DDK-8/2013

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW MAŁGORZATA KRASNODĘBSKA-TOMKIEL DDK-61-4/13/BK Warszawa, dn. grudnia 2013 r. DECYZJA Nr DDK 8/2013 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331, Nr 99, poz. 660, Nr 171, poz. 1206; 2008 r. Nr 157, poz. 976, Nr 223, poz. 1458; 2009 r. Nr 18, poz. 97; 2008 r. Nr 227, poz. 1505; 2009 r. Nr 157, poz. 1241; 2011 r. Nr 34, poz. 173), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, działania Ilony Nolewajki-Lasak prowadzącej działalność pod firmą P.P.H.U. Taurus Ilona Nolewajka-Lasak z siedzibą w Bytomiu, polegające na: 1) niepodawaniu na formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego informacji o kolejności zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet należności kredytodawcy, co stanowi naruszenie art. 13 ust. 1 pkt 8 w zw. z art. 14 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2011 r. Nr 126, poz. 715, Nr 165, poz. 984, Nr 201, poz. 1181, z 2012 r. poz. 1193) oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów; 2) uzależnianiu skuteczności odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki od zwrotu przez konsumenta kwoty pożyczki wraz z odsetkami, co stanowi naruszenie art. 47 w zw. z art. 53 ust. 1, 4 i 5 ustawy z dnia 12 maja 2011 r.o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2011 r. Nr 126, poz. 715, Nr 165, poz. 984, Nr 201, poz. 1181, z 2012 r. poz. 1193) oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów; 3) stosowaniu dodatkowej opłaty za odstąpienie od umowy o kredyt konsumencki, co stanowi naruszenie art. 54 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2011 r. Nr 126, poz. 715, Nr 165, poz. 984, Nr 201, poz. 1181, z 2012 r. poz. 1193) oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów; 4) stosowaniu postanowienia umownego, z którego wynika, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniędzy (kary umownej), co jest niezgodne z art. 483 § 1 kodeksu cywilnego (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm.) oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów; i stwierdza zaniechanie ich stosowania z dniem 26 lutego 2013 r. 2 II. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331, Nr 99, poz. 660, Nr 171, poz. 1206; 2008 r. Nr 157, poz. 976, Nr 223, poz. 1458; 2009 r. Nr 18, poz. 97; 2008 r. Nr 227, poz. 1505; 2009 r. Nr 157, poz. 1241; 2011 r. Nr 34, poz. 173), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, działania Ilony Nolewajki-Lasak prowadzącej działalność pod firmą P.P.H.U. Taurus Ilona Nolewajka-Lasak z siedzibą w Bytomiu, polegające na podawaniu nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania, co stanowi naruszenie art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171 poz. 1206) oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów; i stwierdza zaniechanie jej stosowania z dniem 26 lutego 2013 r. III. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331, Nr 99, poz. 660, Nr 171, poz. 1206; 2008 r. Nr 157, poz. 976, Nr 223, poz. 1458; 2009 r. Nr 18, poz. 97; 2008 r. Nr 227, poz. 1505; 2009 r. Nr 157, poz. 1241; 2011 r. Nr 34, poz. 173), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje za praktykę naruszającę zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, działania Ilony Nolewajki-Lasak prowadzącej działalność pod firmą P.P.H.U. Taurus Ilona Nolewajka-Lasak z siedzibą w Bytomiu, polegające na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479(45) Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. z 1964 r., Nr 43, poz. 296 ze zm.), poprzez zawarcie we wzorcach umów wykorzystywanych przy zawieraniu umów o kredyt konsumencki postanowienia o treści: „W przypadku niespłacenia pożyczki w terminie określonym w par. 2 umowy, Pożyczkobiorca zobowiązuje się do ponoszenia zryczałtowanej opłaty z tytułu zwrotu kosztów dojazdu Pożyczkodawcy lub firmy windykacyjnej w kwocie każdorazowo 150 zł oraz 40 zł z tytułu każdorazowego wezwania do zapłaty, oraz ewentualne koszty postępowania sądowego i egzekucyjnego, zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami prawa” ( § 11 „Umowy o pożyczkę gotówkową”), co stanowi naruszenie przepisu 24 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów; i stwierdza zaniechanie jej stosowania z dniem 26 lutego 2013 r. IV. Na podstawie art. 77 ust. 1 w związku z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331, Nr 99, poz. 660, Nr 171, poz. 1206; 2008 r. Nr 157, poz. 976, Nr 223, poz. 1458; 2009 r. Nr 18, poz. 97; 2008 r. Nr 227, poz. 1505; 2009 r. Nr 157, poz. 1241; 2011 r. Nr 34, poz. 173), art. 264 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. 3 Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r. poz. 267), art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów obciąża Ilonę Nolewajkę-Lasak prowadzącą działalność pod firmą P.P.H.U. Taurus Ilona Nolewajka-Lasak z siedzibą w Bytomiu kosztami postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów oraz zobowiązuje ją do zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania w kwocie 11,40 zł (jedenaście złotych i czterdzieści groszy) w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Uzasadnienie 1. Przebieg postępowania. 1.1. W dniu 21 grudnia 2012 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszczął postępowanie wyjaśniające, mające na celu wstępne ustalenie, czy wybrani Przedsiębiorcy niebędący bankami i świadczący konsumentom usługi finansowe dopuścili się, w zakresie pobierania opłat oraz prezentacji kosztów, naruszenia przepisów uzasadniającego wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów lub podjęcie działań przewidzianych w odrębnych ustawach (sygn. DDK-405- 67/12/BK). W toku tego postępowania Prezes UOKiK przeprowadził analizę wzorców umów oraz formularzy informacyjnych dotyczących kredytu konsumenckiego, jak również zweryfikował treść umów zawartych z konsumentami nadesłanych przez Ilonę Nolewajkę- Lasak prowadzącą działalność pod firmą P.P.H.U. Taurus Ilona Nolewajka-Lasak z siedzibą w Bytomiu (dalej także: Przedsiębiorca). W toku tego postępowania Przedsiębiorca przesłał – w pismach z dnia 27 lutego 2013 r., 18 marca 2013 r. oraz 29 kwietnia 2013 r. – informacje i dokumenty zgodnie z wezwaniami Prezesa Urzędu, w szczególności przekazał stosowany od września 2010 r. wzorzec umowny oraz kopie 10 ostatnio zawartych umów o kredyt konsumencki wraz z formularzami informacyjnymi dotyczącymi kredytu konsumenckiego. 