Ts 153/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 25 listopada 2021 r. Pozycja 181 POSTANOWIENIE z dnia 25 marca 2021 r. Sygn. akt Ts 153/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej C.R. o zbadanie zgodności : art. 2 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Pol- skiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44, ze zm.), rozumianego w ten sposób, że „wyklucza możliwość nabycia obywatelstwa polskiego przez małoletniego będącego dziec- kiem obywateli polskich tylko dlatego, że ze względu na urodzenie na ziemiach amerykańskich dziecku przysługuje obywatelstwo amerykańskie” , z art. 34 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dal szego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 14 paździer- nika 2020 r. (data nadania), C.R. (dalej: skarżąc y), reprezentowany przez pełnomocnik a z wy- boru, wystąpił z żądaniem na tle następującego stanu faktycznego: Skarżący (urodzony […] 1966 r. na terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki) złożył do Wojewody (dalej też : organ) wniosek o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, który został załatwiony odmownie decyzją z 27 lutego 2019 r. (znak: [...]). Zdaniem organu do potwierdzenia posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego konieczne jest ustalenie, jakie obywatelstwo posiadali rodzice skarżącego w chwili jego urodzenia. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ustalono, że ojc u skarżącego (urodzonemu […] 1942 r. na terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki) oraz dziadkowi skarżącego (urodzonemu […] 1915 r. na terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki) obywatelstwo polskie nie przysługi- wało na podstawie ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44, ze zm.; dalej: ustawa z 1920 r.) ani jakichkolwiek innych przepisów, w tym wiążących Rzeczpospolitą Polską aktów prawa międzynarodowego. Okoliczność ta OTK ZU B/2021 Ts 153/20 poz. 181 2 przekładała się na wykluczenie nabycia obywatelstwa polskiego przez skarżącego po jego wstępnych. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej też: organ odwoławczy), decyzją z 30 kwietnia 2019 r. ( znak: […]), utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu z 27 lutego 2019 r., pod zielając jego argumentację prawną. Organ odwoławczy ustalił ponadto, że pradziadek skar- żącego urodził się 7 września 1883 r. na obszarze Królestwa Galicji i Lodomerii (stanowiącego kraj koronny Cesarstwa Austriackiego), a w 1908 r. wyemigrował do S tanów Zjednoczonych Ameryki. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administrac yj- nego w W. , która została oddalona w wyroku z 10 października 2019 r. (sygn. akt […] ). Orze- czenie to zostało podtrzymane wyrokiem Naczelnego Sądu Admi nistracyjnego z 16 czerwca 2020 r. (sygn. akt […] ). W ocenie sądów obu instancji rozpatrujące wniosek skarżącego organy administracyjne prawidłowo zinterpretowały przepisy ustawy z 1920 r. odnośnie do stanu fak- tycznego dotyczącego jego wstępnych, a tym samym odmowa potwierdzenia posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego była prawnie zasadna. 2. Zdaniem skarżące go art. 2 pkt 1 lit. b ustawy z 1920 r. narusza konstytucyjne prawo do obywatelstwa polskiego (wywodzone z art. 34 ust. 1 ustawy zasadniczej). Zaskarżony prze- pis jest także sprzeczny z wywodzonym z art. 2 Konstytucji „bezpieczeństwem prawnym jed- nostki” . 3. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2020 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżące go 9 grudnia 2020 r.) skarżąc y – na podstawie art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyj- nym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) – został wezwan y do usunięcia brak ów formalnych skargi konstytucyjnej przez doręczenie: a) pot wierdzających wyczerpanie drogi prawnej odpisów poświadczonych za zgodność z oryginałem decyzji (wraz z czterema kopiami): – Wojewody Zachodniopomorskiego z 27 lutego 2019 r. ( znak: […] ), – Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 30 kwietnia 2019 r. (znak: […] ), b) odpisów poświadczonych za zgodność z oryginałem wyroków (wraz z czterema ko- piami): – Wojewódzkiego Sądu Administracyjne go w W. z 10 października 2019 r. (sygn. akt […] ), – Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2020 r. (sygn. akt [ …] ) wraz z kompletnym, zawierającym wszystkie strony, uzasadnieniem tego wyroku, c) kserokopii poświadczonej za zgodność z oryginałem koperty, w której doręczono skarżącemu odpis wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2020 r. (sygn. akt [ ]). W pi śmie procesowym, sporządzonym przez pełnomocnika i wniesionym do Trybunału 14 grudnia 2020 r. (data nadania), s karżąc y wykonał powyższe zarządzeni e. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. Stosownie do art. 61 ust. 4 u.o.t.p.TK Trybunał odmawia nadania dalszego biegu skar- dze konstytucyjnej, jeżeli: OTK ZU B/2021 Ts 153/20 poz. 181 3 – skarga nie spełnia wymogów określonych w ustawie i usunięcie braków nie jest moż- liwe (pkt 1); – braki forma lne, o których mowa w art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK, nie zostały usunięte w ter- minie (pkt 2); – skarga jest oczywiście bezzasadna (pkt 3). 2. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie uczyniono art. 2 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywat elstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44, ze zm.; dalej: ustawa z 1920 r.) w brzmieniu: „Z chwilą ogłoszenia ustawy niniejszej prawo obywatelstwa polskiego służy każdej osobie bez różnicy płci, wieku, wyznania i narodowości, która: 1) jest osiedlona na obszarze Państwa Polskiego, o ile jej nie służy obywatelstwo innego państwa. Za osiedlonego w Państwie Polskiem w znaczeniu niniejszej ustawy jest uważany kto: (…) b) ma prawo swojszczyzny w jednej z gmin na obszarze Państwa Polskiego, stanowią- cym poprzednio część składową Państwa Austrjackiego lub Węgierskiego” . Przepis ten został zakwestionowany w rozumieniu, w jakim „ wyklucza możliwość na- bycia obywatelstwa polskiego przez małoletniego będącego dzieckiem obywateli polskich tylko dlatego, że ze wz ględu na urodzenie na ziemiach amerykańskich dziecku przysługuje obywatelstwo amerykańskie ” , zaś jako wzorce kontroli skarżący powołał art. 34 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji . 3. W odniesieniu do zarzutu niekonstytucyjności art. 2 pkt 1 lit. b ustawy z 192 0 r. należy na wstępie zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny – choć jest sądem prawa – przy ocenie skargi konstytucyjnej ( będącej indywidualnym, konkretnym środkiem ochrony praw jednostki) i badaniu jej zasadności nie może pomijać żadnej okoliczności stanu prawnego i faktycznego (por. postanowienia TK z 22 lutego 2010 r. i 13 grudnia 2010 r., sygn. Ts 103/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 438 i 439 oraz wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16, OTK ZU A/2020, poz. 69). Wziąwszy pod uwagę okoliczności stanu p rawnego i faktycznego poprze- dzającego wniesienie analizowanej skargi konstytucyjnej Trybunał zwraca uwagę na poniższe kwestie . 3.1. U stawa z 1920 r. przewidywała w art. 4 następujące sposoby nabycia obywatelstwa: przez urodzenie (pkt 1), przez uprawnienie , uznanie lub przysposobienie (pkt 2), przez zamąż- pójście (pkt 3), przez nadanie (pkt 4) oraz przez przyjęcie urzędu publicznego lub przyjęcie do służby wojskowej w Państwie Polskim, o ile nie uczyniono przeciwnego zastrzeżenia (pkt 5). Przesłanki z tego p rzepisu zostały dookreślone w art. 5 - 8 ustawy z 1920 r. I tak, przez urodzenie dzieci ślubne nabywały obywatelstwo ojca , a dzieci nieślubne – obywatelstwo matki; dzieci rodziców niewiadomych, urodzone lub znalezione na obszarze Państwa Polskiego, uważane były za obywateli polskich, o ile nie wykazano