Ts 52/23

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 10 września 2024 r. Pozycja 190 POSTANOWIENIE z dnia 9 kwietnia 2024 r. Sygn. akt Ts 52/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej B . N . o zbadanie zgodności: 1) art. 767 3a § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) w zakresie, w jakim „od orze - czenia sądu rozpoznającego skargę na orzeczenie referendarza, który roz - poznawał skargę na opis i oszacowanie, nie przewiduje środka zaskarżenia do innego sądu oddzielonego funkcjonalnie”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , ewentualnie 2) „zrębu normatywnego” art. 767 3a w związku z art. 759 § 1 1 , w związku z art. 47 1 , w związku z art. 398 22 § 5, w związku z art. 950 ustawy powołanej w punkcie 1, w związku z art. 2 § 1 i § 2, w związku z art. 147 § 1, w związ- ku z art. 151 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 20 0 1 r. – Prawo o ustroju sądów po- wszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2072, ze zm.) „w zakresie, w jakim: a) dopuszcza do orzekania w przedmiocie opisu i oszacowania przez referen- darza sądowego, będącego urzędnikiem niesprawującym wymiaru spra- wiedliwości, orzekającego o podmiotowym prawie własności, b) pozbawia strony postępowania w przedmiocie skargi na opis i oszacowanie możliwości rozpoznania sprawy przez sądy dwóch instancji oddzielonych od siebie funkcjonalnie, c) w sposób nieproporcjonalny rozróżnia skutki wniesienia skargi na orzecze- nie referendarza w postępowaniu egzekucyjnym w przedmiocie opisu i oszacowania wobec skutków wniesienia skargi na orzeczenie referenda- rza w postępowaniu rozpoznawczym, d) ogranicza bezpośrednio konstytucyjne prawo własności dłużnika, e) jest przejawe m niepoprawnej legislacji”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 w związku z art. 175 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 w związku z art. 177 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1 i 3 w związ- ku z art. 2 Konstytucji, OTK ZU B/2024 Ts 52/23 poz. 190 2 p o s t a n a w i a: 1) nadać dalszy bieg skardze konstytucyjnej w zakresie z badania zgodności : a) art. 759 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie wyłą- cza możliwości orzekania przez referendarza sądowego w postępowaniu w przedmiocie skargi na opis i oszacowanie, w którym dochodzi do spra- wowania wymiaru sprawiedliwości poprzez władcze określenie wartości prawa własności”, b) art. 2 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 20 0 1 r. – Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2072, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie definiuje pojęcia wymiaru sprawiedliwości, co skutkuje nieprecyzyjnym określeniem granic kompetencji referendarzy sądowych, w tym prowadzi do możliwości orzekania w sprawach, w których orzeka się o prawach podmiotowych stron postępowania, przez referendarzy sądowych”, z art. 45 ust. 1 w zwią - zku z art. 2 oraz art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej ; 2) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w pozostałym zakresie. UZA S ADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 marca 2023 r. (data nadania) B . N . (dalej: skarżąca) , reprezentowan a przez pełnomocnika z wyboru, wystąpi- ł a z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Wobec skarżącej zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne z nieruchomości będą- cej jej własnością (sygn. […] ). Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla w W. 24 lute- go 2022 r. dokonał opisu i oszacowania tej nieruchomości. Zdaniem skarżącej, była to czyn- ność sprzeczna z prawem, oparta o nierzetelny operat szacunkowy i powodująca rażące zaniżenie wartości nieruchomości (o niemal 500% w porównaniu z operatem prywatnym spo- rządzonym na zlecenie skarżącej). Skarga skarżącej na tę czynność komornika została oddalona postanowieniem referen- darza sądowego w Sąd zie Rejonow ym w W. II Wydział Cywilny z 22 sierpnia 2022 r. (sygn. akt […] ; dalej: postanowienie referendarza) . Po rozpoznaniu skargi skarżącej, powyższe orzeczenie zostało utrzymane w mocy po- stanowieniem Sądu Rejonowego w W. II Wydział Cywilny z 22 listopada 2022 r. (sygn. akt […] ; dalej: postanowienie Sądu Rejonowego) . W uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdzono , że zarzuty skarżącej były niezasadne, a opis i oszacowanie wraz z operatem został y sporzą- dzone w zgodzie z przepisami prawa. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej skarżąca wskazała, że „opis i oszacowanie nie- ruchomości w toku egzekucji z nieruchomości ma istotny wpływ na sytuację majątkową za- równo dłużnika, jak i wierzyciela. Rozstrzygnięcie sądu o skardze na tę czynność jest orze- czeniem o prawach majątkowych tych podmiotów”. Wobec tego niezapewnienie „możliwości pełnej dwuinstancyjnej sądowej kontroli prawidłowości opisu i oszacowania nieruchomości jest sprzeczne z konstytucyjną gwarancją prawa do ochrony praw majątkowych” (s. 18 skar- gi). Zdaniem skarżącej, prawo do sądu „jest w tych przypadkach niekompletne, a jego ograniczenie nie wynika z dozwolonych konstytucyjnie przesłanek” (s. 21 skargi). „Wyłącze- nie możliwości rozstrzygania w przedmiocie skargi na opis i oszacowanie przez dwie instan- OTK ZU B/2024 Ts 52/23 poz. 190 3 cje sądowe, przesądza o niezrealizowaniu postulatu sprawiedliwości proceduralnej oraz za- pewnienia pełnej drogi sądowej w odniesieniu do postępowania egzekucyjnego, w zakresie w jakim w postępowaniu tym dochodzi do władczego i jednostronnego określania wartości prawa własności dłużnika” (s. 38 skargi). Ponadto stopień „niedookreśloności regulacji prawnej kompetencji referendarzy w za- kresie w jakim co do zasady nie sprawują oni wymiaru sprawiedliwości jest tak znaczny, że uniemożliwia prawidłową wykładnię i stosowanie przepisów, w zakresie w jakim przy orze- kaniu przez referendarzy dochodzi do ustalenia sytuacji (praw i obowiązków) podmiotów prawa (dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym)”. Zdaniem skarżącej, „mimo ugruntowania roli referendarzy w systemie prawa procesowego, przepisy, w zakresie w jakim nie wyłączają w sposób jasny i precyzyjny możliwości orzekania przez referendarzy w zakresie praw pod- miotowych, naruszają zasady prawidłowej legislacji” (s. 4 5 skargi). Skarżąca podkreśliła, że „opis i oszacowanie (normowana materia) dotyczy ściśle prawa własności a dodatkowo przepisy umożliwiające referendarzom orzekanie w tych spra- wach dotyczą prawa do sądu, a więc dwóch zasadniczych konstytucyjnych wolności i praw” (s. 46 skargi). Kwestionowana regulacja stanowi także przejaw „nierównego ukształtowania ” proce- dury cywilnej w sprawach odnoszących się do praw podmiotowych (a w szczególności prawa własności). W postępowaniu rozpoznawczym skargi na orzeczenie referendarza są rozpozna- wane przez dwa sądy oddzielone funkcjonalnie, podczas gdy w postępowaniu egzekucyjnym – tylko przez jeden sąd (por. s. 47 - 48 skargi). Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 5 kwietnia 2023 r. na podstawie art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna- łem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) wstrzymał wykonanie postanowienia Sądu Rejonowego . Zarządzeniem s ędziego T rybunału K onstytucyjnego z 5 kwietnia 2023 r. skarżąca zo- stała wezwana do usunięcia braków formalnych skargi przez: 1) doręczenie poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii potwierdzenia odbioru postanowienia Sądu Rejonowego; 2) doprecyzowanie przedmiotu kontroli wskazanego w punkcie 2 petitum skargi ( przez do- kładne wskazanie, w stosunku do których przepisów i w jakim zakresie domaga się ona stwierdzenia niezgodności z Konstytucją); 3) precyzyjne wskazanie