1.2. W wyniku informacji uzyskanych w toku postępowania wyjaśniającego Prezes Urzędu postanowieniem z dnia 21 czerwca 2013 r., doręczonym przedsiębiorcy w dniu 1 lipca 2013 r., wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez niego praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: a) niepodawaniu na formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego informacji o kolejności zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet należności kredytodawcy; b) uzależnianiu skuteczności odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki od zwrotu przez konsumenta kwoty pożyczki wraz z odsetkami; c) stosowaniu dodatkowej opłaty za odstąpienie od umowy o kredyt konsumencki; d) podawaniu nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania; e) stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479(45) Kodeksu postępowania cywilnego poprzez zawarcie we wzorcach umów wykorzystywanych przy zawieraniu umów o kredyt konsumencki postanowienia o treści: 4 „W przypadku niespłacenia pożyczki w terminie określonym w par. 2 umowy, Pożyczkobiorca zobowiązuje się do ponoszenia zryczałtowanej opłaty z tytułu zwrotu kosztów dojazdu Pożyczkodawcy lub firmy windykacyjnej w kwocie każdorazowo 150 zł oraz 40 zł z tytułu każdorazowego wezwania do zapłaty, oraz ewentualne koszty postępowania sądowego i egzekucyjnego, zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami prawa” (§ 11 „Umowy o pożyczkę gotówkową”); f) stosowaniu postanowienia umownego, z którego wynika, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniędzy (kary umownej). W toku postępowania w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Przedsiębiorca przekazał Prezesowi Urzędu, pismami z dnia 10 lipca 2013 r., 19 sierpnia 2013 r. oraz 5 grudnia 2013 r., żądane informacje i dokumenty. W toku wspomnianego postępowania Przedsiębiorca nie zgodził się z zarzutami sformułowanymi w postanowieniu o wszczęciu postępowania. Odnosząc się do zarzutu niepodawania na formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego informacji o kolejności zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet należności kredytodawcy, Przedsiębiorca wyraził zdanie, że nie miał on obowiązku zamieszczania w treści umowy takiej informacji, ponieważ umowa zakładała jednorazową spłatę pożyczki. W odniesieniu do zarzutu uzależniania skuteczności odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki od zwrotu przez konsumenta kwoty pożyczki wraz z odsetkami, Przedsiębiorca wyraził opinię, że ustawa o kredycie konsumenckim nie zabrania wprowadzania do umowy pożyczki instytucji podobnej do odstępnego. Ponadto, w nawiązaniu do zarzutu stosowania dodatkowej opłaty za odstąpienie od umowy o kredyt konsumencki, Przedsiębiorca wyjaśnił, że w przypadku odstąpienia od umowy przewidział odsetki, ponieważ nie mógł w takim wypadku pobierać prowizji. Odnosząc się do zarzutu podawania nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania Przedsiębiorca wskazał, że z uwagi na dużą rozbieżność z wyliczeniami własnymi Przedsiębiorcy, ustawowy sposób wyliczania RRSO daje błędne wyniki dla nieoprocentowanych pożyczek krótkoterminowych, a intencją Przedsiębiorcy było poinformowanie konsumentów o rzeczywistych, w ocenie Przedsiębiorcy, rocznych kosztach udzielanych pożyczek. Przedsiębiorca odniósł się również do zarzutu stosowania postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, wyjaśniając, że kierował się cenami wezwań do zapłaty oraz czynności terenowych podanych mu przez firmy windykacyjne oraz podnosząc, że nigdy od żadnego z pożyczkobiorców nie pobrał żadnej opłaty za windykację. Nawiązując do zarzutu stosowania postanowienia umownego, z którego wynika, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniędzy (kary umownej), przedsiębiorca podniósł, że jego zdaniem postanowienie ma charakter jedynie informacyjny, a odszkodowania przedsiębiorca dochodzi na zasadach ogólnych. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 10 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r, , poz. 267 ze zm.), pismem z dnia 2013 r. Prezes Urzędu zawiadomił Przedsiębiorcę o zakończeniu postępowania dowodowego w przedmiotowej sprawie, wyznaczając termin na zapoznanie się z aktami niniejszej sprawy. Przedsiębiorca nie skorzystał z przysługującego mu prawa. 5 Prezes Urzędu ustalił, co następuje Ilona Nolewajka-Lasak prowadząca działalność gospodarczą pod firmą P.P.H.U. Taurus Ilona Nolewajka-Lasak z siedzibą w Bytomiu od 18 grudnia 2011 r. do 26 lutego 2013 r. oferowała konsumentom umowy o kredyt konsumencki (o czym Przedsiębiorca poinformował w piśmie z dnia 5 grudnia 2013 r.). Prezes Urzędu ustalił, że w przesłanych przez Przedsiębiorcę pismem z dnia 29 kwietnia 2013 r. formularzach informacyjnych przekazanych kredytobiorcom wraz z 10 zawartymi z konsumentami umowami o pożyczkę gotówkową nie znajdowały się informacje o kolejności zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet należności kredytodawcy. W piśmie z dnia 5 grudnia 2013 r. Przedsiębiorca wyjaśnił, że formularze informacyjne wypełnione w sposób analogiczny do formularzy przekazanych pismem Przedsiębiorcy z dnia 29 kwietnia 2013 r. były przedstawiane klientom w okresie od 18 grudnia 2011 r. do 26 lutego 2013 r. W § 12 wzorca „Umowy o pożyczkę gotówkową” (dalej także „ wzorzec umowy”) jak również w treści 10 umów zawartych przez Przedsiębiorcę z konsumentami – w ostatnim zdaniu - znajdowało się oświadczenie o treści „Jeżeli Pożyczkobiorca nie zwróci w terminie kwoty pożyczki powiększonej o odsetki za czas wykorzystaniu kredytu, oświadczenie o odstąpieniu uznana będzie za bezskuteczne” (pis. oryg.). Zgodnie z § 1 wzorca umowy, jedynym kosztem do poniesienia którego zobowiązany był konsument była prowizja. W przypadku spłaty pożyczki w uzgodnionym w umowie terminie kredytodawca musiał więc zwrócić Przedsiębiorcy pożyczoną kwotę powiększoną o kwotę prowizji. Niemniej jednak, zgodnie z § 12 wzorca umowy „Korzystając z prawa odstąpienia Pożyczkobiorca w terminie 30 dni od złożenia oświadczenia o odstąpieniu zwrócić Pożyczkobiorcy kwotę pożyczki, tj. sumę zł powiększoną o odsetki maksymalne w rozumieniu art. 359 § 2 (1) Kodeksu Cywilnego (które na dzień zawarcia umowy wynoszą % w stosunku rocznym) za okres od wypłaty pożyczki do jej zwrotu.” (pis. oryg.). Na mocy cytowanego postanowienia konsument, w przypadku odstąpienia od umowy zobowiązany był więc do zapłaty oprocentowania, które zostało przewidziane jedynie na potrzeby odstąpienia od umowy i do którego zapłaty nie byłby zobowiązany gdyby od umowy nie odstąpił, co też potwierdziły wyjaśnienia Przedsiębiorcy zawarte w piśmie z dnia 10 lipca 2013 r. W przekazanych Prezesowi Urzędu pismem z dnia 18 marca 2013 r. kopiach umów zawartych z konsumentami i dotyczących pożyczek na kwotę 500 zł (i przewidujących prowizję w wysokości 150 zł) podano informację, że rzeczywista roczna stopa oprocentowania wynosi 125,64%. Jednocześnie, rzeczywista roczna stopa oprocentowania wyliczona dla tych umów zgodnie z formułą matematyczną zawartą w załączniku nr 1 do ustawy o kredycie konsumenckim wynosiła 2333,95%. Ponadto, Przedsiębiorca w piśmie z dnia 10 lipca 2013 r. potwierdził, że podawana w umowach o kredyt konsumencki rzeczywista roczna stopa oprocentowania nie była wyliczana zgodnie z formułą matematyczną przewidzianą w ustawie o kredycie konsumenckim (wyjaśniając, że zdaniem Przedsiębiorcy sposób wyliczenia RRSO przewidziany w ustawie był błędny w odniesieniu do nieoprocentowanych pożyczek krótkoterminowych). 