RGD-25/2001

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA UOK I K W G DAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL . (058) 346-29-32, T EL /F AX (058) 346-29-33, T EL . C ENTRALA (058) 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.507-4/00/01/HK Gdańsk, dnia 14 sierpnia 2001r. DECYZJA NR RGD.25/2001 Na podstawie art. 11, w związku z art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2000r., Nr 122, poz. 1319), po prze- prowadzeniu postępowania antymonopolowego wszczętego z wniosku przedsiębiorcy „ZAWISZA” Spółka z o.o. w Świnoujściu przeciwko BROWAR Bosman w Szczecinie nie stwierdza się stosowania przez skarŜonego przedsiębiorcę praktyki ograniczającej konkurencję polegającej na naduŜywaniu przez ww. pozycji dominującej na lokalnym rynku zbytu piwa wskutek prowadzenia, od II połowy 1998r., „ polityki handlowej ” ukierunkowanej na wyeliminowanie skarŜącej Spółki z obrotu gospodarczego. UZASADNIENIE Do Delegatury UOKIK w Gdańsku wpłynął wniosek przedsiębiorcy „ZAWI- SZA” Spółka z o.o. w Świnoujściu, Ŝądającego wszczęcia postępowania antymonopo- lowego w sprawie domniemanego stosowania przez BROWAR Bosman w Szczecinie praktyk ograniczających konkurencję. SkarŜąca Spółka podniosła, iŜ jako następca prawny spółki cywilnej o tej samej nazwie, „ uczestniczącej w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością na zasa- dach współwłasności łącznej wkładu niepienięŜnego w postaci przedsiębiorstwa ”, prowadzi – na podstawie stosownego zezwolenia uprawniającego do hurtowego ob- rotu piwem – działalność polegającą na rozprowadzaniu tego napoju do punktów sprzedaŜy detalicznej i lokali gastronomicznych zlokalizowanych na terenie woje- wództwa zachodniopomorskiego, w szczególności byłego województwa szczecińskie- go (realizując w ten sposób ok. 90% całości obrotu); jej uzupełnieniem jest dystry- bucja wina i napojów bezalkoholowych. W okresie współpracy z BROWAREM wyroby tego producenta stanowiły około 80% wartości wolumenu sprzedaŜy hurtowni. Od dnia 8 czerwca 1998r. stosunki wzajemne stron regulowała „Umowa o [2] dystrybucji”, uzupełniona następnie o aneks z dnia 21 lutego 1999r. Warunkiem za- warcia ww. porozumienia było m.in. złoŜenie przez skarŜącą Spółkę „ zabezpieczeń majątkowych […] do wysokości nie mniejszej niŜ 400.000zł ”, co nastąpiło w dniu 10 czerwca 1998r. Równocześnie, wraz z powstaniem „Z.” Spółka z o.o., „ wszelkie składniki materialne i niematerialne spółki cywilnej zostały przeniesione na spółkę z o.o. ”, która, jak to wynika z treści wniosku o wszczęcie niniejszego postępowania, „ dopełniła obowiązku wobec głównego swojego kontrahenta, tj. Bosman B., i prze- kazała kopie aktu notarialnego, wyciągu z rejestru handlowego oraz zezwolenia na obrót hurtowy piwem. ” Jej zdaniem, wszystkie ww. dokumenty zostały przez BRO- WAR przyjęte bez zastrzeŜeń, a „ przepisanie salda opakowań zwrotnych ze spółki cywilnej na spółkę z o.o., zabezpieczyło interesy Browaru. ” W czerwcu 1999r. BROWAR przedstawił skarŜącej Spółce projekt nowej umowy handlowej, który – jego zdaniem – zawierał, w stosunku do wcześniejszej umowy dystrybucyjnej, postanowienia mniej korzystne. Wobec rozbieŜności stano- wisk strony przyjęły, iŜ prace nad ich uzgodnieniem będą prowadzone do końca września 1999r. Równocześnie, nowa umowa, poprzez włączenie do niej stosownych zapisów, miała definitywnie uregulować problem przeniesienia „ zabezpieczeń hipo- tecznych ze spółki cywilnej na spółkę z o.o .”. Jak wynika z wniosku „Z.”, z początkiem października 1999r., właśnie z uwagi na „ rzekomy brak zabezpieczeń ”, BROWAR wstrzymał realizację wcześniej po- twierdzonych dostaw. Dostawy wznowiono po złoŜeniu weksla in blanco z deklaracją wekslową, ale zakłócenia w ich ciągłości spowodowały nie tylko istotne osłabienie płynności finansowej hurtowni i powstanie zadłuŜenia wobec dostawcy, ale takŜe „ utratę wiarygodności wśród klientów, którzy nie mogąc zakupić produktu w hurtow- ni Z., zaczęli się zaopatrywać u innych dostawców […]. W efekcie końcowym klienci ci zaprzestali obsługi swojego zadłuŜenia wobec hurtowni i spółka pozostała na rynku z wierzytelnościami. ” W dniu 27 listopada 1999r. „Z.” przedstawiła BROWAROWI plan spłaty za- dłuŜenia, uwzględniający jednak wyłącznie