ich innego obywatelstwa (art. 5). Przez upraw- nienie, uznanie lub przysposobi enie dziecko, liczące nie więcej niż 18 lat, nabywało obywatel- stwo ojca lub matki, względnie innej osoby, uznającej lub przysposabiającej (art. 6). Przez za- mążpójście nabywała obywatelstwo polskie cudzoziemka, poślubiająca obywatela polskiego (art. 7). Nad anie obywatelstwa polskiego nastąpić mo gło na prośbę osoby, pragnącej je uzy- skać, jeżeli wykazała, że: prowadziła nieposzlakowany tryb życia, przebywała stale przynajm- niej od 10 lat w granicach Państwa Polskiego, posiadała środki utrzymania lub zarobkowani a dla siebie i swojej rodziny, posiadała znajomość języka polskiego (art. 8 in principio ). Za ma- łoletnich oraz inne osoby, ograniczone w zdolności do działań prawnych, prośbę o nadanie im obywatelstwa polskiego wnosili ich prawni zastępcy (art. 8 in fine ). OTK ZU B/2021 Ts 153/20 poz. 181 4 3.2. W ustawie z 1920 r. przewid ziany został specjalny tryb nabycia obywatelstwa, związany z restytucją państwowości polskiej. W myśl jej art. 2, z chwilą ogłoszenia tego aktu normatywnego, prawo obywatelstwa polskiego służyło każdej osobie bez różnicy płci, wieku, wyznania i narodowości: – która była osiedlona na obszarze Państwa Polskiego, o i le nie służyło jej obywatelstwo innego państwa (pkt 1 zdanie pierwsze) . Za osiedlonego w Państwie Polskim uważano zaś każ- dego, kto: był zapisany lub mia ł prawo by ć zapisanym do ksiąg stałej ludności byłego Króle- stwa Polskiego (pkt 1 zdanie drugie lit. a), mia ł prawo swojszczyzny w jednej z gmin na obsza- rze Państwa Polskiego, stanowiącym poprzednio część składową byłego Cesarstwa Austr iac- kiego (pkt 1 zdanie drugie lit. b), miał już przed 1 stycznia 1908 r. z tytułu obywatelstwa niemieckiego sta łe miejsce zamieszkania na obszarze Państwa Polskiego, stanowiącym po- przednio część składową Królestwa Prus (pkt 1 zdanie drugie lit. c), był zapisany do gminy miejskiej lub wiejskiej, albo do jednej z organizacji stanowych na ziemiach b yłego Cesarstwa Rosyjskiego, jakie w eszły w skład Państwa Polskiego (pkt 1 zdanie drugie lit. d); – która urodziła się na obszarze Państwa Polskiego, o ile nie służyło jej obywatelstwo innego p aństwa (pkt 2); – której na mocy traktatów międzynarodowych przysługiwało obywatelstwo polskie (pkt 3). 3.3. R egulacje odnośnie do nabycia obywatelstwa polskiego przez zamieszkałą lub wy- wodzącą się z obszaru byłego Cesarstwa Austriackiego ludność wynikały również z: – art. 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przed- miocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. (Dzien. Ust. Rz. P. № 7, poz. 44) o oby- watelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 52, poz. 320, ze zm.), zgodnie z którym do czasu ostatecznego ustalenia granic uważało się za obszar Państwa Polskiego w znaczeniu ustawy z 1920 r. m.in. byłe Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim; – art. 1 ustawy z dnia 26 września 1922 r. o uregulowaniu prawa wyboru obywatelstwa polskiego przez obywateli b. cesarstwa austrjackiego lub b. królestwa węgierskiego i prawa wyboru obywatelstwa obcego przez b. obywateli tych państw, posiadających obywatelstwo polskie (Dz. U. Nr 88, poz. 79 1) , w myśl którego Rada Ministrów został a upoważnion a do uregulowania prawa wyboru obywatelstwa polskiego przez obywateli byłego Cesarstwa Au- striackiego lub byłego Królestwa Węgierskiego i prawa wyboru obywatelstwa obcego przez byłych obywateli tych państw, posiadających obywatelstwo polskie, oraz do dokonania w związku z tym odpowiednich zmian, a względnie uzupełnień art. 2, art. 4, art. 9 i art. 11 ustawy z 1920 r, zaś art. 3 ustawy z 1920 r. należało stosować do osób pochodzenia polskiego oraz ich potomków bez względu na to, czy do kraju powrócili, czy też stale tu zamieszkiwali ( w wykonaniu tej ustawy Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 12 grudnia 1922 