdopodobniły naruszenia konstytucyjnych praw lub wolności ( ani wobec nich, ani wobec ich spadkodawcy) przez zaskarżoną regulację. Przy- jęty w Konstytucji model skargi konstytucyjnej wyklucza bowiem korzystanie z tej instytucji jako actio popularis . 6 .4. Odpis postanowienia Trybunału został doręczony pełnomocnikowi skarżących 21 października 2019 r. 7 . W sporządzonym przez pełnomocnika piśmie procesowym , wniesionym do Trybu- nału 28 października 2019 r. (data nadania), skarżące złożyły zażalenie na punkt 2 postanowie- nia z 2 października 2019 r. „w zakresie odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyj- nej w części obejmującej niezgodność z wskazanymi normami Konstytucji art. 116 § 1 ustawy z dnia 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa oraz zarzucając zaskarżonemu postanowieniu na- ruszenie norm Konstytucji oraz przepisów postępowania, przez błędną wykładnię lub niewła- ściwe zastosowanie, w tym: 1) art. 7 w związku z art. 4 Konstytucji, przez niezastosowanie i działanie nie na pod- stawie prawa, tj. norm Konstytucji lecz przywołanej na str. 7 postanowienia wypowiedz i nie- będącej prawem; OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 115 5 2) art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, w związku z m.in. 31 ust. 2 i 3, art. 32, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji, przez niewłaściwe zastosowanie”. Skarżące wniosł y ponadto o „uchylenie zaskarżonego postanowienia w pkcie 2, w czę- ści dotyczącej art. 116 § 1 ustawy – Ordynacja podatkowa”. Uzasadniając sformułowane zarzuty, skarżące podniosły, że art. 116 § 1 o.p. powinien być wykładany wespół z art. 299 k.s.h. , a takż e odwołały się do postanowień niemieckiej ustawy z dnia 20 kwietnia 1892 r. o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością (Dz. U. Rzeszy s. 477; niem. Gesetz betreffend die Gesellschaften mit beschränkter Haftung vom 20. April 1892 , RGBl. S. 477) . Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 239 3 ; dalej: uotpTK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyj- nego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym, badając w szczególności, czy w wy- danym postanowieni u prawidłowo stwierdzono istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. 2. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie uznaje, że odniesienie się do treści za- żalenia musi zostać poprzedzone uwagami natury ogólnej, dotyczącymi zasady skargowości obowiązującej w postępowaniu przed polskim sądem konstytucyjnym. Zgodnie z art. 67 ust. 1 uotpTK Trybunał przy orzekaniu jest związany granicami wniosku, pytania prawnego lub skargi konstytucyjnej. Zasada ta wymaga, aby sam skarżący określił akt normatywn y lub jego część, które są przedmiotem postępowania. Trybunał nie może z urzędu rozszerzyć wskazanego przedmiotu kontroli. Istotne jest przy tym, że niemożność działania Trybunału ex officio zacho- wuje aktualność we wszystkich stadiach postępowania przed ty m organem. Należy zatem przy- jąć, że podmiot występujący z zażaleniem na postanowienie o odmowie nadania skardze dal- szego biegu sam określa granice, w ramach których sprawa podlega rozpoznaniu (por. m.in. za - chowujące aktualność postanowienia TK z: 9 lipca 2014 r., sygn. Ts 177/13, OTK ZU Suple- ment nr II/B /2014, poz. 895; 18 grudnia 2014 r., sygn. Ts 116/13, OTK ZU nr 6/B/2014, poz. 556 oraz 25 lutego 2015 r., sygn. Ts 48/12, OTK ZU nr 1/B/2015, poz. 6 – wydane na gruncie art. 66 ustawy z dnia 1 sierpn ia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.). 3. Przystępując do oceny wniesionego w niniejszej sprawie zażalenia, Trybunał Kon- stytucyjny przypomina, że przedmiotem skargi konstytucyjnej były regulacje wywodzone z od- powiednio: a rt. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm.; dalej: o.p.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585, ze z m.; dalej: u.s.u.s.) oraz art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, ze zm.) w związku z art. 116 § 1 o.p. Tymczasem skarżące ograniczyły się w zażaleniu wyłącznie do kwestionowania odmowy nadania dalszego biegu skardze odnośnie do art. 116 § 1 o.p. i to tylko w zakresie motywów rozstrzygnięcia Trybunału zawartych w punkcie 3.1 i 3.2 uzasadnienia prawnego zaskarżonego postanowienia. 4 . Trybunał Konstytucyjny w składzie rozpatrującym wniesione zażalenie uznaje za ce- lowe, aby wątpliwości skarżących odnośnie do kwestii zgodności art. 116 § 1 o.p.: OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 115 6 a) w zakresie, w jakim obciąża osoby niebędące przedsiębiorcami, lecz pracownikami, gwarancyjną odpowiedzialnością majątkową za zobowiązania ich pracodawcy i uniezależnia tę odpowiedzialność wobec państwowego wierzyciela ściągającego składki na ubezpieczenia spo- łeczne od normalnego i adekwatnego związku przyczynowego między działaniem lub zanie- chaniem a szkodą wierzyciela, b) w z akresie, w jakim ustanawia nieograniczoną solidarną odpowiedzialność mająt- kową członków zarządu, bez możliwości zwolnienia od tej odpowiedzialności, c) w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości odstąpienia od odpowiedzialności członka zarządu ze względ u na zasady współżycia społecznego lub sprawiedliwości bądź słusz- ności, w tym z uwzględnieniem zakresu ewentualnej winy członka zarządu i stopnia jego przy- czynienia się do szkody – z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 w związku z Pre- ambułą, art. 20, art. 22, art. 24, art. 30, art. 31 ust. 2, art. 84 i art. 177 Konstytucji zostały – po uzyskaniu stanowisk pisemnych od Marszałka Sejmu, Prokuratora Generalnego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich – ocenione przez Trybunał na etapie rozpoznania merytorycznego. W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 8 zdanie pierwsze uotpTK – posta- nowiono jak w punkcie 1 sentencji. 5. Trybunał stwierdz a , że skarżące nie odniosły się do podstaw odmowy nadania dal- szego biegu skardze konstytucyjnej, wskazanych w punktach 3.3 i 3.4 uzasadnienia prawnego postanowienia z 2 października 2019 r. Okoliczność ta skutkuje niepodważaniem przez skar- żące wydanego w ich sprawie rozstrzygnięcia w zakresie tam wskazanym. Z tego też powodu – na podstawie art. 61 ust. 8 zdanie drugie uotpTK – postanowiono jak w punkcie 2 sentencji.