realne moŜliwości jego realizacji. Nie uzy- skał on akceptacji wierzyciela, który uznał za konieczne wprowadzenie do niego ta- kich zmian, które jeszcze bardziej ograniczyły płynność finansową skarŜącej Spółki. W dniu 20 grudnia 2000r. BROWAR zrealizował, jako ostatnią, „ dostawę częściową ”, a następnie zaprzestał ich w ogóle. Po przedstawieniu przez skarŜoną Spółkę kolejnej propozycji planu spłaty zobowiązań i uzgodnieniu go z dostawcą, przystąpiono ponownie do jego realizacji. Z wniosku o wszczęcie postępowania wyni- ka, Ŝe objęte tym planem zobowiązania zostały spłacone do dnia 20 kwietnia 2000r., tj. przed terminem. W tym okresie wzajemne stosunki stron sporu opierały się na postanowieniach umowy handlowej z dnia 8 czerwca 1998r., zapewniających hur- towni moŜliwość korzystania z kredytu kupieckiego w wysokości 420.000PLN i 30- dniowego terminu odroczenia płatności. Mimo, iŜ po dniu 20 kwietnia 2000r., nie istniały juŜ – zdaniem skarŜącej Spółki – Ŝadne przeterminowane zobowiązania finansowe, BROWAR, bez uzasadnie- nia, zmienił warunki dostaw w ten sposób, iŜ obniŜył dotychczasową wysokość kredy- tu do kwoty 250.000PLN i skrócił akceptowany termin odroczenia płatności do 9 dni. W tym samym okresie „Z.” przedstawiono projekt kolejnej umowy o współpracy, który, zdaniem wnioskodawczyni, wprowadzał „ w sposób raŜący praktyki [3] monopolistyczne polegające na wyłączności kupowania produktu u producenta, wprowadzania określonego podziału rynku wg kryterium terytorialnego poprzez za- kaz dystrybucji produktu poza obszar objęty umową, […] zakaz odsprzedaŜy, wymia- ny a nawet poŜyczania produktu do hurtu i podhurtu na terenie objętym dystrybucją […], wprowadzenie ceny sztywnej odsprzedaŜy produktu B. Browar do detalu i ga- stronomii […], przy załoŜeniu niekorzystnych i uciąŜliwych, skumulowanych sankcji karnych i pienięŜnych za nieprzestrzeganie narzuconych warunków […]. ” Odmowa akceptacji dla propozycji BROWARU spowodowała, Ŝe hurtownia została „ zmuszona do kupowania towaru na bardzo złych warunkach finansowych, za gotówkę, u tych sprzedawców, którzy jako uprzywilejowani mają prawo do odsprze- daŜy produktu lub w ogóle nie mają umów zawartych z producentem .” W tej sytuacji „Z.” przestała obsługiwać swoje zadłuŜenie, poniewaŜ zbyt wysoka cena zakupu pro- duktu nie pokrywała nawet kosztów jego dystrybucji, a wprowadzenie na rynek no- wego produktu uznano za zbyt kosztowne. Nawiązując do swoich trudności finanso- wych skarŜąca Spółka dodała takŜe, iŜ nie miałyby one, być moŜe, miejsca w ogóle, bądź byłyby mniej dolegliwe, gdyby nie fakt, iŜ BROWAR juŜ od II połowy 1998r. wprowadził dwa cenniki: jeden, obowiązujący na rynku lokalnym, i drugi, korzystniej- szy, na tzw. rynkach zewnętrznych, uruchamiając w ten sposób, niekorzystny dla niej, mechanizm redystrybucji piwa. „ZAWISZA”, związana umową z BROWAREM, w tym koniecznością zapew- nienia stałego 80% udziału jego piwa w całości obrotów, była „ za słaba, aby odjąć walkę z tego typu rozwarstwieniem cenowym wprowadzanym przez producenta ”, w szczególności w sytuacji, gdy niektóre inne hurtownie, nie związane ze skarŜonym umową handlową i jej ograniczeniami, swobodnie mogły nabywać piwo poza tere- nem województwa zachodniopomorskiego, na dogodnych warunkach, a następnie odsprzedawać je na tym terenie. Mając na względzie podniesione przez przedsiębiorcę „ZAWISZA” Spółka z o.o. w Świnoujściu zarzuty organ antymonopolowy wszczął w dniu 2 sierpnia 2000r. postępowanie antymonopolowe w sprawie nakazania zaniechania przez przedsiębior- cę Browar Bosman w Szczecinie stosowania praktyk ograniczających konkurencję, polegających na naduŜywaniu pozycji dominującej na lokalnym rynku dystrybucji piwa, co w ówczesnym stanie prawnym mogło stanowić naruszenie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 24 lutego 1990r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity: Dz.U. z 1999r., Nr 52, poz. 547 oraz z 2000r., Nr 31, poz. 381 i Nr 60, poz. 704), a w obecnym – art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2000r., Nr 122, poz. 1319). BROWAR, wnosząc pismem z dnia 25 sierpnia 2000r. o wydanie – z uwagi na oczywistą, jego zdaniem, bezprzedmiotowość postępowania – decyzji je umarza- jącej bądź, w innym wypadku, decyzji