6 W § 11 wzorca umowy znajdowało się postanowienie o następującej treści: „W przypadku niespłacenia pożyczki w terminie określonym w par. 2 umowy, Pożyczkobiorca zobowiązuje się do ponoszenia zryczałtowanej opłaty z tytułu zwrotu kosztów dojazdu Pożyczkodawcy lub firmy windykacyjnej w kwocie każdorazowo 150 zł oraz 40 zł z tytułu każdorazowego wezwania do zapłaty, oraz ewentualne koszty postępowania sądowego i egzekucyjnego, zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami prawa.” (pis. oryg.). Tymczasem w prowadzonym przez Prezesa Urzędu rejestrze postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone pod poz. 1796 znajduje się klauzula o następującym brzmieniu: „W przypadku niewykonania zobowiązań wynikających z niniejszej umowy Kredytobiorca poniesie koszty związane z monitorowaniem Kredytobiorcy: 1) telefoniczne upomnienie Kredytobiorcy związane z nieterminową spłatą kredytu - 13 PLN; 2) korespondencja kierowana do Kredytobiorcy związana z nieterminową spłatą kredytu (zawiadomienie, upomnienie, prośba o dopłatę, wystawienie Bankowego Tytułu Egzekucyjnego), za każde pismo. Opłata za korespondencję kierowaną do poręczycieli Bank obciąża dodatkowo Kredytobiorców według tych samych stawek - 15 PLN; 3. wyjazd interwencyjny do Kredytobiorcy - 50 PLN.” W § 15 wzorca umowy znajdowało się postanowienie o następującej treści „Pożyczkobiorca przyjmuje do wiadomości, że w związku z nieterminową spłatą pożyczki Pożyczkodawca poniesie szkodę związaną z brakiem możliwości dalszego pożyczania sumy uzyskanej ze zwrotu całości pożyczki tj. kwoty 500 zł. Szkoda ta wynosi 150 zł w skali miesiąca ponieważ taką kwotę Pożyczkodawca uzyskałby z tytułu udzielenia pożyczki identycznej jak objęta niniejszą umową. Pożyczkobiorca zobowiązuje się pokrywać zaistniałą szkodę do czasu spłaty pożyczki. W przypadku spłaty pożyczki odszkodowanie za ostatni miesiąc nieterminowej spłaty zostanie obniżone proporcjonalnie do ilości dni pozostałych do końca tego miesiąca, tak by wysokość odszkodowania odpowiadała rzeczywistej szkodzie Pożyczkodawcy.” (pis. oryg.). Prezes Urzędu zważył, co następuje Podstawą do rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie zbadanie przez Prezesa Urzędu, czy w danej sprawie naruszony został interes publiczny, co ma miejsce w szczególności wtedy, gdy określonymi działaniami dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one na rynku niekorzystne zjawiska (wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 24 października 1991 r., sygn. akt XVII Amr 8/90). Stwierdzenie naruszenia interesu publicznego pozwala na realizację celu tej ustawy, którym jest m.in. ochrona interesów konsumentów (art. 1 ust. 1 uokik). W ocenie Prezesa Urzędu, rozpatrywana sprawa ma charakter publiczny, gdyż wiąże się z ochroną praw konsumentów – będących kredytobiorcami, do których to kierowana była oferta Przedsiębiorcy. Interes publiczny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. W tym stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie ma miejsce naruszenie przez Przedsiębiorcę interesu publicznego, co 7 uzasadnia ocenę zachowania Przedsiębiorcy na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ocena działań Przedsiębiorcy w aspekcie zarzutu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (pkt I sentencji decyzji) Przepis art. 24 ust. 2 uokik stanowi, iż przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Konsumentem w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową [art. 22 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.; dalej: „kc”) w zw. z art. 4 pkt 12 uokik]. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie działaniami przedsiębiorców, które są sprzeczne z prawem. W związku z powyższym, dla uznania działania przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów należy wykazać, iż spełnione zostały kumulatywnie trzy następujące przesłanki: - oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; - zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności; - zachowanie to godzi w zbiorowe interesy konsumentów. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt 1 uokik, pod pojęciem „przedsiębiorcy” należy rozumieć przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2013, poz. 672 ze zm.), tj. osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą (art. 4 ust. 1 ww. ustawy). „Działalnością gospodarczą” jest zgodnie z przepisem art. 2 ww. ustawy, zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Ilona Nolewajka-Lasak prowadzi działalność gospodarczą pod firmą „P.P.H.U. Taurus Ilona Nolewajka-Lasak” i jest wpisana do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (nr NIP 6261451377, nr REGON 272049248) a do dnia 26 lutego 2013 r. oferowała konsumentom pożyczki gotówkowe. Nie ulega zatem wątpliwości, iż posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu powoływanego powyżej art. 4 pkt 1 uokik. Tym samym, - jako przedsiębiorca - przy wykonywaniu działalności gospodarczej podlega rygorom określonym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów i jej działania mogą podlegać ocenie w aspekcie naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Bezprawność działania 8 Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym. Porządek prawny obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów. Bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy. W celu uznania praktyk stosowanych przez Przedsiębiorcę za naruszające zbiorowe interesy konsumentów należy zatem wykazać, że działania podejmowane przez Ilonę Nolewajkę-Lasak, wskazane w punkcie I sentencji niniejszej decyzji, są sprzeczne z prawem. Naruszenie przepisów ustawy o kredycie konsumenckim (pkt I.1-3 sentencji decyzji). W pkt. I.1 sentencji decyzji stwierdzono, że Przedsiębiorca naruszał przepis art. 13 ust. 1 pkt 8 w zw. z art. 14 ustawy o kredycie konsumenckim. Zgodnie z przepisem art. 13 ust. 1 pkt 8 tej ustawy kredytodawca przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki jest zobowiązany podać konsumentowi, na trwałym nośniku (w odpowiednich przypadkach) kolejność zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet należności