DDK-12/2016

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DDK - 61 - 6 /15 /MF Warszawa, dn. 1 kwietnia 2016 r. DECYZJA Nr DDK-12/2016 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 184, ze zm.), po przeprowadzeniu wszczętego z urzędu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w toku którego zostało uprawdopodobnione, że Bank Polska Kasa Opieki Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie stosuje praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsum entów , o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającą na sprzecznym z umowami o kredyt hipoteczny wyrażony/denominowany/indeksowany we frankach szwajcarskich zawartymi z konsumentami nieuwzględnianiu przy obliczaniu wysokości oprocentowania tych kredytów ujemnej stawki bazowej LIBOR, w sytuacji, gdy wartość bezwzględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w ww. umowach marży kredytu, mimo że suma odsetek należnych dotychczas oraz w bieżącym okresie rozliczeniowym wynikającym z umów przekracza 1 grosz, co może naruszać art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. z 2007 r. Nr 171, poz. 1206, ze zm.) oraz godzić w zbiorowe interesy k onsumentów, oraz po złożeniu przez Bank Polska Kasa Opieki Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie w toku postępowania zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zakończenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów i usunięcia jego skutków poprzez uwzględnianie przy obliczaniu wysokości oprocentowania tych kredytów ujemnej stawki bazowej LIBOR w sytuacji, gdy wartość bezwzględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w umowach marży, dopóki suma odsetek należnych temu bankowi dotychczas oraz w bieżącym okresie rozliczeniowym wynikającym z umów będzie przekraczać 1 grosz, poprzez: 1. przeliczenie oprocentowania ww. kredytów wykonywanych w dacie uprawomocnienia się niniejszej decyzji z uwzględnieni em ujemnej stawki bazowej LIBOR dla wszystkich okresów odsetkowych przypadających przed dniem 16 maja 2016 r., w których suma odpowiedniej stawki LIBOR oraz marży przyjęła wartość ujemną i dokonanie zwrotu na rzecz klientów Bank u Polska Kasa Opieki Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie kwoty wynikając ej z różnicy między tak obliczonym oprocentowaniem kredytu a oprocento waniem rzeczywiście pobranym – w terminie do 20 maja 2016 r.; 2 2. obliczanie oprocentowania ww. kredytów z uwzględnieniem ujemnej stawki bazowej LIBOR dla okresów odsetkowych przypadających od dnia 16 maja 2016 r., w których suma odpowiedniej stawki LIBOR oraz marży przyjmie wartość ujemną, na bieżąco , począwszy od 16 maja 2016 r.; 3. przesłanie do klientów Banku Polska Kasa Opieki Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie posiadających ww. kredyty, drogą pocztową lub elektroniczną, komunikatu informującego ich o działaniach podjętych przez ten bank, o których mowa w pkt. 1 i 2 powyżej ; komunikat będzie zawierał informację, że wskazane w nim dz iałania podejmowane przez Bank Polska Kasa Opieki Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie stanowią wykonanie zobowiązania nałożonego na ten bank przez Prezesa U rzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w niniejszej decyzji, z podaniem jej numeru i daty wydania, w terminie do 16 maja 2016 r.; 4. opublikowanie niniejszej decyzji Prezesa U rzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na głównej stronie internetowej Banku Polska Kasa Opieki Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie w terminie do 16 maja 2016 r., w ten sposób, że treść tej decyzji będzie dostępna na przedmiotowej stronie internetowej przez okres co najmniej 30 dni od dnia jej publikacji, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nakłada na Bank Polska Kasa Opieki Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie obowiązek wykonania tego zobowiązania. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 w związku z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 184, ze zm.) Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów , nakłada na Bank Polska Kasa Opieki Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie obowiązek przedłożenia Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów , w terminie 4 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, informacji o stopniu reali zacji zobowiązania nałożonego w punkcie I. sentencji niniejszej decyzji oraz dowodów potwierdzających jego wykonanie, w tym: 1. dowodów wykonania 10 przykładowych zanonimizowanych operacji zwrotu na rzecz klient ów Banku Polska Kasa Opieki Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie kwoty, o której mowa w punkcie I. ppkt 1 sentencji niniejszej decyzji, wraz z wyliczeniem tej kwoty dla każdej z przedmiotowych operacji zwrotu; 2. wysłanych do klientów Banku Polska Kasa Opieki Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie zanonimizowanych harmonogramów spłaty 10 przykładowych kredytów hipotecznych wyrażon ych/denominowanych/indeksowanych we frankach szwajcarskich sporządzonych z uwzględnieniem ujemnej stawki bazowej LIBOR dla okresów odsetkowych przypadających po dniu 16 maja 2016 r. , w których suma odpowiedniej stawki LIBOR oraz marży przyjmie wartość ujemną, albo – jeżeli w tych okresach suma odpowiedniej stawki LIBOR oraz marży przyjmie wartość ujemną dla mniejszej liczby ww. kredytów – harmonogramów spłaty wszystkich tych kredytów; 3 3. treści komunikatu, o którym mowa w punkcie I. ppkt 3 sent encji niniejszej decyzji, wraz z 10 dowodami jego nadania do klientów Banku Polska Kasa Opieki Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie posiadających kredyt hipoteczny wyrażony/denominowany/ indeksowany we frankach szwajcarskich; 4. zrzutów ekranu z głównej str ony internetowej Banku Polska Kasa Opieki Spółki Akcyjnej z siedzibą w Warszawie z pierwszego i ostatniego dnia utrzymywania na tej stronie niniejszej decyzji. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ( dalej: Prezes Urzędu, Prezes UOKiK), wszczął z urzędu postępowanie wyjaśniające (DDK -405-2/15/MF/ZT) w sprawie wstępnego ustalenia czy działania banków związane ze sposobem uwzględniania ujemnych wartości stawek bazowych LIBOR CHF w oprocentowaniu kredytów hipotecznych wyrażonych/denomino wanych/indeksowanych we frankach szwajcarskich (dalej: kredyty CHF) mogły naruszyć przepisy uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 184, ze zm., dalej także: uokik) lub naruszyć chronione prawem interesy konsumentów uzasadniające podjęcie działań określonych w odrębnych ustawach. Po przeprowadzeniu analizy przekazanych przez Bank Polska Kasa Opieki Spółkę Akcyjną z siedzibą w Warszawie (dalej: Pekao , Bank, Spółka) dokumentów oraz informacji Prezes Urzędu ustalił, że w umowach kredytu CHF zawartych z konsumentami i wykonywanych przez Spółkę znajdują się p ostanowienia, które wskazują, że Pekao ustala oprocentowanie dla tych umów jako sumę wartości stałej marży oraz wartości stawki bazowej LIBOR CHF dla przyjętego w umowie ter minu np. 6M CHF. Przykładowo, w „Umowie kredytu hipotecznego” zawartej w dniu 15 lutego 2006 rok u (stanowiącej załącznik do pisma Banku z dnia 6 lutego 2015 r.) znajdują się postanowienia w brzmieniu: „§ 4. 