nie stwierdzającej stosowania przez tego przedsiębiorcę praktyk ograniczających konkurencję, złoŜył następujące wyjaśnienia odnośnie stawianych mu zarzutów: 1. zróŜnicowania cen („ na rynku lokalnym i rynku zewnętrznym ”), 2. nieuczciwego oddziaływania na kształtowanie cen, 3. terytorialnego podziału rynku, 4. uprzywilejowania niektórych odbiorców, [4] 5. odmowy sprzedaŜy wnioskodawcy produktu, 6. zakazu odsprzedaŜy piwa, 7. narzucania wnioskodawcy uciąŜliwych warunków umów. Ad. 1 i 2. SkarŜony przedsiębiorca, nie zaprzeczając, iŜ w odniesieniu do róŜnych rynków stosuje odmienną politykę cenową, wskazał na reguły, nią rządzące: • Na rynku lokalnym , gdzie BROWAR ma pozycję dominującą, sprze- daje „ towar przynaleŜący (browar regionalny) do tego rynku ” propo- nując – wyjściowo – wszystkim kontrahentom jednakowe ceny określo- ne w obowiązującym cenniku. Ceny te, mając charakter bazowy, mogą być „ odpowiednio pomniejszane ” w zaleŜności od przyznanych od- biorcom upustów lub rabatów. Podstawą ich udzielania są zapisy umo- wy o współpracy handlowej określające „ wprost ” przesłanki, po speł- nieniu których kontrahent jest do nich uprawniony. Jako najistotniejsze moŜna wymienić: zawarcie trwałego, długoterminowego kontraktu (umowy handlowej), ilość zamawianego i sprzedawanego przez kon- trahenta piwa, sposób regulowania płatności (preferowana gotówka) i towaru (preferowany własny środek transportu). • Na rynkach zewnętrznych , na których BROWAR nie posiada uprzy- wilejowanej pozycji i jest poddany silnemu oddziaływaniu mechani- zmów konkurencji, podstawowym instrumentem wzrostu jego siły przetargowej w walce o poprawę tej pozycji jest – zazwyczaj niŜsza niŜ u innych producentów – cena oferowanego przez niego wyrobu (tu: piwa). Ad. 3. SkarŜony dostawca, posiadając silnie rozbudowaną strukturę sprzedaŜy oferowanego odbiorcom produktu musi – ze względów technicznych i organizacyj- nych – tworzyć własną siec dystrybucji, m.in. za pomocą wprowadzenia terytorialne- go ograniczenia zakresu działalności poszczególnych dystrybutorów. NaleŜy zazna- czyć, Ŝe, co do zasady, wszystkich dystrybutorów obowiązują jednakowe reguły uczestnictwa w tym systemie, znane im i akceptowane przez nich przed przystąpie- niem do niego. Działania podejmowane przez wytwórcę, ukierunkowane na budowę sprawnych kanałów rozprowadzania swojego produktu trudno uznać, zdaniem BRO- WARU, za niezgodne z prawem antymonopolowym, zwłaszcza jeśli wobec objętych nimi podmiotów stosowane są jednakowe kryteria podziału geograficznego (przy- znawania terytorium kontraktowego). Ad. 4. Zarzuty wnioskodawcy dotyczące uprzywilejowania niektórych odbiorców dotyczą w szczególności róŜnicowania cen sprzedaŜy piwa i wynikają, zdaniem BRO- WARU, z odmowy przyznania „Z.”, z róŜnych powodów, upustów i rabatów, a takŜe znacznej kwoty kredytu kupieckiego i korzystnych terminów płatności, analogicznych jak w wypadku innych kontrahentów. Ad. 5. [5] Jak podniósł BROWAR, nigdy nie odmawiał „ZAWISZY” sprzedaŜy piwa, bowiem „ odmowa sprzedaŜy hurtowni produktu, z punktu widzenia producenta była- by działaniem nieracjonalnym i godzącym w jego interesy .” Producent, nawiązując współpracę z dystrybutorem nie moŜe jednak nie brać pod uwagę takich czynników leŜących po stronie tego ostatniego, jak wysokie i przeterminowane zadłuŜenie, brak „ racjonalnych deklaracji spłaty tego zadłuŜenia ” oraz – wbrew twierdzeniom wnios- kodawcy – brak jakichkolwiek zabezpieczeń moŜliwych roszczeń. Zdaniem BROWA- RU, „Z.” posiada równieŜ nieuregulowane zobowiązania wobec innych producentów piwa. Ad. 6. Obrót piwem między hurtowniami jest – odmiennie niŜ utrzymuje to wnio- skodawca – całkowicie dozwolony, aczkolwiek dla ochrony interesów BROWARU wprowadzono formalny wymóg w postaci powiadomienia go i uzyskania jego zgody na te transakcje. Zarzuty „ZAWISZY” podwaŜa i to, iŜ swobodnie mogła zaopatrywać się w produkt BROWARU u innych odbiorców hurtowych. Ad. 7. BROWAR nie przeczy, Ŝe narzucił wnioskodawcy „ skrócone warunki płat- nośc i” (z 30 do 21, a nawet do 9 dni), ale „ kaŜdy racjonalnie działający podmiot go- spodarczy, bez względu na to czy posiada pozycję dominującą na rynku, czy teŜ nie, wobec istotnej kwoty zadłuŜenia ma prawo i obowiązek skrócić