kredytodawcy. Przepis art. 14 powoływanej ustawy precyzuje, że informacja ta powinna zostać podana na formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego. Jak wskazano w części ustalającej niniejszej decyzji informacji takiej Przedsiębiorca nie przekazywał w formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego. Wobec faktu, że ustawa nakazuje przekazywanie informacji o kolejności zaliczania rat kredytu na poczet należności kredytodawcy „w odpowiednich przypadkach” niezbędne jest dokonanie oceny, czy w przypadku umów oferowanych przez Przedsiębiorcę taka informacja jest możliwa do udzielenia – a więc występuje „stosowny przypadek”. Oferowane przez Przedsiębiorcę umowy przewidywały spłatę kredytu w jednej racie. Niemniej jednak, w przypadku wystąpienia zaległości w spłacie kredytu, kredytodawca miał prawo obciążać konsumenta dodatkowymi kosztami (przykładowo - § 10 wzorca Umowy o pożyczkę gotówkową przewidywał zryczałtowaną opłatę z tytułu zwrotu kosztów dojazdu pożyczkodawcy lub firmy windykacyjnej w kwocie 150 zł oraz 40 zł z tytułu każdorazowego wezwania do zapłaty). Stąd też – w sytuacji nieterminowej spłaty kredytu konsumenckiego – oprócz należności wynikających z prawidłowego wykonywania umowy - do należności kredytodawcy należały również należności wynikające z nieterminowej spłaty kredytu. W takiej sytuacji spłata jedynie całkowitej kwoty do zapłaty nie oznaczała zaspokojenia wszystkich należności kredytodawcy – a więc, informacja o kolejności zaliczania raty kredytu na poczet należności kredytodawcy miała zastosowanie i powinna być kredytobiorcom udzielana (brak takiej informacji powodował, że konsument nie wiedział, czy wpłacona przez niego kwota zostanie zaliczona w pierwszej kolejności na poczet całkowitej kwoty do zapłaty czy też należności wynikających z nieterminowej spłaty). Z powyższego wynika więc, że obowiązek wskazany w przepisie art. 13 ust. 1 pkt 8 w zw. z art. 14 ustawy o kredycie konsumenckim miał zastosowanie, a kredytodawca, poprzez nieprzekazywanie wymaganej przepisem informacji na formularzu informacyjnym dopuścił się naruszenia tego przepisu. 9 W pkt. I.2 sentencji decyzji stwierdzono, że Przedsiębiorca naruszał przepis art. 47 w zw. z art. 53 ust. 1, 4 i 5 ustawy o kredycie konsumenckim. Zgodnie z art. 47 ustawy, postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać uprawnień konsumenta przewidzianych w ustawie. W art. 53 ust. 1 przewidziano natomiast, że konsument ma prawo, bez podania przyczyny, do odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki w terminie 14 dni od dnia zawarcia umowy. Zgodnie z ust. 4 tego przepisu termin do odstąpienia od umowy jest zachowany, jeżeli konsument przed jego upływem złoży pod wskazany przez kredytodawcę lub pośrednika kredytowego adres oświadczenie o odstąpieniu od umowy, a ust. 5 precyzuje, że dla zachowania tego terminu wystarczające jest wysłanie oświadczenia przed jego upływem. Z powyższego wynika więc, że odstąpienie od umowy może być uznane za bezskuteczne jedynie, jeżeli kredytobiorca nie dochował terminu na przekazanie oświadczenia o odstąpieniu i tego prawa nie można ograniczać w żaden inny sposób. Tymczasem, Przedsiębiorca w swoim wzorcu „Umowy o pożyczkę gotówkową” zamieszczał postanowienie o treści „Jeżeli Pożyczkobiorca nie zwróci w terminie kwoty pożyczki powiększonej o odsetki za czas wykorzystaniu kredytu, oświadczenie o odstąpieniu uznana będzie za bezskuteczne” (pis. oryg.). Tym samym Przedsiębiorca w istotny sposób ograniczył prawo do odstąpienia od umowy poprzez uzależnienie skuteczności odstąpienia od terminowej spłaty kwoty pożyczki wraz z odsetkami za korzystania z tej pożyczki. Takie rozwiązanie narusza przepis art. 47 ustawy o kredycie konsumenckim, bowiem ogranicza prawo konsumenta do odstąpienia od umowy określone szczegółowo w przepisach art. 53 ust. 1, 4 i 5. Zastosowanie przewidzianego przez Przedsiębiorcę rozwiązania powoduje, że konsument zobowiązany jest do wykonania umowy w standardowy sposób i poniesienia wszystkich przewidzianych w niej kosztów (a nie jedynie odsetek za czas korzystania z kredytu). Tymczasem, w świetle obowiązujących przepisów skutkiem braku zwrotu kwoty kredytu powiększonej o odsetki za czas korzystania z kredytu jest jedynie popadnięcie przez konsumenta w zwłokę i nie powoduje bezskuteczności odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki. W pkt. I.3 sentencji decyzji sformułowano zarzut stosowania dodatkowej opłaty za odstąpienie od umowy o kredyt konsumencki wbrew przepisowi art. 54 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim. Zgodnie z przepisem art. 54 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim, konsument nie ponosi kosztów związanych z odstąpieniem od umowy o kredyt konsumencki, z wyjątkiem odsetek za okres od dnia wypłaty kredytu do dnia spłaty kredytu. Jednocześnie, w myśl art. 54 ust. 4, w przypadku odstąpienia od umowy, o którym mowa w art. 53, kredytodawcy nie przysługują żadne inne opłaty, z wyjątkiem bezzwrotnych kosztów poniesionych przez niego na rzecz organów administracji publicznej oraz opłat notarialnych. Tymczasem Przedsiębiorca w § 12 wzorca umowy zawarł postanowienie, zgodnie z którym „Korzystając z prawa odstąpienia Pożyczkobiorca w terminie 30 dni od złożenia oświadczenia o odstąpieniu zwrócić Pożyczkobiorcy kwotę pożyczki, tj. sumę zł powiększoną o odsetki maksymalne w rozumieniu art. 359 § 2 (1) Kodeksu Cywilnego (które na dzień zawarcia umowy wynoszą % w stosunku rocznym) za okres od wypłaty pożyczki do jej zwrotu.” (pis. oryg.). Na mocy cytowanego postanowienia konsument, w przypadku odstąpienia od umowy zobowiązany był więc do zapłaty oprocentowania, które zostało przewidziane jedynie na potrzeby odstąpienia od umowy i do którego zapłaty nie byłby zobowiązany gdyby od 10 umowy nie odstąpił. Stąd też zasadny wydaje się wniosek, że wskazane w postanowieniu wzorca umownego oprocentowanie nie ma charakteru odsetek do których odwołuje się art. 54 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim (ponieważ nie jest pobierane jeżeli konsument nie odstępuje od umowy a zdecyduje się ją wykonywać zgodnie z jej warunkami) a w istocie stanowi dodatkową opłatę za skorzystanie z prawa do odstąpienia od umowy. Wobec powyższego, praktyka Przedsiębiorcy naruszała przepis art. 54 ust. 1 i 4 ustawy o kredycie konsumenckim stanowiąc tym samym działanie bezprawne. Naruszenie przepisów kodeksu cywilnego (pkt I.4 sentencji decyzji). W pkt. I. 4 sentencji niniejszej decyzji stwierdzono, że Przedsiębiorca naruszał przepis art. 483 § 1 kodeksu cywilnego poprzez stosowanie postanowienia umownego, z którego wynika, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniędzy (kary