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 26 września 1922 r. o uregulowaniu prawa wyboru obywatelstwa polskiego przez obywateli b. cesarstwa austrjackiego, lub b. królestwa węgier- skiego i prawa wyboru obywatelstwa obcego przez b. obywateli tych państw, posiadających obywatelstwo polskie , Dz. U. z 1923 r. Nr 10, poz. 58 , odnoszące się do obszar ów Śląska Cie- szyńskiego, Spisza i Orawy ) ; – decyzj i Konferencji Ambasadorów z dnia 15 marca 1923 r. w sprawie granic Polski, załączon ej do oświadczenia rządowego z dnia 20 kwietnia 1923 r. w przedmiocie uznania gra- nic wschodnich Rzeczypospolitej (Dz. U. Nr 49, poz. 333), w której m.in. uznano objęcie przez Rzeczpospolitą Polską zwierzchności państwowej nad całością byłego Królestwa Galicji i Lo- domerii; – art. 70 Traktatu p okoju pomiędzy Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi i Austrją, podpisanego w Saint - Germain - en - Laye 10 września 1919 r. (Dz. U. z 1925 r. Nr 17, poz. 114 – zał. ; dalej: Traktat z 1919 r. ) z w brzmieniu: „Każdy kto ma indygenat (pertinenza) OTK ZU B/2021 Ts 153/20 poz. 181 5 na terytorjum, stanowiącem poprzednio część terytorjów dawnej monarchji austro - węgierskiej , na będzie z samego prawa, przytem z wyłączeniem obywatelstwa austriackiego, obywatelstwa Państwa, które wykonywa zwierzchnictwo nad tem terytorjum ” ; – rozporządzeni a Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 6 lutego 1925 r. wydane go w porozumieniu z Ministrem Spraw Zagranicznych w sprawie nabycia i utraty obywatelstwa polskiego na skutek opcji w myśl Traktatu Pokoju między Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi i Austrją, podpisanego w St. - Germain - en - Laye 10 września 1919 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 118; dalej: ro zporządzenie z 1925 r.). 3.4. R ozporządzeni e z 1925 r. zawierało następujące regulacje szczegółowe: – byli obywatele Cesarstwa Austriackiego, którzy na podstawie prawa swojszczyzny uzyskali obywatelstwo jednego z państw, jakie powstały na terytorium byłego Cesarstwa Au- striackiego , z wyłączeniem obywatelstwa polskiego , mogli do 22 sierpnia 1925 r. optować na rzecz obywatelstwa polskiego, jeśli przed nabyciem prawa swojszczyzny na terytorium jednego z pomienionych państw posiadali to prawo w jednej z gm in, leżącej na obszarze wchodzącym obecnie w skład Państwa Polskiego (§ 1); – osoby narodowości polskiej, posiadające prawo swojszczyzny na obszarze stanowią- cym część byłego Cesarstwa Austriackiego, z wyłączeniem terytorium należącego obecnie do Państwa Po lskiego, mogły do 22 lutego 1925 r. dokonać wyboru na rzecz obywatelstwa pol- skiego ( § 2 ) ; – p rawo wyboru (opcji) służy ło wszystkim osobom bez różnicy płci, które ukończyły z dniem 22 sierpnia 1924 r. osiemnaście lat ; o pcja męża rozciąga się na żonę, opcja rodziców względnie opiekunów – na dzieci do osiemnastego roku życia (§ 3); – d o przyjmowania opcji powołane zostały : w Polsce – właściwe władze administra- cyjne pierwszej instancji, zagranicą – polskie przedstawicielstwa dyplomatyczne i konsula rne; o kompetencji miejscowej rozstrzyga ło miejsce stałego pobytu wnioskodawcy (§ 4); – każdy, k to pragn ął skorzystać z prawa opcji , po winien był złożyć władzy wskazanej w § 4 rozporządzenia z 1925 r. odpowiednie oświadczenie ustnie (protok o larnie) lub na piśmie , do którego dołączyć należ ało metrykę urodzenia względnie chrztu osoby optującej, dowód do- tychczasowej, a w przypadku opcji na podstawie prawa swojszczyzny (§ 1 rozporządzenia z 1925 r. ) – także i poprzedniej swojszczyzny ; j eśli opcja rozciąga ła się na in ne osoby, należ ało przedstawić także metryki urodzenia względnie chrztu tych osób, a dla żony – metrykę ślubu ; o soby, optujące na podstawie przynależności do narodowości polskiej (§ 2 rozporządzenia z 1925 r. ), po winny były wykazać, że są narodowości polskiej (§ 5); – w ładza odbierająca oświadczenie po winna była potwierdzić