termin płatności lub wręcz wstrzymać dostawy do czasu zapłaty zaległych zobowiązań. ” Potwierdza teŜ, Ŝe – na podstawie umowy o współpracy handlowej zawieranej z kontrahentami – „ rości sobie prawo ” do wglądu w dokumentację, która mogłaby potwierdzić wykona- nie tej umowy; nadmienia jednak, iŜ kwestionowana przez „ZAWISZĘ” weryfikacja dotyczy, podobnie jak w wypadku innych odbiorców, „ wyłącznie danych w zakresie obrotu produktem Browaru i jest o tyle uzasadniona, iŜ za realizację poszczególnych postanowień umownych kontrahent otrzymuje szereg wymiernych ekonomicznie upustów i przywilejów. ” Z informacji przekazanych organowi antymonopolowemu przez BROWAR, pismami z dnia 8 grudnia 2000r., 10 kwietnia i 23 maja 2001r., wynika ponadto, iŜ: • na terenie województwa zachodniopomorskiego dystrybucję swoich wyrobów prowadzą, oprócz skarŜonego przedsiębiorcy, Kampania Pi- wowarska S.A. (Lech, Tyskie), Grupa śywiec (śywiec, EB, LeŜajsk), Browar Piast Wrocław, Browar Witnica, Browar Bydgoszcz, Browar Kra- jan, Browar Brok Koszalin, Pilsner i Holsten (Niemcy); • od marca 2001r. ustały de facto kontakty z „ZAWISZĄ”, która ani nie wykazuje zainteresowania nawiązaniem współpracy, ani nie przedsta- wiła „ Ŝadnych propozycji zaspokojenia roszczeń uczestnika .”; • według stanu na dzień 23 maja 2001r. zobowiązania „ZAWISZY” Spół- ka z o.o. wobec BROWARU wynosiły: • z tytułu nierozliczonych opakowań typu KEG – (…) PLN, • z tytułu niezapłaconych naleŜności z faktur – (…) PLN, a podane wyŜej kwoty nie obejmowały roszczeń BROWARU dotyczą- cych odsetek z tytułu opóźnień w zapłacie za dostawę towaru, kosz- [6] tów sądowych i kosztów reprezentacji prawnej. W obu wypadkach przeciwko „ZAWISZY” zostały wszczęte, z wniosku BROWARU, postępowania sądowe. O RGAN ANTYMONOPOLOWY USTALIŁ I ZWAśYŁ , CO NASTĘPUJE . Dla oceny zgodności z prawem antymonopolowym kwestionowanych przez „ZAWISZĘ” Spółkę z o.o. w Świnoujściu działań Browar BOSMAN w Szczecinie jest konieczne i niezbędne ustalenie zarówno tzw. rynku relewantnego (właściwego w niniejszej sprawie) oraz pozycji zajmowanej na nim przez skarŜonego przedsiębiorcę, jak i zbadanie stopnia zbieŜności jego zachowań na tym rynku względem skarŜonej Spółki z warunkami dopuszczalności ich podejmowania wynikającymi z treści ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […]. Praktyki ograniczające konkurencje w kaŜdym wypadku ujawniają się na rynku, a władza rynkowa przedsiębiorcy nie realizuje się na rynku pojętym ogólnie, lecz na rynku istotnym w konkretnej sprawie (w wymiarach, co najmniej, przedmio- towym, przestrzennym i czasowym), z właściwymi mu relacjami konkurencyjności, o- bejmującymi tych „ uczestników gry rynkowej ”, w stosunku do których toczy się po- stępowania antymonopolowe. Delimitacja rynku relewantnego stanowi zatem klu- czowy punkt dalszych rozwaŜań odnośnie stosowania (bądź nie) przez BROWAR praktyk ograniczających konkurencję. Wymiar przedmiotowy rynku, mający w kaŜdym postępowaniu podstawo- we znaczenie, wiąŜe się z wyodrębnieniem towarów (usług) w oparciu o ich szcze- gólne właściwości (m.in. przeznaczenie, funkcje uŜytkowe, cenę), pozwalające od- róŜnić te towary (usługi) od innych w taki sposób, Ŝe nie istnieje moŜliwość ich dowolnej zamiany. Chodzi tu więc o towary (w rozumieniu art. 4 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […] takie same lub uznawane, przez nabywcę, za substytuty. Przy wyznaczaniu rynku produktowego zalecane jest stosowanie wąskich kryteriów jego segmentacji, gdyŜ w przeciwnym wypadku mogłyby zaistnieć trudno- ści w znalezieniu przedsiębiorców o pozycji dominującej i – w rezultacie – przepisy mające zapobiegać jej naduŜywaniu straciłyby rację bytu ze szkodą zarówno dla kon- sumentów, jak i sprawności oraz efektywności mechanizmów konkurencji. NaleŜy podkreślić, Ŝe w tym kierunku zmierza zarówno orzecznictwo Sądu Antymonopolo- wego (por. wyroki z dnia 18 grudnia 1990r., sygn. akt XVII Amr 7/90; z dnia 4 paź- dziernika 1993r., sygn. akt XVII Amr 29/93; oraz z dnia 31 maja 1995r., sygn. akt XVII Amr 9/95), jak i orzecznictwo funkcjonujące w Unii Europejskiej (patrz: Gronow- ski S., Ustawa antymonopolowa. Komentarz. Warszawa 1999, wydanie 2, s. 120). Stosowanie tej dyrektywy powinno być jednak