1. W dniu sporządzenia umowy oprocentowanie kredytu wynosi (…) w stosunku rocznym. 2. Oprocentowanie w całym okresie kredytowania stanowi sumę stawki LIBOR dla terminów 6- miesięcznych i marży w wysokości (…) % (…). 4. Oprocentowanie kredytu stanowiące podstawę naliczenia odsetek ustalane jest jako suma stawki LIBOR dla terminów 6- miesięcznych z przedostatniego dnia roboczego przed uruchomieniem kr edytu i marży określonej w ust. 2 i może różnić się od wartości podanej w ust. 1. 6. Oprocentowanie kredytu ulega zmianie w zależności od zmiany stopy LI BOR określonej w ust. 2.” . Ponadto, Prezes Urzędu ustalił, że – na dzień 13 kwietnia 2015 r. – wśród zawartych z konsumentami umów kredytu CHF wykonywanych przez Pekao znajdowały się umowy, w przypadku których wartość bezwzględna (ujemnej) stawki bazowej LIBOR CHF relewantnej dla danej umowy była wyższa niż przewidziana w tej umowie marża Banku, tj. suma odpowiedniej stawki bazowej LIBOR CHF oraz marży Spółki , przewidzianych dla 4 danej umowy kredytu CHF, przyjęła wartość ujemną. Jednocześnie, informacje uzyskane w toku postępowania wyjaśniającego wskazywały na to, że Bank ustalając okresowe należności kredytobiorców nie uwzględniał ujemnego oprocentowania. Mając na uwadze powyższe ustalenia, Prezes UOKiK postanowieniem z dnia 4 sierpnia 2015 r. wszczął wobec Pekao postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 uokik, polegającej na sprzecznym z umowami kredytu CHF zawartymi z konsumentami nieuwzględnianiu przy obliczaniu wysokości oprocentowania tych kredytów ujemnej stawki bazowej LIBOR CHF, w sytuacji, gdy wartość bezwzględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w ww. umowach marży kredytu, mimo że suma odsetek należnych dotychczas oraz w bieżącym okresie rozliczeniowym wynikającym z umów przekracza 1 grosz, co może stanowić nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. z 2007 r. Nr 171, poz. 1206, ze zm. , dalej także: upnpr) oraz godzić w zbiorowe interesy konsumentów. Do akt postępowania w sprawie stosowania przez Bank praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów włączono stosowną część dokumentacji zgromadzonej w toku postępowania wyjaśniającego. Zawiadamiając Spółkę , pismem z dnia 4 sierpnia 2015 r., o wszczęciu przedmiotowego postępowania oraz o zaliczeniu w pocze t dowodów w tym postępowaniu stosownych dokumentów, Prezes UOKiK poinformował Pekao o m ożliwości ustosunkowania się do zarzutu przedstawionego w sentencji postanowienia o wszczęciu postęp owania. W piśmie z dnia 20 sierpnia 2015 r. Bank us tosunkował się do przedstawionego Spółce w postanowieniu o wszczęciu postępowania zarzutu. Zdaniem Banku, przedstawiony przez Prezesa UOKiK pogląd nie znajduje podstaw w treści art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe , jak również w obowiązujących umowach kredytu w CHF . Bank podkreślił, że w umowach kredytu w CHF znajdują się postanowienia wyraźnie wskazujące na obowiązek zwrotu kapitału kredytu w określonych kwotach i terminach. Jak wskazała Spółka, odsetki płatne są okresowo (period ycznie), w ustalonych terminach spłaty za określony czas korzystania z środków udostępnionych przez Bank. Każda płatność odsetek stanowi samodzielne świadczenie należne za dany okres rozliczeniowy, w związku z czym błędne jest stanowisko Prezesa UOKiK, że Bank powinien rekompensować utratę odsetek w jednym okresie rozliczeniowym odsetkami za inny okres . Bank podniósł również, że o trzymanie jednego grosza odsetek przez Bank z tytułu wynagrodzenia niezależnie od wysokości udzielonego kredytu i okresu kredytowania narusza istotę umowy kredytu jako umowy odpłatnej. Jak wskazało Pekao, przeciętny konsument zawierając umowę kredytową przyjmuje, że będzie zobowiązany zwrócić całość kredytu w ustalonych w umowie kredytu terminach . Zdaniem Banku, praktyka objęta zarzutem nie narusza dobrych obyczajów, a także nie zniekszta łca zachowania rynkowego przeciętnego konsumenta, a tym samym nie jest praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów . W załączeniu do pisma z dnia 20 sierpnia 2015 r., na żądanie Prezesa UOKiK, Spółka p rzekazała sześć umów kredytu CHF wraz ze stosownymi wyliczeniami (wskazane zostały 5 kwoty odsetek naliczonych dotychczas przez Bank; kwoty odsetek jakie dotychczas naliczyłby Bank, gdyby uwzględniał ujemne oprocentowanie; kwoty ujemnych odsetek jakie Bank by naliczy ł w całym okresie trwania umowy, gdyby uwzględniał ujemne oprocentowanie – przy założeniu, że stawka LIBOR CHF pozostanie na aktualnym poziomie). Następnie, w odpowiedzi na pismo Prezesa UOKiK z dnia 4 lutego 2016 r. zawierające wezwanie do przek azania dodatkowych danych dotyczących kredytów hipotecznych w CHF, Bank w piśmie z dnia 19 lutego 2016 r. złożył wniosek o wydanie decyzji w trybie art. 28 uokik i przedstawił propozycję zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zakończenia narusze nia zbiorowych interesów konsumentów i usunięcia jego skutków poprzez uwzględnianie przy obliczaniu wysokości oprocentowania kredytów CHF ujemnej stawki bazowej LIBOR w sytuacji, gdy wartość bezwzględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w umowach marży oraz: 1. przeliczenie oprocentowania ww. kredytów z uwzględnieniem ujemnej stawki bazowej LIBOR dla wszystkich okresów odsetkowych przypadających przed dniem 16 maja 2016 r., w których suma odpowiedniej stawki LIBOR oraz marży przyjęła wartość ujemną i dokonanie zwrotu na rzecz klientów Banku kwoty wynikającej z różnicy między tak obliczonym oprocentowaniem kredytu a oprocentowaniem rzeczywiście pobranym – w terminie do 20 maja 2016 r.; 2. obliczanie oprocentowania ww. kredytów z uwzględnieniem ujemn ej stawki bazowej LIBOR dla okresów odsetkowych przypadających od dnia 16 maja 2016 r., w których suma odpowiedniej stawki LIBOR oraz marży przyjmie wartość ujemną, na bieżąco, począwszy od 16 maja 2016 r.; 3. przesłanie do klientów Banku posiadających ww. kredyty, drogą pocztową lub elektroniczną, komunikatu informującego ich o działaniach podjętych przez B ank, o których mowa w pkt. 1 i 2 powyżej; komunikat będzie zawierał informację, że wskazane w nim działania podejmowane przez Bank stanowią wykonanie zobow iązania nałożonego na Bank