naruszonych konstytu- cyjnych wolności lub praw; 4) określenie sposobu tego naruszenia; 5) ewentualne uzupełnie- nie uzasadnieni a skargi. Skarżąc a ustosunkował a się do powyższego zarządzenia w piśmie z 26 kwietnia 2023 r. (data nadania) , przedstawiając dodatkowe wyjaśnienia oraz składając żądany przez Trybunał dokument . Odnosząc się do punktu 2 petitum skargi , skarżąca podkreśliła, że należy łącznie roz- patrywać pozycję ustrojową referendarzy sądowych i ukształtowanie procedury regulującej postępowania, w których dochodzi do wymiaru sprawiedliwości (s. 1 pisma). Równocześnie jednak – odpowiadając na wezwanie Trybunału – d oprecyzowała, że wnosi o stwierdzenie niekonstytucyjności: 1) art. 767 3a ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim: a) „nie przewiduje dwuinstancyjnej sądowej kontroli rozstrzygnięcia referendarza są- dowego orzekającego w postępowaniu w przedmiocie skargi na opis i oszacowanie nieru- chomości, w którym dochodzi do sprawowania wymiaru sprawiedliwości poprzez władcze określenie wartości prawa własności ”; b) „w sposób nierówny kształtuje pozycję podmiotów należących do tej samej k l asy, tj. podmiotów wobec których w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwości orzeka się OTK ZU B/2024 Ts 52/23 poz. 190 4 o ich majątkowych prawach podmiotowych , inaczej w postępowaniu rozpoznawczym, a ina- czej w postępowaniu egzekucyjnym ”; 2) art. 759 § 1 1 k.p.c. w zakresie, w jakim „nie wyłącza możliwości orzekania przez referendarza sądowego w postępowaniu w przedmiocie skargi na opis i oszacowanie, w któ- rym dochodzi do sprawowania wymiaru sprawiedliwości poprzez władcze określenie wartości prawa własności” ; 3) art. 2 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 20 0 1 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2072, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie definiuje pojęcia wymiaru sprawiedliwości, co skutkuje nieprecyzyjnym określeniem granic kompetencji referendarzy sądowych, w tym prowadzi do możliwości orzekania w sprawach, w których orzeka się o prawach podmiotowych stron postępowania, przez referendarzy sądowych” (s. 2 pisma). Równocześnie skarżąca wskazała, że pozostałe przepisy wymienione w punkcie 2 pe- titum skargi „nie mogą, same w sobie, być uznane za niekonstytucyjne, gdyż ich treść, rozpa- trywana samodzielnie, nie jest niekonstytucyjna”. Zwróciła jednak uwagę, że przepisy te „mogą wspierać twierdzenia skargi” (s. 3 pisma). Jako naruszone prawa konstytucyjne skarżąca wskazała: prawo do sądu (w zakresie sprawiedliwości proceduralnej oraz zasad prawidłowej legislacji), prawo do równego trakto- wania (w zakresie środków zaskarżenia od orzeczeń referendarzy sądowych, przysługujących w postępowaniu rozpoznawczym i egzekucyjnym) oraz prawo do ochrony majątkowego pra- wa własności (por. s. 3 - 4 pisma). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy spełnia ona określone przez prawo wymagania. 2. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że w skardze konstytucyjnej podniesiono d wa po - wią zane ze sobą problemy: – kompetencj e referendarzy do orzekania w przedmiocie skarg na opis i oszacowanie nieruchomości przez komornika sądowego oraz – brak środka zaskarżenia od orzeczenia sądu rozpoznającego skargę na tego typu postanowienia referendarza „ do innego sądu oddzielonego funkcjonalne ” ( brak „dwuin stan - cyjnej sądowej kontroli rozstrzygnięcia referendarza”) . Pierwszą z powyższych kwestii skarżąca wiąże z nie konstytucyjnością art. 759 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1805, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2023 r. poz. 1550, ze zm.; dalej: k.p.c.) i art. 2 § 1 usta - wy z dnia 27 lipca 20 0 1 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2072, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 202 4 r. poz. 334 , ze zm.). Drug ą łączy zaś z art. 767 3a k.p.c. (a zwłaszcza z § 3 tego przepisu). W piśmie z 26 kwietnia 2023 r. (data nadania) skarżąca wyjaśniła, że nie domaga się stwierdzenia niekonstytucyjności pozostałych przepisów wskazanych w petitum skargi . Ich powołanie miało na celu wzmocnienie uzasadnienia sformułowanych w skardze zarzutów . 