umownej). Zgodnie z art. 481 § 1 kodeksu cywilnego, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Świadczeniem pieniężnym jest świadczenie pożyczkobiorcy wynikające z zawartej umowy, która to zobowiązuje go do zwrotu pożyczki. Dla świadczeń niepieniężnych w kodeksie cywilnym w art. 483 § 1 przewidziano możliwość zastrzeżenia naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez zapłatę określonej sumy (kara umowna). Co istotne, intencją ustawodawcy było wyraźne rozdzielenie konsekwencji niewykonania świadczenia pieniężnego i niepieniężnego. Stąd też nie jest dozwolone, aby w umowie zastrzeżono karę umowną w przypadku świadczenia pieniężnego (taką wykładnie przyjął również Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów SN z dnia 6 listopada 2003 roku, III CZP 61/03), tak samo jak nie jest dopuszczalne zastrzeżenie odsetek na wypadek niewykonania świadczenia niepieniężnego. Przedsiębiorca stosował natomiast postanowienie o treści: „Pożyczkobiorca przyjmuje do wiadomości, że w związku z nieterminową spłatą pożyczki Pożyczkodawca poniesie szkodę związaną z brakiem możliwości dalszego pożyczania sumy uzyskanej ze zwrotu całości pożyczki tj. kwoty 500 zł. Szkoda ta wynosi 150 zł w skali miesiąca ponieważ taką kwotę Pożyczkodawca uzyskałby z tytułu udzielenia pożyczki identycznej jak objęta niniejszą umową. Pożyczkobiorca zobowiązuje się pokrywać zaistniałą szkodę do czasu spłaty pożyczki. W przypadku spłaty pożyczki odszkodowanie za ostatni miesiąc nieterminowej spłaty zostanie obniżone proporcjonalnie do ilości dni pozostałych do końca tego miesiąca, tak by wysokość odszkodowania odpowiadała rzeczywistej szkodzie Pożyczkodawcy” (§ 15 „Umowy o pożyczkę gotówkową”). Cytowane postanowienie przewiduje, że w przypadku nieterminowej spłaty pożyczki, konsument zobowiązany będzie uiścić 150 zł w skali każdego miesiąca na który przypada opóźnienie (w przypadku uregulowania zobowiązań przed końcem miesiąca kwota ta zostanie obniżona proporcjonalnie do ilości dni pozostających do końca miesiąca). Co istotne, kwota 150 zł w skali miesiąca jest stała i jej wysokość nie jest proporcjonalna do kwoty zaległych zobowiązań związanych z umową o pożyczkę. Przewidziana w cytowanym postanowieniu kwota nie ma więc charakteru odsetek (które to określone są jako ułamek pewnej kwoty, a wynikające z nich kwoty pieniężne są proporcjonalne do wysokości kwoty od której nalicza się odsetki). Wobec powyższego charakter przewidzianej we wskazanym postanowieniu należności należy określić jako karę 11 pieniężną, której stosowanie – na mocy przepisu art. 483 § 1 kodeksu cywilnego dozwolone jest jedynie w odniesieniu do świadczenia niepieniężnego, Stąd też poprawny jest wniosek o naruszeniu Wobec powyższego, praktyka Przedsiębiorcy naruszała przepis art. 483 § 1 kodeksu cywilnego, stanowiąc tym samym działanie bezprawne. Naruszenie przepisów ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (pkt II sentencji decyzji). Jako zachowania Przedsiębiorcy, które stanowią praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, ustawodawca wskazuje w szczególności nieuczciwe praktyki rynkowe (art. 24 ust. 2 pkt 3 uokik). Oznacza to, że jeśli mamy do czynienia z nieuczciwą praktyką rynkową w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, która jednocześnie narusza zbiorowe interesy konsumentów, takie działanie w świetle prawa może zostać uznane się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W związku z powyższym, przedmiotem rozstrzygnięcia Prezesa Urzędu było rozważenie, czy w ustalonym stanie faktycznym Spółka stosowała nieuczciwe praktyki rynkowe, a następnie czy przedmiotowe praktyki godziły w zbiorowe interesy konsumentów. Praktyka rynkowa W pkt. II sentencji niniejszej decyzji stwierdzono, że Przedsiębiorca naruszał przepis art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym poprzez podawanie konsumentom nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania. Informacje takie były podawane w treści umów zawieranych z konsumentami. Lista informacji, które należy przedstawić w umowie o kredyt konsumencki została zawarta w art. 30 ustawy o kredycie konsumenckim. Pkt 7 tego artykułu wymaga przekazania kredytobiorcy informacji o rzeczywistej rocznej stopie oprocentowania (dalej „r.r.s.o.”). Zgodnie z art. 2 pkt 4 u.p.n.p.r. przez praktykę rynkową rozumie się działanie lub zaniechanie Przedsiębiorcy, sposób postępowania, oświadczenie lub informację handlową, w szczególności reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją lub nabyciem produktu przez konsumenta. By ocenić czy działania Spółki stanowiły nieuczciwą praktykę rynkową Prezes Urzędu badał, czy (1) były one sprzeczne z dobrymi obyczajami i (2) w istotny sposób zniekształciły lub mogły zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta po zawarciu umowy, tj. czy praktyka Spółki mogła spowodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji o zawarciu (lub niezawarciu) umowy o kredyt konsumencki. Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.n.p.r. stosowana przez Przedsiębiorcę praktyka rynkowa jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy, w trakcie jej zawierania lub po zawarciu. Aby dokonać oceny, czy działanie Spółki określone w pkt II sentencji decyzji w istotny sposób zniekształciło lub mogło zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy i w trakcie zawierania jej, trzeba ustalić model przeciętnego konsumenta w tej sprawie, w odniesieniu do którego dokonuje się oceny zniekształcenia zachowania rynkowego w wyniku praktyki 12 rynkowej przedsiębiorcy. Art. 2 pkt 8 u.p.n.p.r. nakazuje rozumieć przez przeciętnego konsumenta takiego, który jest dostatecznie dobrze poinformowany, uważny i ostrożny. Z jednej strony można więc wymagać od niego pewnego stopnia wiedzy i orientacji w rzeczywistości, ale z drugiej nie można uznać jego wiedzy za kompletną i profesjonalną, gdyż konsument ma prawo pewnych rzeczy nie wiedzieć lub nie potrafić. Dlatego ma prawo do uzyskiwania od przedsiębiorcy rzetelnych informacji dotyczących m.in. umowy łączącej go z przedsiębiorcą, przekazywanych w sposób niewprowadzający w błąd. Przy ocenie należy uwzględnić czynniki społeczne, kulturowe, językowe i przynależność danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez którą rozumie się grupę dającą się jednoznacznie zidentyfikować ze względu na szczególne cechy, takie jak wiek, niepełnosprawność fizyczna czy umysłowa, która z tego względu jest szczególnie podatna na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, którego dotyczy praktyka rynkowa. Przeciętny konsument - zdaniem Prezesa Urzędu – nie posiada pogłębionej wiedzy i umiejętności matematycznych pozwalających na weryfikację