przez Prezesa Urzędu w decyzji, z podaniem jej numeru i daty wydania, w terminie do 16 maja 2016 r.; 4. opublikowanie decyzji na głównej stronie internetowej Banku w terminie do 16 maja 2016 r., w ten sposób, że treść tej decyzji będzie dostępna na przedmiotowej stronie internetowej przez okres co najmniej 30 dni od dnia jej publikacji. Spółka wyjaśniła, że dotychczasowa praktyka dotycząca stosowania ujemnego oprocentowania wynikała z interpretacji przepisów prawa i poglądów doktryny. Jednocześnie, Bank zaznaczył, że odnotowując na rynku wzrastającą liczbę innych banków, które uwzględniają ujemne oprocentowanie w swojej działalności, uznaje za zasadne złożenie wniosku o wydanie decyzji zobowiązującej. Prezes Urzędu poinformował Spółkę o zakończeniu zbierania materiału dowodowego w niniejszym postępowaniu oraz o możliwości zapoznania się z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy w siedzibie Prezesa UOKiK w Warszawie i zajęcia stanowiska przed wydaniem decyzji. Bank nie skorzystał z przy sługującego mu uprawnienia. 6 Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje Bank Polska Kasa Opieki Spółka Akcyjna z siedzibą w Warszawie jest przedsiębiorcą wpisanym do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego przez Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy XII Wydział Gospodarczy – KRS, pod numerem: 14843. P rzedmiotem działalności Spółki jest m.in. pośrednictwo pieniężne, finansowa działalność usługowa oraz działalność wspomagająca usługi finansowe, z wyłączeniem ubezpieczeń i funduszów emerytalnych. Bank w ramach prowadzonej dzi ałalności gospodarczej zawierał z konsumentami w rozumieniu art. 22 1 k.c., tj. osobami fizycznymi dokonującymi z przedsiębiorcą czynności prawnych niezwiązanych bezpośrednio z ich działalnością zawodową lub gospodarczą, umowy kredytu CHF, które są aktualnie wykonywane. W umowach tych znajdują się postanowienia, które wskazują, iż przewidziane dla kredytów CHF oprocentowanie zostało ustalone jako suma wartości stałej marży oraz wartości stawki ba zowej LIBOR CHF dla przyję tego w umowie terminu np. 6 M CHF. Przykładowo, „Umowie kredytu hipotecznego” zawartej w dniu 15 lutego 2006 roku (stanowiącej załącznik do pisma Banku z dnia 6 lutego 2015 r.) znajdują się postanowienia w brzmieniu: „§ 4. 1. W dniu sporządzenia umowy oprocentowanie kredytu wynosi (…) w stosunku rocznym. 2. Oprocentowanie w całym okresie kredytowania stanowi sumę stawki LIBOR dla terminów 6- miesięcznych i marży w wysokości (…) % (…). 4. Oprocentowanie kredytu stanowiące podstawę na liczenia odsetek ustalane jest jako suma stawki LIBOR dla terminów 6- miesięcznych z przedostatniego dnia roboczego przed uruchomieniem kredytu i marży określonej w ust. 2 i może różnić się od wartości podanej w ust. 1. 6. Oprocentowanie kredytu ulega zmian ie w zależności od zmiany stopy LI BOR określonej w ust. 2.” . Dodatkowo, Prezes Urzędu ustalił, że na dzień 13 kwietnia 2015 r. liczba umów o kredyt CHF, w których suma stawki bazowej LIBOR CHF i marży była mniejsza niż zero wynosiła […] , a udział tych umów w całkowitej liczbie wykonywanych przez Bank umów o kredyt CHF stanowił […] . Z kolei wartość pozostała do spłacenia takich umów równa była […] CHF , a udział wartości pozostałej do spłacenia takich umów w całkowitej wartości pozostałej do spłacenia dla wyk onywanych przez Ban k umów o kredyt CHF wynosił […] %. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje Interes publicznoprawny Stosownie do art. 1 ust. 1 uokik, ochrona interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowana w ramach dzia łań Prezesa Urzędu jest prowadzona w interesie publicznym. Naruszenie interesu publicznego stanowi podstawę do rozstrzygnięcia przez Prezesa Urzędu sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Interes publiczny zostaje naruszony w szczególności wówczas, gdy określonymi działaniami przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one 7 na rynku niekorzystne zjawiska, powodując zaburzenia w jego prawidłowym funkcjonowaniu (por. wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 24 października 1991 r., sygn. akt XVII Amr 8/90). W ocenie Prezesa UOKiK , rozpatrywana sprawa ma charakter publiczny, gdyż wiąże się z ochroną praw potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów, którzy mogli być narażeni na negatywne sk utki praktyk stosowanych przez Bank. Podjęta przez Prezesa Urzędu interwencja ma związek z sytuacją, w jakiej kredytobiorc y znaleźli się po ogłoszeniu w dniu 15 stycznia 2015 r. przez szwajcarski bank centralny decyzji o u wolnieniu kursu swojej waluty w st osunku do euro przy jednoczesnym obniżeniu stopy procentowej do po ziomu – 0,7 5 proc., co spowodowało znaczące wzmocnienie franka szwajcarskiego wobec złotego. W efekcie obniżenia stawki bazowej LIBOR dla CHF, w przypadku kredytów hipotecznych w CHF, w któr ych sposób ustalania oprocentowania oparty został o formułę „LIBOR dla CHF + marża”, oprocentowanie kredytu powinno ulec obniżeniu (a wraz z nim wysokość raty kredytu). Powyższe miało istotne znaczenie w sytuacji wzrostu wartości franka szwajcarskiego wobe c złotego, który przekładał się na wzrost wysokości rat kredytu (przeliczanych obecnie po wyższym kursie). Interes publiczny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów. Z uwagi n a to, że w niniejszej sprawie m oże mieć miejsce naruszenie przez Bank interesu publicznego, możliwe jest poddanie kwestionowanych działań Pekao ocenie w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, pod kątem stosowania przez Spółkę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Uprawdopodobnienie naruszenia zakazu z art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Zgodnie z art. 24 ust. 1 uokik, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Natomiast art. 24 ust. 2 uokik stanowi między innymi, że przez pr aktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami, polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach pr zedsiębiorców. W związku z powyższym, dla uznania działania przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów należy wykazać, że spełnione zostały ku mulatywnie trzy następujące przesłanki: 1) kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy; 2) działanie to jest bezprawne; 3) działanie to godzi w zbiorowy interes konsumentów. 