RBG-16/2002

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W BYDGOSZCZY 85-097 Bydgoszcz, ul. Jagiellońska 34 Tel. (0-52) 345-56-44, Fax (0-52) 345-56-17, Tel. Centrala (0-52) 3254-266 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dn. 03.06.2002 r. Znak: RBG-500-00001/02/RJ DECYZJA NR RBG –16/2002 Na podstawie art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 122, poz. 1319), w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, odmawia się wszczęcia postępowania antymonopolowego w sprawie nakazania zaniechania stosowania przez Elbląskie Zakłady Energetyczne S.A. z siedzibą w Elblągu praktyk ograniczających konkurencję, polegających na naduŜywaniu pozycji dominującej na lokalnym rynku dostaw energii elektrycznej poprzez zamieszczenie w umowie sprzedaŜy energii elektrycznej zapisów § 4 pkt 1 („W przypadku zwłoki w opłaceniu faktury dłuŜszej niŜ 14 dni od terminu płatności EZE S.A. mogą wstrzymać dostarczanie energii elektrycznej bez uprzedniego powiadomienia”), § 5 pkt 1.1 („EZE S.A. nie ponoszą odpowiedzialności za przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej spowodowane niezawinioną przez EZE S.A. awarią sieci na czas niezbędny do wykonania prac w celu usunięcia skutków awarii”) i pkt 1.7. („EZE S.A. nie ponoszą odpowiedzialności za przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej spowodowane działaniem układów automatyki zabezpieczeniowej i łączeniowej naleŜącym do normalnych zjawisk w pracy systemu elektroenergetycznego”). Uzasadnienie W dniu 8.03.2002 r. do Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy wpłynął wniosek Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Nowym Dworze Gdańskim (zwanego dalej Wnioskodawcą, Rzecznikiem, dostawcą) o wszczęcie postępowania antymonopolowego i stwierdzenie stosowania przez Elbląskie Zakłady Energetyczne S.A. z siedzibą w Elblągu (zwane dalej Zakładem Energetycznym) praktyk ograniczających konkurencję w związku z naduŜywaniem pozycji dominującej na rynku polegającym na narzuceniu uciąŜliwych warunków umowy sprzedaŜy energii elektrycznej poprzez zamieszczenie w tej umowie zapisów § 4 pkt 9 („W przypadku zwłoki w opłaceniu faktury dłuŜszej niŜ 14 dni od terminu płatności EZE S.A. mogą wstrzymać dostarczanie energii elektrycznej bez uprzedniego powiadomienia”), § 5 pkt 1.1 („EZE S.A. nie ponoszą odpowiedzialności za przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej spowodowane niezawinioną przez EZE S.A. awarią sieci na czas niezbędny do wykonania prac w celu 2 usunięcia skutków awarii”) i pkt 1.7. („EZE S.A. nie ponoszą odpowiedzialności za przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej spowodowane działaniem układów automatyki zabezpieczeniowej i łączeniowej naleŜącym do normalnych zjawisk w pracy systemu elektroenergetycznego”), co zdaniem Wnioskodawcy stanowi naruszenie art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 122, poz. 1319) – zwanej dalej ustawą o ochronie (...). Na wezwanie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej Prezesem Urzędu bądź organem antymonopolowym), w którego imieniu działa Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy, Wnioskodawca sprecyzował swe zarzuty podnosząc, iŜ: 1. naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (...) polega, zdaniem wnioskodawcy, na narzuceniu przez Zakład Energetyczny nieuczciwych warunków umowy sprzedaŜy energii elektrycznej, w tym poprzez zamieszczenie w w/w umowie niedozwolonych postanowień umownych, 2. naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 6 w/w ustawy polega, zdaniem Wnioskodawcy, na wstrzymywaniu dostaw energii elektrycznej bez uprzedniego powiadomienia