prawidłowości obliczenia przez kredytodawcę r.r.s.o. i w konsekwencji opiera się na informacjach przekazywanych przez kredytodawcę. W ocenie Prezesa Urzędu, nawet osoba o ponadprzeciętnej wiedzy na temat praw konsumenta nie jest zdolna do samodzielnej weryfikacji obliczeń wykonanych przez kredytodawcę (zwłaszcza, jeżeli – jak w przypadku r.r.s.o. – oparte są one na skomplikowanym równaniu zawartym w przepisach ustawy o kredycie konsumenckim). Stąd też należy przyjąć, że przeciętny konsument uznawał podawane przez Przedsiębiorcę informacje na temat wysokości r.r.s.o. za prawdziwe i nie poddawał ich w wątpliwość po analizie umowy dokonaniu samodzielnych obliczeń. Taki profil konsumenta należało zastosować do oceny praktyk stosowanych przez Spółkę. Zgodnie z definicją zawartą w art. 5 u.k.k. r.r.s.o. to całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta, wyrażony jako wartość procentowa całkowitej kwoty kredytu w stosunku rocznym. W załączniku do u.k.k. zamieszczono wzór matematyczny służący do wyliczania r.r.s.o. Celem r.r.s.o. jest umożliwienie konsumentowi oceny, czy dany produkt jest dla niego odpowiedni, oraz porównanie ofert różnych kredytodawców. Tym samym jest kluczowe, by została poprawnie wyliczona i przekazana konsumentowi. Przeciętny konsument nie ma faktycznej możliwości zweryfikowania poprawności obliczania rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania. Analiza zawartych przez Przedsiębiorcę umów o kredyt konsumencki, które zgromadzono w postępowaniu, wykazała, że Spółka przedstawiała w nich nieprawdziwe informacje o r.r.s.o. Przykładowo, przy pożyczce na kwotę 500 zł, której spłata miała nastąpić w terminie 30 dni, Przedsiębiorca deklarował rrso na poziomie 125,64 proc., podczas gdy faktycznie wynosiło ono 2333,95 proc. Przedsiębiorca, w toku wyjaśnień udzielanych w ramach postępowania przyznał, że w celu obliczenia r.r.s.o. nie stosował się do przewidzianego w przepisach ustawy o kredycie konsumenckim równania pozwalającego na obliczenie r.r.s.o., gdyż jego zdaniem r.r.s.o. wyliczone zgodnie z przepisami ustawy osiągało błędne wartości. Niezależnie od powyższego, należy również wskazać, że przyczyny działania Przedsiębiorcy są bez znaczenia dla oceny, czy miało ono charakter nieuczciwej praktyki rynkowej. 13 Dobre obyczaje stanowią klauzulę generalną, która podlega konkretyzacji na okoliczność danego stanu faktycznego. Zgodnie z poglądem doktryny sprzeczne z dobrymi obyczajami są działania, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u klienta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności (...) czyli takie działanie, które potocznie określone jest jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające in minus od przyjętych standardów postępowania. 1 Natomiast przez zniekształcenie zachowania rynkowego konsumenta należy rozumieć podjęcie przezeń określonej decyzji dotyczącej umowy (a nawet samą możliwość jej podjęcia) w sytuacji, gdy wobec odmiennej, uczciwej czyli zgodnej z dobrymi obyczajami praktyki rynkowej przedsiębiorcy konsument podjąłby (lub mógłby podjąć) decyzję odmienną. W przypadku kredytów konsumenckich wysokość kosztów jest podstawową kategorią, którą porównują kredytobiorcy, zaś r.r.s.o. jest daną, która umożliwia najdokładniejsze porównanie ofert, bowiem informuje kredytobiorcę o wysokości ponoszonych przezeń kosztów w przeliczeniu na określoną jednostkę czasu (rok). Wielu konsumentów ma świadomość, że porównując oferty należy przede wszystkim zwracać uwagę na r.r.s.o. Przedstawienie przez Przedsiębiorcę danych zafałszowanych powoduje, że jego oferta wydaje się korzystniejsza niż propozycje konkurentów. Takie nieuczciwe i nierzetelne działanie niewątpliwie dezinformuje odbiorców przekazu i może u nich wywołać błędne przekonanie o atrakcyjności oferty. Tym samym powinno zostać uznane za sprzeczne z dobrymi obyczajami. Należy przy tym podkreślić, że nie była to nieznaczna różnica, rzędu kilku procent, lecz r.r.s.o. podane przez Przedsiębiorcę było kilkunastokrotnie niższe, niż gdyby zostało wyliczone prawidłowo. Dzięki temu oferta Przedsiębiorcy wyglądała na dużo korzystniejszą niż była w rzeczywistości i niewątpliwie wyróżniała się też na tle konkurencji. Przeciętny konsument, zachęcony taką informacją uzyskaną, podejmuje inną decyzję od tej, którą by podjął, gdyby wiedział, że w rzeczywistości koszty pożyczki przeliczone na określony przedział czasowy wynoszą kilkanaście razy więcej. Dlatego zdaniem Prezesa Urzędu działania Spółki polegające na wprowadzeniu w błąd mogły mieć wpływ na decyzje rynkowe konsumentów, którzy zawierali umowy w przekonaniu, że są korzystniejsze, niż były w rzeczywistości. Wobec powyższego, działanie Przedsiębiorcy naruszało przepis art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, a więc stanowiło nieuczciwą praktykę rynkową i było działaniem bezprawnym. Stosowanie postanowienia wzorca umowy, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (pkt III sentencji decyzji) W pkt. III sentencji niniejszej decyzji sformułowano zarzut stosowania postanowienia wzorca umowy, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W myśl art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców 1 K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz , Warszawa 2002 r., s. 804. 14 umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Natomiast zgodnie z przepisem art. 479 43 k.p.c. wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2. Uchwałą z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. III SZP 3/2006 Sąd Najwyższy uznał, iż praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (…) stosowanie identycznej klauzuli, jak klauzula wpisana do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, przez innego przedsiębiorcę, który nie był stroną lub uczestnikiem postępowania zakończonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru (…). Praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów obejmuje również przypadki wprowadzenia jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu szyku wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru. Nie jest zatem konieczna dokładna literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej, stąd niedozwolone będą także takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Mając na uwadze powyższe rozważania Prezes UOKiK zakwestionował postanowienie o treści: „ W przypadku niespłacenia pożyczki w terminie określonym w par. 2 umowy, Pożyczkobiorca zobowiązuje się do ponoszenia zryczałtowanej opłaty z tytułu zwrotu kosztów dojazdu Pożyczkodawcy lub firmy windykacyjnej w kwocie każdorazowo 150 zł oraz 40 zł z tytułu każdorazowego wezwania do zapłaty, oraz ewentualne koszty postępowania sądowego