8 Ad 1. Strona postępowania (przedsiębiorca) Zgodnie z art. 4 pkt 1 uokik, pod p ojęciem przedsiębiorcy należy rozumieć m.in. przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r. poz. 584, ze zm.) , tj. osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą (art. 4 ust. 1 ww. ustawy). Działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa ora z poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (art. 2 ww. ustawy). Podmiot będący stroną niniejszego postępowania posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu powołanego powyżej art. 4 pkt 1 uokik , gdyż jest wpisany do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego przez Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy XII Wydział Gospodarczy – KRS, pod numerem: 14843. Przedmiotem działalności Spółki jest m.in. pośrednictwo pieniężne, finansowa działalność usługowa oraz działalność wspomagająca usługi finansowe, z wyłączeniem ubezpieczeń i funduszów emerytalnych. Wobec tego Pekao jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ( „ in initio ” ) uokik. Tym samym zachowanie Spół ki podlega kontroli dokonywanej na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a jej działania mogą podlegać ocenie w aspekcie naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ad 2. Uprawdopodobnienie bezprawnoś ci działań Spółki Bezprawność tradycyjnie ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym. Bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezg odne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. Źródłem tych zasad są normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów. 1 Jako zachowania przedsiębiorcy, które stanowią praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów ustawodawca wskazuje w szczególności nieuczciwe praktyki rynkowe (art. 24 ust. 2 pkt 3 uokik). Oznacza to, że jeśli mamy do czynienia z nieuczciwą praktyką rynkową w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, która jednocześnie godzi w zbiorowe interesy konsumentów, takie działanie w świetle prawa może zostać uznane za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W przedmiotowym postępowaniu Bankowi zarzucono stosowanie praktyki naru szającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 uokik, polegającej na stosowaniu nieuczciwej praktyki rynkowej w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 upnpr. Mianowicie, Prezes Urzędu zakwestionował sprzeczne z umowami o kredyt CHF zawartymi z konsumentami nie uwzględnia nie przy obliczaniu wysokości oprocentowania tych kredytów ujemnej stawki bazowej LIBOR CHF, w sytuacji, gdy wartość 1 Tak SOKiK w orzeczeniu z dnia 13 listopada 2007 r., sygn.. akt XVII AmA 45/07, niepubl. 9 bezwzględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w ww. umowach marży kredytu, mimo że suma odsetek należnych dotychczas oraz w bieżącym okresie rozliczeniowym wynikającym z umów przekracza 1 grosz. Zgodnie z art. 4 ust. 1 upnpr, stosowana przez przedsiębiorcę wobec konsumentów praktyka rynkowa jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Przez praktykę rynkową rozumie się zgodnie z art. 2 pkt 4 upnpr - działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, sposób postępowania, oświadczenie lub informację handlową, w szczególności reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją lub nabyciem produktu przez konsumenta. Pojęcie produktu wskazane w art. 2 pk t 3 upnpr ma szeroki zakres i obejmuje także usługę. Zatem , spos ób w jaki Bank wykonuje umowy kredytu hipotecznego , w ramach którego ustala należności kredytobiorców, spełnia powyższe kryteria i może zostać uznane za praktykę rynkową w rozumieniu niniejszej ustawy. Model p rzecię tnego konsument a Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym posługuje się pojęciem przeciętnego konsumenta. To w odniesieniu do przeciętnego konsumenta powinna być dokonywana ocena każdej praktyki rynkowej. Będące przed miotem niniejszego rozstrzygnięcia zachowanie Banku w zakresie sprzecznego z umową nieuwzględniania ujemnego oprocentowania powinno być zatem oceniane z perspektywy przeciętnego konsumenta. Przepis art. 2 pkt 8 upnpr za przeciętnego uznaje konsumenta, któ ry jest dostatecznie dobrze poinformowany, uważny i ostrożny. Wymaga zarazem dokonania oceny tych cech z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynależności danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez którą rozumie się dającą się jednoznacznie zidentyfikować grupę konsumentów, szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, którego praktyka rynkowa dotyczy, ze względu na szczególne cechy, takie jak wiek, niepełnosprawność fizyczna lub umysłowa. W przedmiotowej sprawie rekonstruowany model przeciętnego konsumenta dotyczy konsumenta zawierającego z Bankiem umowę kredytu CHF. Adresatem działań Spółki , polegających na ustalaniu w trakcie wykonywania umowy wysokości oprocentowania, są ci konsumenci, którzy mogli skorzystać z oferty Banku i zawrzeć z nim umowę o kredyt CHF. Przyjąć należy, że oferta handlowa Pekao , kierowana była do niedookreślonej grupy osób fizycznych, konsumentów, którzy zawierali umowę w c elu bezpośrednio niezwiązanym z działalnoś cią gospodarczą. Charakter oferowanej usługi finansowej nie wskazuje na to, by Spółka kierowała swoją ofertę do szczególnej grupy konsumentów, która mogłaby zostać wyodrębniona na podstawie określonej i wspólnej im cechy. Przyjęty zatem w niniejszej sprawi e model przeciętnego konsumenta nie odwołuje się do szczególnej grupy konsumentów. Przez przeciętnego konsumenta należy zatem rozumieć konsumenta dostatecznie dobrze (przeciętnie) rozważnego i zo rientowanego, mającego prawo do uzyskiwania od przedsiębiorcy rzetelnych informacji przekazywanych w sposób 10 niewprowadzający w błąd. Wskazanie na cechy takie jak dostateczne poinformowanie, uwaga oraz ostrożność określa pewien zespół cech mentalnych konsumenta (jego „przeciętność”), polegając y na tym, że z jednej st rony możemy wymagać od niego pewnego stopnia wiedzy i orientacji w rzeczywistości, lecz z drugiej strony nie możemy uznać, że jego wiedza jest kompletna i profesjonalna. W niniejszej sprawie przeciętny konsument, zawierający z Bankiem umowę kredytu CHF ma zatem prawo do tego, aby zawarta przez niego z Pekao umowa wykonywana była w taki sposób w jaki uzgodnił to w treści zawartej z e Spółką umowy. W przedmiotowej sprawie należy przyjąć, że konsument zna treść umowy kredytu CHF, interpretuje literalnie jej pos tanowienia dotyczące sposobu ustalania wysokości oprocentowania i na tej podstawie, w prosty matematyczny sposób, potrafi określić , bazując na treści umowy , aktualną wysokość oprocentowania swojego kredytu. Przeciętny konsument, przyjmując zatem obiektywne kryteria i korzystając z wi edzy powszechnie dostępnej (np. wysokość stawki bazowej LIBOR CHF ), odczytuje ww. postanowienia umowy w ten sposób, że wzrost stawki bazowej LIBOR CHF prowadzi zasadniczo do wzrostu oprocentowania kredytu, a w konsekwencji do wz rostu wysokości raty kredytu, natomiast spadek ww. stawki – do obniżenia oprocentowania, a w konsekwencji do obniżenia wysokości