odbiór tegoż na piśmie, ustalić tożsamość osoby optującej, sprawdzić podane dane i załączniki, ewentualnie zażądać uzupełnienia tychże i skierować sprawę wraz z własną opin i ą do Min isterstwa Spraw We- wnętrznych (§ 6); – o rzeczenie co do prawności opcji należ ało w każdym przypadku do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, które w razie przyjęcia opcji wyda wało osobie optującej odpowiednie poświadczenie, w razie zaś przeciwnym – decyzję odmow ną (§ 7); – o pcja prawnie dokonana powod owała z dniem jej dokonania utratę obywatelstwa do- tychczasowego i nabycie obywatelstwa polskiego (§ 8) . 3.5. Prawo swojszczyzny (niem. Heimatrecht ) , o którym mowa w art. 2 pkt 1 lit. b ustawy z 1920 r. oraz § § 1 i 2 rozporządzenia z 1925 r., było instytucją przewidzianą w au- striackiej ustawie Gesetz vom 3. Dezember 1863, betreffend die Regelung der Heimatverhält- nisse ( R GBl. für das Kaiserthum Österreich , Nr. 105, S. 368 ). Swojszczyzna przysługiwała osobom zamieszkałym w gmin ie k raju koronn ego Cesarstwa Austriackiego , a nabywana była w wyniku przyjęcia do „węzła swojszczyzny”, w drodze objęcia urzędu publicznego, przez OTK ZU B/2021 Ts 153/20 poz. 181 6 urodzenie z rodzica posiadającego przedmiotowe prawo lub zawarcie związku małżeńskiego (por. G. Kędzielawski, Prawo swojszczyzny („Heimatrecht”) jako wyraz przynależności do gminy , „Studia z Dziejów Państwa Polskiego” 2014, t. 17, s. 169 i n.). 3.6. Jak wynika z materiału procesowego zgromadzonego w niniejszej sprawie pradzia- dek skarżącego (urodzony […] 1883 r. na obszarze Królestwa Galicji i Lodomerii) od 1908 r. przebywał w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Z kolei na terytorium tego państwa urodzili się dziadek skarżącego ( […] 1915 r.) oraz ojciec skarżącego ([…] 1942 r.), co – zgodnie sekcją 1 XIV Poprawki do Konstytucji Stanów Zjednoczonych – skutkowało nabyciem przez te osoby obywatelstwa Stanów Zjednoczonych Ameryki z mocy prawa. W myśl obowiązujących w II Rzeczypospolitej przepisów osobą wyłącznie uprawnioną do wyst ąpienia z wnioskiem o poświadczenie posiadania obywatelstwa polskiego był pradzia- dek skarżącego, jako osoba będąca uprzednio obywatelem Cesarstwa Austriackiego. Nie złoże- nie przez niego wniosku na zasadzie art. 2 pkt 1 lit. b lub art. 2 pkt 2 ustawy z 1920 r., jak również art. 2 pkt 3 ustawy z 1920 r. w związku z art. 70 Traktatu z 1919 r. w związku z § 1 lub § 2 rozporządzenia z 1925 r. przełożył o się na to, że dziadek, a tym bardziej ojciec skarżą- cego, nigdy nie uzyskali obywatelstwa polskiego. 4. Odnosząc ustalenia poczynione w punkcie 3 tej części niniejszego uzasadnienia do sformułowanego w analizowanej skardze konstytucyjnej zarzutu, Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że to nie art. 2 pkt 1 lit. b ustawy z 1920 r. ipso iure ac in abstracto spowodował odmowę potwierdzenia posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego . Przeciwnie – ne- gatywne rozstrzygnięcia administracyjne oraz sądowoadministracyjne wobec skarżącego miały swoje źródło w tym, że jego pradziadek (abstrahując od motywów, jakimi mógł się wówczas kierować) w latach 1920 - 1925 nie skorzystał z dostępnych wówczas instytucji prawnych w celu potwierdzenia przez niego (jako byłego obywatela Cesarstwa Austriackiego) prawa do obywa- telstwa polskiego. Okoliczność, że ówczesny prawodawca powiązał skutek prawny złożenia albo niezłożenia odnośnego wniosku przez zainteresowanego z jego niepełnoletni mi dzie ćmi , nie jest zaś niczym nadzwyczajnym. W europejskiej kulturze prawnej osoby poniżej określo- nego wieku (na ogół osiemnastego roku życia) nie dysponują bowiem swobodą w zakresie po- dejmowania przez nie aktów prawnych na gruncie prawa prywatnego czy publicznego. W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK – należało po- stanowić jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie siedmiu dni od daty jego doręczenia.