i egzekucyjnego, zgodnie z aktualnie obowiązującymi przepisami prawa” zawartą w § 11 wzorca „Umowy o pożyczkę gotówkową”. W ocenie Prezesa Urzędu, kwestionowane postanowienie mieści się w hipotezie klauzuli zamieszczonych w rejestrze postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone pod nr. 1796 o następującym brzmieniu: „W przypadku niewykonania zobowiązań wynikających z niniejszej umowy Kredytobiorca poniesie koszty związane z monitorowaniem Kredytobiorcy: 1) telefoniczne upomnienie Kredytobiorcy związane z nieterminową spłatą kredytu - 13 PLN; 2) korespondencja kierowana do Kredytobiorcy związana z nieterminową spłatą kredytu (zawiadomienie, upomnienie, prośba o dopłatę, wystawienie Bankowego Tytułu Egzekucyjnego), za każde pismo. Opłata za korespondencję kierowaną do poręczycieli Bank obciąża dodatkowo Kredytobiorców według tych samych stawek - 15 PLN; 3. wyjazd interwencyjny do Kredytobiorcy - 50 PLN.” W uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie (sygn. XVII AmC 624/09) z dnia 6 sierpnia 2009 roku sąd stwierdził, że sytuacja, w której konsument nie będzie w stanie ustalić, jakie działania podejmie kredytodawca w przypadku opóźnień w zapłacie, z jaką częstotliwością i w jakiej kolejności będzie je podejmował, może wywołać u niego błędne przekonanie co do praw i obowiązków wynikających z zawartej umowy. Postanowienia określające sposób przeprowadzania czynności windykacyjnych powinny być tak formułowane, aby klient na ich podstawie wiedział jakie czynności mogą zostać podjęte, 15 po upływie jakiego czasu i w jakich odstępach, i aby miał pewność, że nie zostanie obciążony opłatą z tytułu różnych czynności windykacyjnych podejmowanych w tym samym czasie. Konieczne jest przy tym, by czynności przedsiębiorcy realnie umożliwiały konsumentowi spłatę jego zadłużenia wymagalnego, które konsument winien spłacić bez zbędnej zwłoki. Zakwestionowane postanowienie wywołuje takie same skutki jak klauzula wpisana pod poz. 1796. Należy bowiem wskazać, że na podstawie zakwestionowanego postanowienia, Przedsiębiorca mógł tego samego dnia skierować do konsumenta wezwanie do zapłaty (i naliczyć za nie opłatę w wysokości 40 zł) oraz zlecić firmie windykacyjnej wizytę w miejscu zamieszkania konsumenta (opłata w wysokości 150 zł) i następnie powtarzać te czynności codziennie lub nawet kilka razy dziennie, każdorazowo naliczając opłatę przewidzianą we wzorcu umownym, który nie przewidywał żadnych zasad ani ograniczeń dotyczących częstotliwości wykonywania odpłatnych czynności windykacyjnych. Stąd też zasadny jest wniosek, że Przedsiębiorca stosował klauzulę tożsamą z postanowieniem wpisanym do wspomnianego wcześniej rejestru pod poz. 1796, naruszając tym samym przepis art. 24 ust. 2 pkt. 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co stanowi działanie bezprawne. Godzenie w zbiorowe interesy konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie podaje definicji „zbiorowego interesu konsumentów”, wskazując jednak w przepisie art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. Godzenie w zbiorowe interesy konsumentów oznacza zatem narażenie na uszczerbek interesów znacznej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeniu ich naruszenia. O tym, czy naruszony został interes zbiorowy, nie zawsze przesądza kryterium ilościowe, ponieważ niekiedy jeden ujawniony przypadek naruszenia prawa konsumenta może być przejawem stosowanej praktyki naruszającej interes zbiorowy. W jednym z orzeczeń Sąd Najwyższy stwierdził, iż nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów można wszcząć tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczbie potencjalnych konsumentów (wyrok SN z dnia 12 września 2003 r., I CKN 504/01, LEX nr 132253). Nie ulega wątpliwości, że działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Natomiast przez interes zbiorowy należy rozumieć interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Jak podnosi się w doktrynie, w pojęciu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów mieści się także działanie przedsiębiorcy skierowane wprawdzie do oznaczonych (zindywidualizowanych), ale za to dostatecznie licznych konsumentów, o ile przy tym konsumentów tych łączy jakaś wspólna cecha rodzajowa. Wówczas bowiem poszkodowana zostaje pewna grupa konsumentów, nie będąca jedynie – z punktu widzenia przedsiębiorcy stosującego daną praktykę – zbiorowością przypadkowych jednostek, lecz stanowiącą określoną i odrębną kategorię konsumentów, reprezentującą w znacznym stopniu 16 wspólne interesy. 2 Należy zatem przyjąć, że zbiorowy interes konsumentów nie musi odnosić się do nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da się zindywidualizować, gdyż brak indywidualizacji nie sprzeciwia się możliwości wyodrębnienia kategorii bądź zbioru konsumentów o pewnych cechach. Oznacza to, że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość (chociażby tylko potencjalna) wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości przesądza o naruszeniu zbiorowego interesu konsumentów. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z godzeniem w zbiorowe interesy konsumentów. Na praktykę Przedsiębiorcy mógł być narażony każdy konsument który zainteresowany był zawarciem umowy lub taką umowę zawarł. Interes konsumentów należy rozumieć jako interes prawny (a nie faktyczny), a więc uznany przez ustawodawcę na zasługujący na ochronę i zabezpieczenie. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, iż określenie stałego czy zamkniętego katalogu interesów konsumentów nie jest możliwe, ani też zasadne. 3 Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów powiązane jest z naruszaniem interesów gospodarczych konsumentów. Pod tym pojęciem należy rozumieć zarówno naruszenie interesów stricte ekonomicznych (o wymiarze majątkowym), jak również prawo konsumentów do uczestniczenia w przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunkach rynkowych, zapewniających konsumentom dokonywanie transakcji handlowych z przedsiębiorcami przy całkowitym zrozumieniu rzeczywistego sensu ekonomicznego i prawnego dokonywanych czynności na etapie przedkontraktowym oraz w czasie wykonywania umowy. W omawianych przypadkach godzenie w zbiorowe interesy konsumentów przejawiało się w sposób opisany poniżej. Ad pkt. I.1 sentencji decyzji. W efekcie braku udzielenia informacji o kolejności zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet należności kredytodawcy, konsument pozbawiony jest możliwości porównania tej informacji z dostępnymi mu informacjami dotyczącymi warunków umów oferowanych przez innych kredytodawców. Powyższe powoduje, że decyzja podejmowana przez konsumenta co do wyboru najkorzystniejszej – z jego punktu