odbiorców oraz braku odpowiedzialności dostawcy za przerwy w dostarczaniu energii. Wnioskodawca podniósł, iŜ: 1. działania Zakładu Energetycznego naruszają interes publiczny, chroniony ustawą o ochronie (...), z uwagi na to, Ŝe dotykają interesu ogółu konsumentów-odbiorców energii elektrycznej na terenie działania Zakładu Energetycznego, 2. nie zostało wytoczone powództwo o uznanie kwestionowanych postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Organ antymonopolowy przeprowadził postępowanie wyjaśniające w niniejszej sprawie. W trakcie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego Rzecznik podniósł, iŜ: 1. na lokalnym rynku dostaw energii elektrycznej Zakład Energetyczny zajmuje pozycję dominującą. Zdaniem Wnioskodawcy, na terenie byłego woj. elbląskiego (obecnie powiaty nowodworski, malborski, sztumski, kwidzyński, braniewski, elbląski, część iławskiego i lidzbarskiego) Zakład osiąga 100% udział w rynku, poniewaŜ brak jest innych źródeł zaopatrzenia w energię elektryczną 2. działania Zakładu naruszają przepis art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 10.04.1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. Nr 54, poz. 348) oraz przepis § 32 ust. 2 i 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 25.09.2000 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych, obrotu energią elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U. Nr 85, poz. 957) z uwagi na niezamieszczenie w umowie sprzedaŜy energii łącznego czasu dopuszczalnych wyłączeń. 3. kwestionowany zapis § 4 pkt 9 jest niezgodny z art. 490-491 k.c. 4. zapisy § 5 pkt 1.1 i 1.7 są niejasne i niezrozumiałe dla przeciętnego konsumenta, co stanowi naruszenie art. 385 § 2 k.c. Zakład Energetyczny wyjaśnił, iŜ: 1. zapis § 4 pkt 9 umowy został wprowadzony na podstawie art. 552 k.c. Zdaniem Zakładu uprzedzenie odbiorcy o moŜliwości wstrzymania dostarczania energii spełnia wymogi określone w tym przepisie i daje prawo do wstrzymania wykonania umowy bez dodatkowego powiadamiania o tym odbiorcy. Zakład podniósł, iŜ opłaty za 3 energię następują po wykonaniu usługi, co w praktyce oznacza kredytowanie odbiorcy. Zdaniem Zakładu, trudno uznać moŜliwość wstrzymania dostarczania energii po bezskutecznym upływie dodatkowego terminu do zapłaty jako niedozwolone postanowienie umowne. Dodatkowy termin, jak podnosi Zakład, został podany w umowie i wynosi 14 dni od terminu płatności. Zakład zauwaŜa, iŜ w momencie powstania obowiązku zapłaty odbiorca pobierał energię przez 2 miesiące i mógł się spodziewać otrzymania rachunku. Odbiorca dodatkowo otrzymał w umowie 14 dni od terminu płatności określonego w fakturze na wywiązanie się ze swoich zobowiązań, 2. zapis § 5 pkt 1 wyłączający odpowiedzialność dostawcy za przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej został wprowadzony na podstawie art. 471 k.c., nie moŜe zatem być uznany za niedozwolony na podstawie art. 385 3 pkt 2 k.c., 3. zapis § 5 pkt 1.7 dotyczy przerw w dostarczaniu energii nie przekraczających 30 sekund wynikających z działania automatyki zabezpieczeniowej i łączeniowej, 4. w związku z licznymi sugestiami Rzecznika dotyczącymi zapisów umowy sprzedaŜy energii został częściowo zmieniony wzór tej umowy (nie w zakresie kwestionowanym we wniosku o wszczęcie postępowania antymonopolowego - przyp. UOKiK), 5. nie chce przenosić kosztów generowanych przez nierzetelnych odbiorców na pozostałych, co przejawia się w konsekwentnym dąŜeniu do egzekwowania terminu płatności od odbiorców energii w celu odciąŜenia rzetelnych odbiorców dodatkowymi kosztami w postaci wyŜszych opłat za energię wynikających z kosztów finansowych przedsiębiorstwa. Organ antymonopolowy zwaŜył co następuje: Ze zgromadzonych w aktach sprawy informacji nie wynika, aby doszło do naruszenia zakazu określonego w art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i 6 ustawy o ochronie (...). Zgodnie z art. 8 ust. 1 powołanej ustawy zakazane jest naduŜywanie pozycji dominującej na rynku właściwym przez jednego lub kilku przedsiębiorców. W niniejszej sprawie Zakład Energetyczny zajmuje niekwestionowaną pozycję dominującą - w rozumieniu art. 4 ust. 9 w/w ustawy - na lokalnym rynku dostaw energii elektrycznej tj. na terenie byłego woj. elbląskiego (obecnie powiaty nowodworski, malborski, sztumski, kwidzyński, braniewski, elbląski, część iławskiego i lidzbarskiego). Zakazaną praktyką ograniczającą konkurencję określoną w art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (...) jest naduŜywanie pozycji dominującej polegające na bezpośrednim lub pośrednim narzucaniu nieuczciwych cen, w tym cen nadmiernie wygórowanych albo raŜąco niskich, odległych terminów płatności lub innych warunków zakupu albo sprzedaŜy towarów, natomiast praktyką ograniczającą konkurencję określoną w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy jest naduŜywanie pozycji dominującej polegające na narzucaniu przez przedsiębiorcę uciąŜliwych warunków umów przynoszących mu nieuzasadnione korzyści. Problematyka dostaw energii elektrycznej regulowana jest zasadniczo przepisami ustawy z dnia 10.04.1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. Nr 54, poz. 348), zwaną dalej prawem energetycznym, a ponadto Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 25.09.2000r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci elektroenergetycznych, obrotu energią elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U. Nr 85, poz. 957), zwanym dalej rozporządzeniem przyłączeniowym. 4 I tak zgodnie z art. 5 ust. 1 prawa energetycznego dostarczanie paliw lub energii odbywa się na podstawie umowy. Stosownie do treści § 13 pkt 6 rozporządzenia przyłączeniowego umowa sprzedaŜy energii elektrycznej powinna określać m. in. standardy jakościowe obsługi odbiorców. W rozdziale poświęconym kwestii standardów jakościowych obsługi odbiorców w § 32 ust. 2 i 3 rozporządzenia określone zostały: 1/ łączny czas trwania w ciągu roku wyłączeń awaryjnych, 2/ czas trwania jednorazowej przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej. Kwestionowane zapisy § 5 pkt 1.1. i pkt 1.7 wskazują iŜ: „EZE S.A. nie ponoszą odpowiedzialności za przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej spowodowane niezawinioną przez EZE S.A. awarią sieci na czas niezbędny do wykonania prac w celu usunięcia skutków awarii” oraz Ŝe „EZE S.A. nie ponoszą odpowiedzialności za przerwy w dostarczaniu energii elektrycznej spowodowane działaniem układów automatyki zabezpieczeniowej i łączeniowej naleŜącym do normalnych zjawisk w pracy systemu elektroenergetycznego”. Zdaniem organu antymonopolowego zapisy te wyłączają odpowiedzialność Zakładu Energetycznego za przerwy w dostawie energii elektrycznej w sytuacji, gdy nie moŜna za nie przypisać dostawcy winy. NaleŜy zauwaŜyć, iŜ stosownie do treści art. 471 k.c. „dłuŜnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienaleŜytego wykonania zobowiązania, chyba Ŝe niewykonanie lub nienaleŜyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłuŜnik odpowiedzialności nie ponosi”. W/w przepis in fine wskazuje na przesłanki dopuszczające ekskulpację dłuŜnika (tzn. wykazanie niezawinienia). NaleŜy wskazać, iŜ zgodnie z art. 355 § 1 k.c. dłuŜnik obowiązany jest do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju (naleŜyta staranność). NaleŜytą staranność dłuŜnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności (§ 2 powołanego art. 355 k.c.). Nie oznacza to jednak, iŜ nie mogą zaistnieć okoliczności faktyczne – w niniejszym przypadku przerwy w dostawie energii – gdy 1/ zostanie dochowana naleŜyta staranność 2/ brak będzie podstaw do przypisania winy po stronie dostawcy a mimo to 3/ nastąpi przerwa w dostawie energii. Kwestionowane zapisy umowne regulują zatem, zdaniem organu antymonopolowego, te sytuacje, gdy przerwy będą spowodowane siłą wyŜszą oraz awariami lub innymi działaniami systemu elektroenergetycznego niezaleŜnymi od staranności czy wręcz winy dostawcy. Reasumując powyŜsze wywody dotyczące zapisów dwóch punktów § 5 tj. pkt 1.1 i 1.7 brak jest podstaw do przyjęcia, iŜ działania Zakładu Energetycznego naruszyły zakaz określony w art. 8 ustawy o ochronie (...). Zdaniem organu antymonopolowego, nie moŜna bowiem zarzucić naruszenia przez Zakłady Energetyczne przepisów ustawy o ochronie (...), skoro przepisy § 32 ust. 2 i 3 wyraźnie wskazują, iŜ istnieje moŜliwość przerw w dostawach energii (wyłączeń nie wynikających z winy dostawcy). Wątpliwości Rzecznika dotyczące zamieszczenia w kwestionowanych zapisach definicji siły wyŜszej czy teŜ zamieszczenia w nich zapisów § 32 ust. 2 i 3 rozporządzenia przyłączeniowego - by w ten sposób zapisy te stały się bardziej czytelne (zrozumiałe) dla przeciętnego odbiorcy - nie mogą być podstawą do przyjęcia naruszenia zakazu określonego w art. 8 w/w ustawy. Ustosunkowując się natomiast do zapisu § 4 pkt 9 umowy – „w przypadku zwłoki w opłaceniu faktury dłuŜszej niŜ 14 dni od terminu płatności EZE S.A. mogą wstrzymać dostarczanie energii elektrycznej bez uprzedniego powiadomienia” organ antymonopolowy zauwaŜa, iŜ takŜe w tym przypadku brak jest podstaw do przyjęcia naruszenia przez Zakład Energetyczny przepisów ustawy o ochronie (...). W pierwszej kolejności naleŜy podkreślić, iŜ w rozporządzeniu przyłączeniowym, które weszło w Ŝycie 28.10.2000 r. nie zostały utrzymane zapisy § 40 ust. 1 pkt 1 i 2 Rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 21.10.1998r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci 5 elektroenergetycznych, pokrywania kosztów przyłączenia, obrotu energią elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (Dz. U. Nr 135, poz. 881), zwanego dalej starym rozporządzeniem przyłączeniowym. Przepisy te dawały dostawcy moŜliwość wstrzymania dostarczania energii w przypadku nieuregulowania przez odbiorcę naleŜności związanych z jej dostarczeniem, przy czym wstrzymanie to mogło nastąpić w terminach określonych w umowie, a gdy umowa nie określała tych terminów, po upływie 14 dni od określonego przez dostawcę terminu uregulowania zaległych naleŜności, określonego w doręczonym odbiorcy wezwaniu do zapłaty. NaleŜy zatem podkreślić, iŜ w obecnym stanie prawnym posługiwanie się w umowach instytucją wstrzymania dostawy energii pozostawione zostało do wyłącznej dystrybucji stron kontraktu. W analizowanym zapisie umowy Zakład wprowadził moŜliwość wstrzymania dostaw w przypadku przekroczenia przez odbiorcę o ponad 14 dni terminu płatności określonego w fakturze. Nie sposób zgodzić się z oceną Rzecznika, według którego wstrzymanie dostawy powinno być poprzedzone dodatkowym wezwaniem odbiorcy do zapłaty. Rozwiązanie powyŜsze byłoby w ocenie organu antymonopolowego uciąŜliwe dla Zakładu Energetycznego w sytuacji, gdy termin wstrzymania dostawy został wystarczająco doprecyzowany w zawartych umowach. Zgodzić się naleŜy z wywodem Zakładu, iŜ dwumiesięczny system rozliczeń naleŜności, do którego doliczyć naleŜy okres od wystawienia do płatności faktury (oraz ewentualne 14 dni