tej raty. W konsekwencji przeciętny konsument przyjmuje, że ujemna wartość stawki bazowej LIBOR CHF , której wartość bezwzględna przewyższa wysokość marży Banku, powinna wpłynąć na obniżenie oprocentowania w ten sposób, że przy odpowiednich parametrach przyjmuje ono wartość ujemną. Nieuczciwa praktyka rynkowa Stosownie do art. 4 ust. 1 upnpr do uznania stosowanej p rzez przedsiębiorcę praktyki za nieuczciwą koniecznym jest wykazanie, że:  stoi ona w sprzeczności z dobrymi obyczajami oraz  w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Praktyka stosowana przez Bank może narusza ć dobre obyczaje kontraktowe, które powinny charakteryzować profesjonalistę. P ojęcie dobrych obyczajów jest klauzulą generalną, niezawierającą swej definicji normatywnej. Jak wskazuje doktryna i orz ecznictwo, klauzule generalne to przepisy prawne, w których nie są dokładnie sprecyzowane wszystkie elementy składające się na hipotezę czy dyspozycję normy prawnej, a ocena konkretnego stanu faktycznego zostaje przerzucona na organ stosujący prawo 2 . Istot ą i funkcją klauzul generalnych w prawie cywilnym jest możliwość uwzględnienia w ocenie różnego rodzaju okoliczności faktycznych, które nie mogą – w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego – być według jakiegoś schematu mającego walor bezwzględny ocenia ne raz na zawsze i w sposób jednakowy 3 . Pojęcie dobrych obyczajów nie jest w prawie zdefiniowane, ale podobnie jak zasady współżycia społecznego, jest przedmiotem wielu orzeczeń sądowych oraz opracowań doktryny 4 . Wskazuje się w nich, że dobre obyczaje to u czciwe zasady 2 A. Wolter, „Prawo cywilne. Zarys części ogólnej” , wyd. VIII, Warszawa 1986, str. 83. 3 Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1979 r., sygn. akt III CRN 59/79, niepubl. 4 Np. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 13 listopada 1991 r., sygn. akt I ACr 411/91, „Wokanda” 1992/4; wyrok Sądu Najwyższe go z dnia 8 stycznia 2003 r., sygn. akt II CKN 1097/00, Lex nr 78878; wyrok 11 postępowania i ustalone zwyczaje w ujęciu etyczno - moralnym, a na ich treść składają się elementy etyczne i socjologiczne kształtowane przez oceny moralne i społeczne stanowiące uzupełnienie porządku prawnego. Przy takim założeniu sprzeczne z dobrymi obyczajami są m.in. działania wykorzystujące niewiedzę, brak doświadczenia konsumenta, naruszenie równorzędności stron umowy, działania zmierzające do dezinformacji i wywołania błędnego przekonania konsumenta. Chodzi więc o działania potocznie określane jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające „in minus” od standardów postępowania. Literatura dopuszcza także dokonywanie stosownych ocen na podstawie norm środowiskowych, a więc o węższym zasięgu oddziaływania. Konsekwentnie za naruszające dobre obyc zaje przyjmuje się przekroczenie postanowień zawartych w kodeksach etycznych opracowywanych dla poszczególnych grup zawodowych. 5 „ Co się tyczy obowiązujących w bankowości zwyczajów w tym też dobrych obyczajów – jak wskazał Sąd Apelacyjny w Warszawie 6 – to zostały one skodyfikowane w tzw. Zasadach Dobrej Praktyki Bankowej (załącznik Nr 1 do uchwały nr 6 XVIII Walnego Zgromadzenia Związku Banków Polskich z dnia 26.04.2007 r. ze zm.). (…) Wiążący charakter tychże zasad potwierdza art. 136 ust. 1 Prawa bankoweg o (Dz.U.02.72.665 j.t. ze zm.), który nakazuje biegłym rewidentom przeprowadzającym badanie sprawozdań finansowych banku powiadamiać Komisję Nadzoru Bankowego o ujawnionych faktach wskazujących na naruszenie zasad dobrej praktyki bankowej lub inne zagrożen ie interesów klientów banku ” . Zgodnie z „Kodeksem Etyki Bankowej (Zasady Dobrej Praktyki Bankowej)” 7 „ banki, jako instytucje zaufania publicznego, w swojej działalności kierują się przepisami prawa, rekomendacjami Komisji Nadzoru Finansowego, uchwałami sa morządu bankowego, normami przewidzianymi w Kodeksie oraz dobrymi zwyczajami kupieckimi. Banki i ich pracownicy oraz osoby, za których pośrednictwem banki wykonują czynności bankowe, uwzględniają zasady: profesjonalizmu, rzetelności, rzeczowości, starannoś ci i najlepszej wiedzy ” . Kodeks ten przewiduje, że „Bank w stosunkach z Klientami i przy wykonywaniu czynności na rzecz Klientów, powinien działać zgodnie z zawartymi umowami, w granicach dobrze pojętego interesu własnego i z uwzględnieniem interesów Klien tów. Bank nie może wykorzystywać swego profesjonalizmu w sposób naruszający interesy Klientów” (pkt 1.3). Do poszanowania prawa klienta do informacji odwołuje się również „Kanon Dobrych Praktyk Rynku Finansowego” 8 rekomendowany przez Komisję Nadzoru Fina nsowego, którego treść norm uwzględniana jest również przez „Kodeks Etyki Bankowej” (pkt 6 „ Postanowień ogólnych Kodeksu Etyki Bankowej ” ). Jedną z zasad wyrażonych w Kanonie jest ta, zgodnie z którą „ podmiot finansowy zapewnia klientowi jasną i rzetelną in formację o oferowanych produktach i usługach oraz o związanych z nimi kosztach, ryzyku i możliwych do osiągnięcia korzyściach, ułatwiając klientowi dokonanie wyboru ” (zasada nr 9). Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2003 r., sygn. akt I CKN 473/01, Lex nr 80257; J. Szwaja [w:] „Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji – Komentarz” , Warszawa 2000, str. 122-133; R. Stefanicki, „Dobre obyczaje w prawie polskim” , „Przegląd Prawa Handlowego” , 2002/5. 5 M. Kępiński, „Problemy ogólne nowej ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji”, RPEiS 1994, nr 2, s. 7. 6 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2010 r., sygn. akt VI ACa 1431/09. 7 Przyjęty na XXV Walnym Zgromadzeniu Związku Banków Polskich 18.04.2013 r. 8 Uchwała Nr 99/08 Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 18 marca 2008 r. w sprawie rekomendacji stosowania Kanonu Dobrych Praktyk Rynku Finansowego. 