na tyle ostroŜne i wywaŜo- ne, by nie doprowadziło do sytuacji, w której rynek relewantny obejmowałby, po delimitacji, wyłącznie towar jednego rodzaju wytwarzany przez jednego producenta, bowiem, jak podnosi się w literaturze przedmiotu, „ w rzeczywistości nie chodzi jed- nak o wyodrębnienie moŜliwie wąsko zakreślonych rynków, lecz o wyznaczenie tego jednego, właściwego w prowadzonej sprawie ” (patrz: Skoczny T., Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym w świetle orzecznictwa, Warszawa 1994, s. 81). Jako przykład takiego podejścia moŜna podać np. decyzję Komisji (EWG) w sprawie porozumienia dystrybutorów dotyczącego wyłącznej sprzedaŜy whisky i [7] ginu (sygn. akt 85/562/EWG), w której analizowano m.in. o sposoby segmentacji rynku produktów alkoholowych. Komisja przyjęła, Ŝe obejmuje on szereg rozłącznych grup produktowych, takich jak whisky, wina i koniaki, likiery, napoje alkoholowe z dodatkiem jałowca (w tym gin), rum, spirytus zboŜowy oraz spirytus destylowany z wiśni, śliwek itd. Mimo jednak, Ŝe istnieje wiele odmian whisky, a to destylowana z jęczmienia, Ŝyta, lub kukurydzy, oraz przynajmniej cztery jej rodzaje: Scotch, Irish, Bourbon i Canadian. Komisja uznała, Ŝe podział rynku dalej idący nie jest juŜ ko- nieczny i przyjęła, Ŝe „ whisky we wszystkich swoich odmianach [podkreślenie Prezesa UOKiK] tworzy oddzielny rynek ” (patrz: Wiszniewska I., Reguły konkurencji a transakcje wyłączne, Warszawa 1995, s. 225). Podobne stanowisko zajął równieŜ Sąd Antymonopolowy, nie uznając rynku wódek koszernych za osobny rynek rele- wantny, bowiem „ z punktu widzenia właściwości fizycznych (mieszanina wody zawie- rająca wysoką zawartość alkoholu etylowego), przeznaczenia (konsumpcja) oraz cen (zbliŜonych), tzw. koszerność wódek nie uzasadnia tworzenia segmentu wódek ko- szernych jako odrębnego rynku dla analizowania na nim zjawisk konkurencji ” (por. wyrok z dnia 9 marca 1994r., sygn. akt XVII Amr 48/93). Biorąc pod uwagę powyŜsze wywody, Prezes UOKiK uznał, iŜ istnieją do- statecznie silne argumenty przemawiające za uznaniem rynku wyrobów piwnych (ja- ko takich, bez rozróŜnienia producentów i rodzajów wytwarzanego przez nich piwa) za rynek relewantny (w sensie przedmiotowym). Homogeniczność tego rynku za- pewnia zarówno wspólna technologia wytwarzania, jak i uzyskiwany na jej podstawie produkt, tj. piwo („ Pienisty napój o małej zawartości alkoholu otrzymywany przez fermentację ze słodu jęczmiennego, chmielu, droŜdŜy i wody ” [w:] Słownik języka polskiego, tom II, Warszawa 1988, s. 680). Drugim wymiarem rynku relewantnego, obok przedmiotowego, jest wy- miar przestrzenny, określany jako obszar, na którym warunki konkurencji, mające zastosowanie to towarów (usług), są jednakowe dla wszystkich jego uczestników. Zazwyczaj rozróŜnia się rynek krajowy i lokalny, przy czym pierwszy z nich obejmuje towary wchodzące, zasadniczo, w zakres tego samego rynku asortymentowego, któ- rych produkcja i obrót zaspokajają, w swoim załoŜeniu, podobne potrzeby konsu- mentów na przewaŜającej części kraju i z tego względu stanowią przedmiot konku- rencji ze strony rywalizujących ze przedsiębiorców z obszaru całego kraju. Organ antymonopolowy, biorąc pod uwagę fakt, iŜ w świetle orzecznictwa przedmiotem rynku krajowego były m.in. towary masowe, takie jak cukier i spirytus (patrz: wyroki z dnia 1 marca 1993r., sygn. akt XVII Amr 37/92; oraz z dnia 21 maja 1993r., sygn. akt XVII Amr 9/93), a jednym z kryteriów wyodrębniania rynku lokal- nego to, Ŝe „ na tym terenie przedsiębiorstwo ma swoją siedzibę i kieruje tam zdecy- dowana większość produkcji ” (patrz w tej sprawie: Skoczny T., Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym, s. 85) przyjął, iŜ zarówno BROWAR, jak i „Z.” są uczestnikami tego samego rynku lokalnego obejmującego zasięgiem granice woje- wództwa zachodniopomorskiego. Swoje stanowisko w przedmiocie delimitacji wymia- ru przestrzennego rynku Prezes UOKiK wywiódł zarówno z deklaracji złoŜonej przez „ZAWISZĘ” („ Spółka prowadzi działalność na terenie województwa zachodniopomor- skiego, w szczególności byłego województwa szczecińskiego ”), jak i informacji prze- kazanych w trakcie prowadzonego postępowania przez BROWAR, z których wynikało, iŜ „ zdecydowana większość […] produkcji ” jest rozprowadzana na tym obszarze (w 1998r. sprzedano w jego granicach 73,8% , w 1999r. – 78,5% , w 2000r. – 83,5% [8] całości produkcji). Definiując rynek właściwy nie sposób pominąć równieŜ faktu, Ŝe uczestni- cy tego samego rynku przedmiotowego, zlokalizowanego w określonej przestrzeni geograficznej, mogą, w istocie, naleŜeć do odrębnych rynków relewantnych, a to ze względu na róŜne fazy (produkcja, zbyt, hurt, detal) i strony obrotu towarowego (po- pytowa, podaŜowa). Taka tez sytuacja ma miejsce w niniejszym postępowaniu: BROWAR, prowadząc swoją działalność gospodarczą funkcjonuje zarówno na szcze- blu produkcji piwa – jako uczestnik rynku krajowego, jak i na szczeblu zbytu – jako uczestnik rynku lokalnego, na którym zbyt swoich wyrobów (róŜnymi kanałami) pro- wadzą – oprócz niego – Kampania Piwowarska S.A. (Lech, Tyskie), Grupa śywiec (śywiec, EB, LeŜajsk), Browar Piast Wrocław, Browar Witnica, Browar Bydgoszcz, Browar Krajan, Browar Brok Koszalin, Pilsner i Holsten (Niemcy). Czasowy aspekt sprawy ma, z kolei, znaczenie o tyle, Ŝe „ zagroŜenie dla swoich interesów w obrocie piwem ” skarŜona Spółka wiąŜe z niekorzystną dla niej „ polityką handlową BROWARU ”, zainicjowaną, według niej, z początkiem II połowy 1998r., a ukierunkowaną na wyeliminowanie jej z obrotu gospodarczego. Organ antymonopolowy, mając na uwadze przeprowadzoną wyŜej analizę przyjął, Ŝe uzyskane na jej podstawie wyniki dostarczają niezbędnych przesłanek po- zwalających uznać rynek zbytu piwa (ograniczony geograficznie do obszaru woje- wództwa zachodniopomorskiego) za rynek relewantny, stanowiący od II połowy 1998r., płaszczyznę konfrontacji spierających się ze sobą przedsiębiorców. Jego uczestnikami są zarówno BROWAR, jak i inni wytwórcy piwa, którzy wprowadzając bezpośrednio (lub pośrednio) do obrotu w tym samym czasie i na tym samym obsza- rze, towary takie same lub – względem siebie – substytucyjne (tu: piwo), konkurują miedzy sobą o dostęp do odbiorców hurtowych (w tym do skarŜącej Spółki). Skoro zarzut stawiany BROWAROWI dotyczy naduŜywania pozycji dominu- jącej, to kolejnym krokiem niezbędnym do wydania przez Prezesa UOKiK decyzji ad- ministracyjnej jest ustalenie, czy na rynku relewantnym (zdefiniowanym, jak wyŜej), skarŜony przedsiębiorca taką pozycję zajmuje. Stosownie do treści art. 4 ust. 9 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochro- nie […], przez pozycję dominującą rozumie się „ pozycję przedsiębiorcy, która umoŜ- liwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym przez stworzenie mu moŜliwości działania w znacznym zakresie niezaleŜnie od konkurentów, kontra- hentów oraz konsumentów; domniemywa się, Ŝe przedsiębiorca ma pozycję dominu- jącą, jeŜeli jego udział w rynku przekracza 40%. ” O dominacji któregoś z uczestni- ków rynku moŜna zatem mówić wtedy, gdy ten – posiadając wystarczającą siłę eko- nomiczną, pozwalającą mu w dłuŜszym okresie czasu zapobiegać ukształtowaniu się bądź rozwojowi efektywnej konkurencji – działa w wysokim stopniu niezaleŜnie od pozostałych uczestników, w szczególności – konkurentów. Mimo, iŜ posiadanie przez BROWAR pozycji dominującej na rynku lokal- nym nie budzi, w przekonaniu organu antymonopolowego, wątpliwości, bowiem wy- nika wprost zarówno z deklaracji skarŜonego przedsiębiorcy (z dnia 25 sierpnia 2000r.), jak i analiz tego rynku wykonanych na jego zlecenie (wskazujących na udział BROWARU sięgający 50-60%), to naleŜy podnieść, iŜ ustawa z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […] nie zakazuje jej posiadania, sankcjonowaniu podlegają nato- miast wszelkie zachowania dominanta zmierzające do wykorzystania posiadanej wła- [9] dzy rynkowej w sposób sprzeczny z prawem antymonopolowym, powodujący np. istotne pogorszenie sytuacji kontrahenta, ograniczenie jego samodzielności lub zmu- szanie go do uczestnictwa w obrocie gospodarczym na warunkach mniej korzystnych niŜ w hipotetyczne sytuacji istnienia wolnej konkurencji, dąŜenie do jego eliminacji z rynku. Rozstrzygnięcie, czy działania podejmowane w ramach realizowanej od II połowy 1998r., jak to określiła skarŜąca Spółka, „ nowej polityki handlowej ” BROWA- RU, wyczerpują znamiona naduŜycia pozycji dominującej zajmowanej na lokalnym rynku zbytu piwa przez