widzenia – oferty może nie być podejmowana w pełni świadomie, w oparciu o pełen zestaw informacji na temat warunków umowy. Taka sytuacja nie tylko jest niekorzystna z punktu widzenia przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunków rynkowych, zapewniających konsumentom dokonywanie transakcji handlowych z przedsiębiorcami przy całkowitym zrozumieniu rzeczywistego sensu ekonomicznego i prawnego dokonywanych czynności na etapie przedkontraktowym oraz w czasie wykonywania umowy, lecz również może powodować wybór oferty mniej korzystnej, co w sposób oczywisty godzi także w stricte ekonomiczne interesy konsumenta. Ad pkt. I.2 sentencji decyzji Uzależnianie skuteczności odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki od zwrotu przez konsumenta kwoty pożyczki wraz z odsetkami powoduje, że w przypadku opóźnionej spłaty tej kwoty konsument zostanie obciążony kosztami kredytu, których nie musiałby ponieść, gdyby jego odstąpienie od umowy zostało uznane za skuteczne – a więc prowizją 2 M. Szydło, Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów , Monitor Prawniczy 2004/17/791 3 M. Szydło, Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy 2004/17/791 17 (która, przykładowo – dla kwoty 500 zł wynosiła 150 zł). Taki stan rzeczy wiąże się z dodatkowym obciążeniem finansowym konsumenta, co niewątpliwie godzi w jego interesy o charakterze stricte ekonomicznym. Ad pkt. I.3 sentencji decyzji Pobieranie przez kredytobiorcę dodatkowych należności za odstąpienie od umowy, podobnie jak opisane wyżej praktyka również powoduje dodatkowe obciążenie finansowe konsumenta, które bez wątpienia narusza jego interes ekonomiczny. Ad pkt. I.4 sentencji decyzji Pobieranie kary umownej w przypadku zaległości w spłacie pożyczki stanowi bez wątpienia uszczerbek ekonomiczny po stronie konsumenta i godzi w jego interesy. Należy zaznaczyć, że o ile przewidziane w kodeksie cywilnym dla zobowiązań o charakterze pieniężnym odsetki karne pozostają w ścisłym związku z kwotą zaległości, tak kara umowna takiego związku nie zachowuje, co powoduje, że nawet brak spłaty niewielkiej części zadłużenia będzie potraktowany tak samo jak brak spłaty jego całości. Wobec powyższego, zasadny jest wniosek, że kwestionowana praktyka godzi w interesy konsumentów, ponieważ powoduje niekorzystne skutki w sferze majątkowej konsumenta. Ad pkt. II sentencji decyzji W efekcie podawania nieprawdziwej informacji o rzeczywistej rocznej stopie oprocentowania, konsument może pozostawać pod błędnym wrażeniem, że oferta Przedsiębiorcy jest korzystniejsza od ofert konkurencyjnych. Powyższe powoduje, że decyzja podejmowana przez konsumenta co do wyboru najkorzystniejszej – z jego punktu widzenia – oferty może nie być podejmowana w pełni świadomie, w oparciu o pełen zestaw informacji na temat kosztów kredytu konsumenckiego. Taka sytuacja nie tylko jest niekorzystna z punktu widzenia przejrzystych i niezakłóconych przez Przedsiębiorcę warunków rynkowych, zapewniających konsumentom dokonywanie transakcji handlowych z przedsiębiorcami przy całkowitym zrozumieniu rzeczywistego sensu ekonomicznego i prawnego dokonywanych czynności na etapie przedkontraktowym oraz w czasie wykonywania umowy, lecz również może powodować wybór oferty mniej korzystnej, co w sposób oczywisty godzi także w stricte ekonomiczne interesy konsumenta. Ad pkt. III sentencji decyzji Stosowanie wskazanej w pkt. 5 sentencji decyzji klauzuli umożliwiało Przedsiębiorcy pobieranie opłat za czynności windykacyjne, które wykonywane były z częstotliwością nie pozwalającą konsumentowi na reakcję na poprzednią czynność windykacyjną (np. wysłanie kolejnego pisma, zanim poprzednie mogło dotrzeć do odbiorcy i jednoczesne wykonanie monitu telefonicznego). W efekcie takiego stanu rzeczy, interes ekonomiczny konsumenta był naruszony poprzez pobieranie dodatkowych opłat za czynności podejmowane zanim konsument mógł zareagować na poprzednią czynność windykacyjną regulując zaległe należności. Stwierdzenie zaniechania stosowania przez Przedsiębiorcę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wskazanych w pkt I sentencji decyzji 18 Na podstawie art. 27 uokik, w przypadku zaniechania stosowania przez przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 uokik, Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu przedmiotowej praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, jednocześnie stwierdzając zaniechanie jej stosowania. Przedsiębiorca zaniechał stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów z dniem 26 lutego 2013 r. (z tą datą zaprzestał pieniężnych bowiem oferowania konsumentom umów o kredyt konsumencki i przekazywania formularzy informacyjnych dotyczących kredytu konsumenckiego). Koszty postępowania Art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. pozwala obciążyć przedsiębiorcę kosztami przeprowadzonego postępowania, w którym stwierdzono naruszenie przepisów tejże ustawy. Zgodnie z art. 80 powoływanej ustawy Prezes UOKiK rozstrzyga o kosztach w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. Zgodnie z art. 264 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego jednocześnie z wydaniem decyzji organ administracji publicznej ustali w drodze postanowienia wysokość kosztów postępowania, osoby zobowiązane do ich poniesienia oraz termin i sposób ich uiszczenia. Kosztami w przeprowadzonym postępowaniu w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów są poniesione przez Prezesa Urzędu wydatki na korespondencję z przedsiębiorcą w wysokości 11,40 zł. Tymi kosztami postanowiono obciążyć przedsiębiorcę. Należy je uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji na rachunek bankowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawie: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000 . Z uwagi na przedstawione wyżej okoliczności Prezes Urzędu orzekł jak w sentencji decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , w związku z art. 479 28 § 2 kodeksu postępowania cywilnego , od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - sądu ochrony konkurencji i konsumentów za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia. W przypadku kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w pkt. IV sentencji decyzji, stosownie do treści art. 264 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z 479 32 § 1 i § 2 kodeksu postępowania cywilnego Przedsiębiorcy przysługuje prawo wniesienia za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zażalenia do Sądu Okręgowego w Warszawie – sądu ochrony konkurencji i konsumentów w terminie tygodnia od dnia doręczenia niniejszej decyzji. Otrzymuje: 1. Pani Ilona Nolewajka-Lasak P.P.H.U. Taurus ul. Powstańców Śląskich 3 41-902 Bytom 2. a/a