3. Trybunał Konstytucyjny stwierdz ił, że skarga spełnia p rzesłanki nadania jej dalszego biegu w odniesieniu do pierwszego z sygnalizowanych w niej problemów konstytucyjnych (por. punkt 1 postanowienia) . OTK ZU B/2024 Ts 52/23 poz. 190 5 4. W pozostałym zakresie ( dotyczącym niezaskarżalności postanowie nia sądu w przed miocie skargi na orzeczeni e referendarz a w sprawach dotyczących opis u i oszacowa- ni a nieruchomości ) nie jest to natomiast możliwe . Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, w skardze konstytucyjnej można kwestionować jedynie przepisy, które były podstawą ostatecznego orzeczenia o określonych konstytucyj- nych wolnościach lub prawach skarżącego. Dopuszczalność złożenia skargi jest więc bezpo- średnio uzależniona od tego, czy w stanie faktycznym sprawy skarżącego występuje określo- na w tym przepisie korelacja między ostatecznym orzeczeniem, naruszonymi konstytucyjny- mi wolnościami lub prawami oraz zaskarżonymi przepisami. W niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Orzeczenie, w związku z którym skarżąca zainicjowała niniejsze postępowanie (po- stanowienie Sądu Rejonowego w W. II Wydział Cywilny z 22 listopada 2022 r., sygn. akt […] ) , dotyczyło skargi na orzeczenie referendarza sądowego w sprawie opisu i oszacowania. Nie zawierało ono natomiast ostatecznego rozstrzygnięcia (w rozumieniu art. 79 ust. 1 Kon- stytucji) w sprawie dopuszczalności dalszej drogi odwoławczej od wydanego rozstrzygnięcia ( kontroli tego orzeczenia przez inny sąd) . W konsekwencji skarga w zakresie dotyczącym zarzutu braku takiej procedury ma charakter abstrakcyjny. W stanie faktycznym, na tle którego złożono skargę, zamknięcie skarżącej drogi do drugiej instancji sądowej nie zmaterializowało się w sposób wymagany w art. 79 ust. 1 Konstytucji – w formie ostatecznego orzeczenia naruszającego te prawa skar- żącej. W tej części skarga konstytucyjna jest również dotknięta brakami nieusuwalnymi do- tyczącymi przedmiotu kontroli – art. 767 3a k.p.c. „ w zakresie , w jakim nie przewidywał środ- ka zas karżenia na postanowienie sądu w sprawie skargi na orzeczenie referendarza do innego sąd u oddzielonego funkcjonalnie ” ( „dwuinstancyjnej kontroli sądowej” orzeczenia referenda- rza) , nie miał zastosowania w sprawie skarżącej. Tym bardzie j nie był więc podstawą orze- czenia, w związku z którym złożono skargę konstytucyjną (orzeczenie to zostało bowiem wy- dane w wyniku rozpoznania skargi na postanowienie referendarza, a nie w wyniku zażalenia na postanowienie sądu w sprawie postanowienia referendarza). Powyższa ocena ma podstawy w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego , zgodnie z którym kwestionowanie braku środka odwoławczego w skardze konstytucyjnej jest możliwe pod warunkiem uzyskania ostatecznego orzeczenia, potwierdzającego jego niedopuszczalność w konkretnej sprawie skarżącego (np. postanowienia o odrzuceniu zażalenia – por. zwłaszcza postanowienie pełnego składu T rybunału z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 , OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35 ; a wśród najnowszych – np. postanowienie z 12 maja 2021 r., sygn. SK 114/20, OTK ZU A/2021, poz. 26). W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – należało po- stanowić jak w punkcie 2 sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżące j przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na punkt 2 postanowienia o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w terminie 7 dni od dnia jego doręczenia.