12 W niniejszej sprawie, Bank miał obowiązek sformułowania informacji o produ kcie w sposób jasny i rzetelny, w szczególności przekazania w taki sposób informacji o kosztach z tym produktem związanych (w tej sprawie za najistotniejszy koszt należy uznać wysokość oprocentowania i sposób jego ustalania). Zatem, jeżeli Bank wskazując w treści umowy , że oprocentowanie będzie ustalane według formuły „LIBOR CHF + marża”, nie zastrzegł, że umowa w tym zakresie wykonywana będzie przy uwzg lędnieniu innych czynników (tj. tych, które zdaniem Banku wynikają z treści przepisów prawa), a miał obow iązek zapewnienia konsumentom jasnej i rzetelnej informacji na podstawie ww. postanowień, jak również przep isu art. 69 ust. 2 pkt 5 Prawa bankowego, to nie może wykonywać tej umowy w sposób inny niż wskazany w jej treści. W niniejszej sprawie dobre obyczaje należy utożsamiać z przestrzeganiem przez Bank obowiązku dotrzymania zawartych z konsumentami umów kredytu CHF. Zamieszczając w tych umowach postanowienia, według których oprocentowanie kredytu CHF stanowi sumę wartości stałej marży oraz wartości stawki bazowej LIBOR CHF dla danego okresu, Bank zobowiązał się do ustalania oprocentowania w opisany sposób bez względu na to, jakie wartości przyjmą obydwa te czynniki. Tymczasem , Bank nie przestrzega ustalonej w umowach zasady w sytuacji, gdy w danym okresie r ozliczeniowym stawka LIBOR CHF jest ujemna i jednocześnie jej wartość bezwzględna przewyższa wartość zastrzeżonej marży. Bank przyjmuje wówczas, że wartość oprocentowania kredytu CHF wynosi zero. Powoduje to niekorzystne skutki dla konsumentów, ponieważ pr owadzi do naliczenia oprocentowania w wysokości wyższej niż w przypadku, gdyby Bank zastosował się do postanowień umów kredytu CHF. Należy zauważyć, że taka praktyka może stanowić naruszenie jednej z podstawowych zasad prawa cywilnego, według której umów n ależy dotrzymywać ( pacta sunt servanda ), a także ogólnej reguły prawa zobowiązań współdziałania wierzyciela i dłużnik a przy wykonywaniu zobowiązania zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zak resie ustalone zwyczaje – także w sposób odpowiadający tym zwyczajom (art. 354 k.c.). Przeciętny konsument ma prawo oczekiwać, że Bank dotrzyma postanowień zawartej z nim umowy – zgodnie z dobrymi obyczajami kupieckimi. Co istotne, twórcą postanowień umów, do których w ramach adhezji przystępowali konsumenci, był o Pekao . Bank jako profesjonalista powinien mieć świadomość, że stopa oprocentowania oparta o sposób wyliczenia zaproponowany przez Spółkę , może przyjąć wartość ujemną. O ile bowiem marża zawsze poz ostanie stała, o tyle wartość stawki LIBOR CHF jest zmienna, a kierunek jej zmian nie jest na rynku w żaden sposób ograniczany. Tym samym Bank, będąc profesjonalnym uczestnikiem rynku finansowego, miał bądź powinien mieć świadomość tego, że stawka bazowa L IBOR CHF może przyjąć wartość ujemną 9 . Jednocześnie, Bank w treści umowy nie zawarł postanowienia, zgodnie z którym oprocentowanie kredytu nie mogłoby przyjąć wartości ujemnej. Ponadto , znaczna część profesjonalnych uczestników rynku wykonując umowy o kredyt CHF, przy ustalaniu okresowych należności kredytobiorców, uwzględnia ujemne 9 Zjawisko ujemnych stóp procentowych w przeszłości występowało na rynku finansowym, np. w latach 70-tych w Szwajcarii ( http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b1afca6a-c4d1-11e0-9c4d-00144feabdc0.html#axzz3jRmK1xgs , strona internetowa dostępna w dniu 21.08.2015). 13 oprocentowanie (zestawienie wskazujące na fakt, czy dany bank uwzględnia ujemne oprocentowanie: https://finanse.uokik.gov.pl/zestawienia ). Jest prawdopodobne, że o pisane wyżej działanie Banku w sposób istotny zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta. Zniekształcenie zachowania rynkowego przeciętnego konsumenta polega na podjęciu lub możli wości podjęcia określonej decyzji dotyczącej umowy, w sytuacji, gdy wobec innego (uczciwego) zachowania (praktyki rynkowej) przedsiębiorcy, konsument podjąłby lub mógłby podjąć decyzję odmienną. Konsument mając wiedzę, że Bank nie uwzględnia ujemnego oproc entowania, nie podejmuje określonych działań, mając świadomość, że będą one bezskuteczne. W tej sytuacji zniekształcenie zachowania rynkowego przeciętnego konsumenta może przejawiać się bądź w tym, że konsument rezygnuje z dochodzenia roszczeń o zapłatę kw oty wynikającej z zastosowania ujemnego oprocentowania bądź w tym, że – uiszczając comiesięczną ratę – nie potrąca kwoty wynikającej z zastosowania ujemnego oprocentowania z należności, którą zgodnie z harmonogramem Bank przedstawił konsumentowi do zapłaty . Jako słabsza strona umowy kredytu CHF może się bowiem obawiać konsekwencji nieuiszczenia należności w wysokości wymaganej przez silniejszego kontrahenta takich, jak wypowiedzenie umowy kredytu CHF z tytułu niedotrzymania jej warunków, a w konsekwencji, w przypadku umów zabezpieczonych na nieruchomości, utraty lokalu mieszkalnego stanowiącego często dorobek całego życia. Dodatkowo konsument narażony jest na obowiązek zapłaty odsetek od zadłużenia przeterminowanego oraz innych opłat związanych z dochodzenie m roszczeń przez Pekao . Należy przy tym zauważyć, że Bank mógł dochodzić ww. roszczeń poprzez wystawienie bankowego tytułu egzekucyjnego, który znacznie ogranicza konsumenta w możliwości obrony jego praw przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego. W konse kwencji konsument może istotnie zmienić swoje zachowanie rynkowe i spłacać należności w kwocie wskazywanej przez Bank w harmonogramie spłaty, tj. uiszczać raty o wyższej wartości niż wynikałoby to z postanowień umowy. Tym samym, działanie Banku polegające na nieuwzględnianiu ujemnego oprocentowania ( w sytuacji, gdy wartość bezwzględna ujemnej stawki LIBOR jest większa niż wysokość marży zastrzeżonej w umowach kredytu CHF) przy ustalaniu należności kredytobiorców powodowało lub mogło powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Jednocześnie, należy wskazać na prawdopodobieństwo , że zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta zostało lub mogło zostać zniekształcone w sposób istotny. Bezsporn e jest, że wysokość raty i to z jakimi miesięcznym i obciążeniami domowego budżetu powinien liczyć się konsument ma dla niego istotne znaczenie. W zależności od kwoty kredytu oraz okresu, który pozostał do końca jego spłaty, wysokość odsetek obliczonych przy zastosowa niu oprocentowania ujemnego przyjmie różną wysokość . Do dnia wydania niniejszej decyzji, zarzucana Bankowi praktyka dotyczyła kilku kolejnych rat i nie jest wiadome jak długo stawka bazowa LIBOR CHF będzie osiąg ać wartość bezwzględną przekraczającą wysokoś ć najniższej marży zaoferowanej przez Bank. Jednak bez względu na wysokość odsetek obliczonych przy zastosowaniu oprocentowania ujemnego, przyjąć należy, 14 że istotnym dla konsumenta jest, aby rozliczenie jego zobowiązania następowało w sposób prawidłowy, zgodny z treścią zawartej umowy. W tym miejscu Prezes Urzędu wyjaśnia, że nie kwestionuje zasady odpłatności umowy kredytu CHF, która wynika z brzmienia art. 69 ust. 1 Prawa bankowego. Zgodnie z tym przepisem, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredyto biorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Odpłatność umowy kredytu realizuje się poprzez pobieranie przez bank odsetek, które – w przeciwieństwie do prowizji – są obligatoryjnym elementem tej umowy (art. 69 ust. 2 pkt 5 Prawa bankowego wymaga określenia w umowie kredytu wysokości oprocentowania i warunków jego zmiany, natomiast, zgodnie z art. 69 ust. 2 pkt 9 tej ustawy, zastrzeżenie prowizji jest fakultatywne). Prezes