tego przedsiębiorcę jest, zdaniem Prezesa UOKiK, uzaleŜnio- ne od odpowiedzi na pytanie o stopień zbieŜności zasadniczych elementów składają- cych się na tę „ politykę ”, tj. 1. sposobu kształtowania cen, wysokości kredytu kupieckiego, termi- nów płatności i kryteriów „ uprzywilejowania ” w tym zakresie niektó- rych kontrahentów, 2. procedur terytorialnego podziału rynku (związanych z tworzeniem własnej sieci dystrybucji), i przepisów ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […]. Jak wynika z materiałów zgromadzonych przez organ antymonopolowy, zasadniczą cechę polityki cenowej BROWARU stanowi jej zróŜnicowanie w zaleŜności od rodzaju rynku, na który jest ukierunkowana. W wypadku rynku lokalnego (tu: ryn- ku województwa zachodniopomorskiego), gdzie pozycja skarŜonego przedsiębiorcy jest trwale ugruntowana, punktem wyjścia przy ustalaniu ceny finalnej jest tzw. „ ce- na podstawowa ” (zawarta w cenniku „ jednolitym ” dla wszystkich nabywców), po- mniejszana następnie wskutek stosowania – zapisanego w umowie o współpracy handlowej łączącej strony – określonego systemu „ ulg i rabatów ” (udzielanych jed- nak według tych samych kryteriów). Z kolei, na rynkach zewnętrznych, na których Browar dopiero „ usiłuje zaistnieć ”, podstawą jego działań jest tradycyjny instrument nowo wchodzących, tj. odpowiednio dopasowana do warunków na nich panujących – cena, najczęściej znacznie niŜsza od konkurentów. Podobne, jednolite dla wszystkich kontrahentów, kryteria, skarŜony przed- siębiorca stosuje równieŜ w odniesieniu do kwoty udzielanego im kredytu kupieckie- go i dopuszczalnego okresu odroczenia płatności. Decydujące są tu dwa parametry, tj. wielkość i wartość deklarowanego przewidywanego obrotu, pozwalające na jedno- znaczne przyporządkowanie odbiorcy do określonej „ grupy odbiorców ”, członkom której proponuje się, co do zasady, zarówno kredyt w jednakowej wysokości (w kwo- cie od 5.000 do 200.000PLN, a w wypadku duŜych hurtowni - 500.000PLN), jak i analogiczne warunki odroczenia płatności (od 7 do 35 dni od dnia wystawienia faktu- ry). W szczególnych wypadkach (obniŜenia wiarygodności kontrahenta, podwyŜsze- nia poziomu dokonywanych przez niego zakupów lub „ poprawy jakości udzielonych przez niego zabezpieczeń ”) warunki zawartych uprzednio umów mogą ulec zmianom; w wypadku zaistnienia przeterminowanych płatności (ale takŜe utraty płynności fi- nansowej, sprzedaŜy poniŜej ustalonych limitów, bądź przedłuŜającego się braku wymaganych zabezpieczeń) moŜliwe jest nawet całkowite wstrzymanie dostaw. W świetle akt sprawy i zebranego materiału dowodowego zarzuty „ZAWI- SZY” kierowane pod adresem BROWARU, a dotyczące domniemanego zmuszania skarŜącej Spółki – od II połowy 1998r. – do uczestnictwa w obrocie gospodarczym [10] na warunkach mniej korzystnych niŜ dotąd (powodującego istotne pogorszenie sytu- acji ekonomicznej kontrahenta) i bezprawnych prób jej wyeliminowania z rynku, nie mogą się ostać. Aczkolwiek kwestionowane przez „ZAWISZĘ” „ uprzywilejowanie ” niektó- rych klientów jest bezsporne, to znajduje ono uzasadnienie w tym, iŜ kaŜdy z kontra- hentów, równieŜ skarŜąca Spółka, moŜe – po spełnieniu „ czytelnych i określonych warunków ” – z niego skorzystać. Organ antymonopolowy podziela przy tym przeko- nanie BROWARU, iŜ „ stosowanie przez producentów upustów w obrocie towarem według jasnych i uzasadnionych […] kryteriów, jest koniecznym i powszechnie sto- sowanym instrumentem polityki handlowej, który w Ŝaden sposób nie godzi w zasady uczciwej konkurencji, a wręcz jest przejawem efektywnej konkurencji, stymulując jej rozwój kaŜdorazowa z korzyścią dla konsumentów .” Materiały zgromadzone w aktach sprawy potwierdzają takŜe stanowisko BROWARU, iŜ jedynym źródłem rzekomej „ dyskryminacji ” skarŜącej Spółki było wy- sokie i przeterminowane zadłuŜenie i brak, wbrew jej twierdzeniom, jakichkolwiek zabezpieczeń ewentualnych roszczeń dostawcy. W podobnych sytuacjach, zgodnie z jednym z zapisów „Umowy o współpracy handlowej” „ SPRZEDAJACY moŜe nawet [dop. Prezesa UOKiK] odmówić sprzedaŜy PRODUKTU, jeŜeli KUPUJĄCY przekroczył limit zadłuŜenia […], opóźnia się z jakąkolwiek płatnością lub przedłoŜeniem zabez- pieczenia w formie i terminie wskazanych przez SPRZEDAJĄCEGO .” Zdaniem