od upływu terminu płatności określonego w fakturze) nie jest uciąŜliwy dla odbiorców, którzy praktycznie korzystają w ten sposób z nieoprocentowanego kredytu od Zakładu. NaleŜy takŜe podkreślić fakt, iŜ umowa sprzedaŜy energii jest umową wzajemną nakładającą na strony tej umowy obowiązek współdziałania w zakresie niezbędnym do prawidłowego wykonania umowy (por. wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 11.03.2002 r., sygn. akt XVII Ama 52/01). W sytuacji gdy wzajemne świadczenia obu stron wynikające z takiej umowy pozostają ze sobą w funkcjonalnym związku przyczyniającym się do właściwej realizacji umowy, której efektem stały się obopólne korzyści, a funkcjonalność, o której mowa, nie sprzeciwia się właściwości stosunku, ustawie, ani zasadom współŜycia społecznego to umowa taka choćby narzucona nie moŜe być uznana za przejaw zakazu określonego w art. 8 ustawy o ochronie (...). Decydujące jest bowiem m. in. to, Ŝe świadczenie jednej strony jest odpowiednikiem świadczenia drugiej - art. 487 k.c. ( por. wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 26.02.1997 r., sygn. akt XVII Ama 75/96). Organ antymonopolowy nie zajął stanowiska wobec wyjaśnień dotyczących dostosowania rozpatrywanego zapisu umowy do przepisów zawartych w art. 552 k.c. czy teŜ art. 490-491 k.c. z uwagi na merytoryczną regułę kolizyjną lex specialis derogat legi generali . Organ antymonopolowy ustosunkowując się całościowo do argumentacji Rzecznika, iŜ kwestionowane zapisy umowne, jego zdaniem, naruszają przepisy art. 384-385 3 k.c. wyjaśnia, iŜ zgodnie z art. 479 36 k.p.c. sprawy o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone naleŜą do właściwości Sądu Okręgowego w Warszawie - sądu antymonopolowego. Powództwo w w/w sprawie – stosownie do treści art. 479 38 k.p.c. - moŜe wytoczyć kaŜdy (a zatem takŜe kaŜdy z odbiorców energii elektrycznej od Zakładu Energetycznego – przyp. UOKiK), kto według oferty pozwanego mógłby zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone Ŝąda się pozwem. Powództwo moŜe wytoczyć takŜe organizacja społeczna, do której zadań statutowych naleŜy ochrona interesów konsumentów, powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów oraz Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Oznacza to, iŜ Rzecznik moŜe wytoczyć powództwo o uznanie kwestionowanych postanowień umownych za niedozwolone, jeŜeli – po przedstawionej argumentacji organu antymonopolowego – uzna to za stosowne. 6 Pomimo niewątpliwego istnienia interesu publicznego w niniejszej sprawie (por. wyroki Sądu Antymonopolowego z dnia 27.06.2001 r. –sygn. akt XVII Ama 92/00, z dnia 6.06.2001 r., sygn. akt XVII Ama 78/00 i XVII Ama 81/00, z dnia 4.07.2001 r., sygn. akt XVII Ama 108/00, a takŜe wyrok Sądu NajwyŜszego z dnia 29.05.2001 r., sygn. akt I CKN 1217/98), o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie (...) brak jest podstaw do przyjęcia, iŜ naruszono zakaz określony w art. 8 ustawy o ochronie (...). Mając powyŜsze na uwadze naleŜało orzec jak w sentencji. Od decyzji niniejszej stronie (Powiatowemu Rzecznikowi Konsumentów w Nowym Dworze Gdańskim) przysługuje – stosownie do treści art. 479 28 k.p.c. - odwołanie do Sądu Okręgowego - Sądu Antymonopolowego w Warszawie za pośrednictwem Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy w terminie dwutygodniowym od daty otrzymania niniejszej decyzji. Z upowaŜnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Andrzej Chajęcki Otrzymuje: Pan Tadeusz Dawidowski Powiatowy Rzecznik Konsumentów ul. Sikorskiego 23 82-100 Nowy Dwór Gdański Do wiadomości: Zarząd Elbląskich Zakładów Energetycznych S.A. ul. Elektryczna 20 82-300 Elbląg