Urzędu uznaje, że zasadę odpłatności należy odnosić d o całego okresu umownego, a nie do poszczególnych okresów rozliczeniowych, w których spłacane są pojedyncze raty kredytu. Zatem, Bank powinien uwzględniać przy obliczaniu wysokości oprocentowania kredytu CHF ujemną stawkę bazową LIBOR CHF także w sytuacji, gdy wartość bezwzględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w umowie marży kredytu – dopóki suma pobranych do tej pory (tj. w całym dotychczasowym okresie umownym) odsetek przekracza wartość odsetek w najniższej możliwej wysokości. Innymi sł owy, w ocenie Prezesa Urzędu, wynikające z uwzględnienia ujemnej stawki LIBOR CHF ujemne oprocentowanie kredytu CHF w danym okresie rozliczeniowym nie pozbawia umowy kredytu CHF odpłatnego charakteru, jeżeli wartość wyliczonych w oparciu o takie oprocentow anie „ujemnych” odsetek jest mniejsza niż suma odsetek pobranych przez Bank we wszystkich poprzednich okresach rozliczeniowych. W związku z tym, Bank powinien uwzględniać ujemną stawkę bazową LIBOR, pod warunkiem, że takie działanie nie pozbawi go odsetek w najniższej możliwej wysokości w skali całego dotychczasowego okresu obowiązywania umowy kredytu CHF. Wymaga przy tym zaznaczenia, że przez odsetki w najniższej możliwej wysokości należy rozumieć odsetki o wartości 1 grosza. Jest to bowiem najniższy nomin ał pieniężny występujący w krajowym systemie pieniężnym. Wskazane okoliczności pozwalają na przyjęcie, że bezprawność działania Banku została uprawdopodobniona. Ad 3. Uprawdopodobnienie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkur encji i konsumentów nie podaje definicji „ zbiorowego interesu konsumentów”, wskazując jednak w przepisie art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. Godzenie w zbiorowe interesy konsumentów oznacza zatem narażenie na uszczerbek interesów pewnej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeni u ich naruszenia. Ochrona zbiorowych interesów konsumentów ma miejsce wówczas, gdy działania przedsiębiorcy są powszechne 15 w tym znaczeniu, że mogą dotknąć każdego konsumenta będącego lub mogącego być potencjalnie kontrahentem przedsiębiorcy. Przedmiotem ochrony są zatem interesy wszystkich aktualnych lub potencjalnych klientów – traktowanych jako grupa uczestników rynku zasługująca na szczególną ochronę (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt VI ACa 306/08). Stanowisko to zostało potwierdzone również w orzecznictwie Sądu N ajwyższego, który w uzasadnieniu jednego z wyroków stwierdził, iż „ nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów można wszcząć tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej l iczbie potencjalnych konsumentów” (wyrok S N z dnia 12 września 2003 r., sygn. akt I CKN 504/01). W innym orzeczeniu S ąd N ajwyższy podkreślił, że „praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy, w taki sposób, że potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy” (wyrok SN z dnia 10 września 2008 r., sygn. akt III SK 27/07; por. również wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 września 2013 r., sygn. akt VI ACa 67/13). Nie ulega wątpliwości, że działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Natomiast przez interes zbiorowy należy rozumieć interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Dla stwierdzenia godzenia w zbiorowe interesy konsumentów istotne jest ustalenie, że konkretne działanie przedsiębiorcy nie ma ściśle określonego adresata, lecz jest kierowane do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. Jak podnosi się w doktrynie, w pojęciu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów mieści się także działanie przedsiębiorcy skierowane wprawdzie do oznaczonych (zindywidualizowanych) konsumentów, o ile przy tym konsumentów tych łączy jakaś wspólna cecha rodzajowa. Wówczas bowiem poszkodowana zostaje pewna grupa konsumentów, nie będąca jedynie – z punktu widzenia przedsiębiorcy stosującego daną praktykę – zbiorowością przypadkowych jednostek, lecz stanowiącą określoną i odrębną kategorię konsumentów, reprezentującą w znacznym stopniu wspólne interesy (zob. M. Szydło, „ Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów” , Monitor Prawniczy 2004/17/791). Należy zatem przyjąć, że zbiorowy interes konsumentów nie musi odnosić się do nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da się zindywidualizować, gdyż indywidualizacja konsumentów nie sprzeciwia się możliwości wyodrębnienia kategorii bądź zbioru konsumentów o pewnych cechach. Oznacza to, że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość (chociażby tylko potencjalna) wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości przesądza o naruszeniu zbiorowego interesu. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z prawdopodobieństwem naruszenia praw potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów. Prezes Urzędu 16 podejmując rozstrzygnięcie zawarte w niniejszej decyzji nie opierał się zatem na indywidualnych przypadkach przedstawianych przez konsumentów, a wziął pod uwagę działanie Banku odnoszące się do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, a więc pewnej, potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów, biorąc za podstawę ustaleń i rozważań materiał dowodowy dostarczony przez Spółkę, zawierający m.in. oświadczenie o sposobie ustalania okresowych należności kredytobiorców wraz z wyli czeniami kwoty odsetek jakie dotychczas Bank naliczył oraz kwoty odsetek, które naliczyłby przy zastosowaniu oprocentowania kredytu CHF określonego jako różnica pomiędzy wartością bezwzględną stawki LIBOR CHF a wartością marży. Podkreślić przy tym należy, że działanie Pekao było podejmowane w stosunku do potencjalnie nieoznaczonego z góry i licznego kręgu podmiotów. Oferta handlowa Banku kierowana była bowiem do wszystkich potencjalnych klientów. Tym samym kwestionowane przez Prezesa Urzędu działanie Spółki, polegające na sprzecznym z umowami o kredyt CHF zawartymi z konsumentami nieuwzględnianiu przy obliczaniu wysokości oprocentowania tych kredytów ujemnej stawki bazowej LIBOR CHF, w sytuacji, gdy wartość bezwzględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w ww. umowach marży kredytu, mimo że suma odsetek należnych dotychczas oraz w bieżącym okresie rozliczeniowym wynikającym z umów przekracza 1 grosz, mogło dotknąć każdego konsumenta, który zawarłby z Bankiem umowę kredytu CHF. Interes konsumentów należy rozumieć jako interes prawny (a nie faktyczny), a więc uznany przez ustawodawcę na zasługujący na ochronę i zabezpieczenie. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów powiązane jest z naruszaniem interesów gospodarczych konsumentów. Pod tym pojęciem należy rozumieć zarówno naruszenie interesów stricte ekonomicznych (o wymiarze majątkowym), jak również prawo konsumentów do uczestniczenia w przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunkach rynkowych. W przedmiotowej sprawie praktyka Banku może z agrażać przede wszystkim interesom ekonomicznym, poprzez przyjęcie przez Pekao niezgodnego z umową i niekorzystnego dla konsumentów sposobu ustalania wysokości oprocentowania. Powyższe uprawdopodabnia naruszenie w przedmiotowej sprawie zbiorowego interesu konsumentów, przez który należy rozumieć prawo wszystkich konsumentów do wykonywania umowy zgodnie z jej treścią, przepisami prawa powszechnie obowiązującego i z dobrymi obyczajami. Zobowiązanie Banku złożone w trybie art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Stosownie do przep isu art. 28 ust. 1 uokik, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 100 ust. 1, lub będących podstawą wszczęcia postępowania – że został naruszony zakaz, o którym mowa w art. 24 uokik , a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego zakazu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających 17 do zakończenia naruszenia lub usunięcia jego skutków, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, zobowiązać przedsiębiorcę do wykonania tych zobowiązań. W toku postępowania Pekao złożyło , w trybie art. 28 ust. 1 uokik, zobowiąza nie do podjęcia działań zmierzających do zakończenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów i usunięcia jego skutków poprzez uwzględniani e przy obliczaniu wysokości oprocentowania kredytów CHF ujemnej stawki bazowej LIBOR w sytuacji, gdy wartość bezwz ględna tej stawki jest większa niż wysokość zastrzeżonej w umowach marży , poprzez: 1. przeliczenie oprocentowania ww. kredytów wykonywanych w dacie uprawomocnienia się niniejszej decyzji z uwzględnieniem ujemnej stawki bazowej LIBOR dla wszystkich okresów odsetkowych przypadających przed dniem 16 maja 2016 r., w których suma odpowiedniej stawki LIBOR oraz marży przyjęła wartość ujemną i dokonanie zwrotu na rzecz klientów Banku kwoty wynikającej z różnicy między tak obliczonym oprocentowaniem kredytu a oprocent owaniem rzeczywiście pobranym – w terminie do 20 maja 2016 r.; 2. obliczanie oprocentowania ww. kredytów z uwzględnieniem ujemnej stawki bazowej LIBOR dla okresów odsetkowych przypadających od dnia 16 maja 2016 r., w których suma odpowiedniej stawki LIBOR ora z marży przyjmie wartość ujemną, na bieżąco, począwszy od 16 maja 2016 r.; 3. przesłanie do klientów Banku posiadających ww. kredyty, drogą pocztową lub elektroniczną, komunikatu informującego ich o działaniach podjętych przez Bank, o których mowa w pkt. 1 i 2 powyżej; komunikat będzie zawierał informację, że wskazane w nim działania podejmowane przez Bank stanowią wykonanie zobowiązania nałożonego na Bank przez Prezesa Urzędu w niniejszej decyzji, z podaniem jej numeru i daty wydania, w terminie do 16 maja 2016 r.; 4. opublikowanie niniejszej decyzji na głównej stronie internetowej Banku w terminie do 16 maja 2016 r., w ten sposób, że treść tej decyzji będzie dostępna na przedmiotowej stronie internetowej przez okres co najmniej 30 dni od dnia jej publikacji. Bio rąc pod uwa gę, że bezprawność działania Pekao w zakresie praktyki opisanej w punkcie I sentencji decyzji została, jak wykazano wyżej, uprawdopodobniona, oraz że Spółka złożyła wniosek o przyjęcie złożonego w toku postępowania zobowiązania zmierzającego do zakończenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów i usunięcia jego skutków , możliwe stało się skorzystanie przez Prezesa UOKiK z przewidzianej w art. 28 ust. 1 u okik możliwości nałożenia na Bank obowiązku wykonania tego zobowiązania . Należ y jedynie doprecyzowa ć, że publikacja decyzji na głównej stronie internetowej Banku powinn a nastąpić poprzez zamieszczenie na tej stronie odnośnika do treści przedmiotowej decyzji. Należy uznać, że nałożone na Bank zobowiązanie obejmuje działania zmierzające do za kończenia uprawdopodobnionego w toku niniejszego postępowania naruszenia art. 24 uokik i usunięcia jego skutków. Za jego przyjęciem przemawia okoliczność, że Spółka złożyła wniosek w trybie art. 28 uokik na początkowym etapie postępowania. Przede wszystkim jednak Prezes Urzędu miał na uwadze, iż rozstrzygnięcie sprawy w oparciu 18 o ww. przepis zapewni szybką i skuteczną eliminację praktyki opisanej w punkcie I sentencji decyzji, co odbędzie się z korzyścią dla konsumentów. Z uwagi na powyższe, zasadnym jest skorzystanie z instrumentu prawnego przewidzianego art. 28 ust. 1 uokik. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w punkcie I sentencji decyzji. Informacja o stopniu realizacji zobowiązania W związku z tym, że w punkcie I sentencji decyzji Prezes UOKiK, w zakresie opisanej w tym punkcie praktyki, nałożył na Spółkę obowiązek wykonania złożonego przez nią zobowiązania, należało wziąć pod uwagę treść art. 28 ust. 3 uokik. Zgodnie z tym przepisem, w decyzji zobowiązującej Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Stosownie zatem do powo łanego art. 28 ust. 3 uokik, Pekao zostało zobowiązane do przedłożenia Prezesowi Urzędu , w terminie 4 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, informacji o stopniu realizacji zobowiązania nałożonego w punkcie I sentencji niniejszej decyzji oraz dowodów potwierdzających jego wykonanie. Dowodami tymi będą: 1. dowody wykonania 10 przykładowych zanonimizowanych operacji zwrotu na rzecz klientów Pekao kwoty, o której mowa w punkcie I. ppkt 1 sentencji niniejszej decyzji, wraz z wyliczeniem tej kwoty dla każdej z przedmiotowych operacji zwrotu; 2. wysłane do klientów Pekao zanonimizowane harmonogramy spłaty 10 przykładowych kredytów CHF sporz ądzone z uwzględnieniem ujemnej stawki bazowej LIBOR CHF dla okresów odsetkowych przypadających po dniu 16 maja 2016 r. , w których suma odpowiedniej stawki LIBOR CHF oraz marży przyjmie wartość ujemną, albo – jeżeli w tych okresach suma odpowiedniej stawki LIBOR CHF oraz marży przyjmie wartość ujemną dla mniejszej liczby ww. kredytów – harmonogramy spłaty wszystkich tych kredytów; 3. treść komunikatu, o którym mowa w punkcie I. ppkt 3 sentencji niniejszej decyzji, wraz z 10 dowodami jego nadania do klientów Banku posiadających kredyt CHF; 4. zrzuty ekranu z głównej strony internetowej Pekao z pierwszego i ostatniego dnia utrzymywania na tej stronie niniejszej decyzji. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. 19 Pouczenie: Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 101 ze zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konku rencji i Konsumentów, w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. z up. Prezesa UOKiK Łukasz Wroński Z-ca Dyrektora Departamentu Ochrony Interesów Konsumentów