Prezesa UOKiK, na uwzględnienie nie zasługuje równieŜ zarzut podniesiony przez skarŜącą Spółkę dotyczący terytorialnego podziału rynku rele- wantnego, słuŜącego, jej zdaniem do wyeliminowania z niego zarówno „Z.”, jak i in- nych, choć „ nielicznych ”, przedsiębiorców. Zarzut ten nie moŜe się ostać co najmniej z trzech powodów. Po pierwsze, elementem kaŜdej zintegrowanej strategii przedsiębiorstwa, działającego w określonych warunkach rynkowych, jest system dystrybucji produk- tów, a dąŜenie do jego racjonalizacji stanowi jedną z niezbędnych przesłanek uzy- skania przewagi konkurencyjnej wobec innych uczestników gry rynkowej (patrz: Por- ter M., Strategia konkurencji. Analiza strategiczna sektorów, Warszawa 1990, s. 15 i dalsze). Po drugie, w warunkach, kiedy wszyscy liczący się producenci piwa pro- wadzą sprzedaŜ swoich wyrobów wykorzystując w tym celu własne, mniej lub bar- dziej restrykcyjne, systemy dystrybucji, nie sposób tego zabronić BROWAROWI, a to dlatego, Ŝe jak wskazał Sąd Antymonopolowy, „ reguły konkurencji powinny być za- sadniczo takie same, aby zapewniona była równość prowadzenia działalności gospo- darczej ” (patrz: wyrok z dnia 14 kwietnia 1994r., sygn. akt XVII Amr 55/93). Po trzecie, skarŜąca Spółka w Ŝadnej mierze nie uprawdopodobniła zarzu- tu uniemoŜliwiania jej uczestnictwa w tym systemie i naruszenia, poprzez jego two- rzenie, jakichkolwiek przepisów ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […]. Po czwarte, w art. 1 ustawy antymonopolowej wyraźnie wskazano, iŜ uru- chomienie przewidzianych nią instrumentów moŜe nastąpić wyłącznie wskutek naru- szenia interesu publicznego i w sytuacji, gdy takie działanie wywołuje (lub moŜe wy- wołać) skutki na rynku relewantnym. Wynika stąd, iŜ nie wszystkie działania przed- siębiorcy posiadającego pozycję dominującą, choćby formalnie podlegały rygorom ustawy, mogą być przedmiotem oceny dokonanej przez organ antymonopolowy, a to [11] dlatego, Ŝe ustawa antymonopolowa ma chronić konkurencję i jej reguły, a nie pod- miotowe prawa uczestników rynku. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy skarŜąca Spółka nie wykazała jednak w Ŝaden sposób, by kwestionowane przez nią działania BROWARU, tj. tworzenie własnego systemu dystrybucji (z pominięciem „ZAWISZY”) naruszały interes publiczny, a nie – wyłącznie – jej interes indywidualny (patrz w podobnej sprawie: wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 4 lipca 2001r., sygn. akt XVII Ama 108/00). W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. W zakończeniu naleŜy podnieść dwie kwestie: Po pierwsze, przedmiotem rozstrzygnięcia w niniejszym postępowaniu an- tymonopolowym jest, zgodnie z Ŝądaniami zawartymi we wniosku skarŜącej Spółki, wyłącznie ocena zachowań BROWARU dokonana w kontekście art. 8 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […], zakazującego naduŜywania pozycji dominującej. Prezes UOKiK nie odniósł się natomiast kwestii zgodności z prawem antymonopolo- wym umów zawieranych przez skarŜonego przedsiębiorcę i innych uczestników rynku relewantnego (znajdujących się na róŜnych szczeblach obrotu piwem) i zawartych w nich klauzul (mogących ograniczać konkurencję) uznając, iŜ powinna ona być przed- miotem odrębnego postępowania. Po drugie, zakres kognicji Prezesa UOKiK nie obejmuje wszystkich zacho- wań przedsiębiorców funkcjonujących na określonym rynku relewantnym, a jedynie te, które wiąŜą się z przestrzeganiem ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […]. Uwzględniając tę okoliczność, organ antymonopolowy uznał się za niewłaściwy do rozstrzygnięcia spornych miedzy stronami kwestii dotyczących „ wartości zabezpie- czeń majątkowych ” i sposobu ich przeniesienia z „Z.” s.c. do „ZAWISZY” Spółki z o.o., zobowiązań skarŜącej Spółki z tytułu „ nierozliczonych opakowań typu KEG ” i „ niezapłaconych naleŜności z faktur ” oraz roszczeń BROWARU dotyczących odsetek z tytułu opóźnień w zapłacie za dostawę towaru, kosztów sądowych i kosztów repre- zentacji prawnej, uznając, iŜ uprawnionym do ich rozstrzygnięcia jest sąd powszech- ny. P OUCZENIE : Od decyzji niniejszej słuŜy odwołanie do Sądu Okręgowego – Sądu Antymonopolowego za pośrednictwem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów Delegatury w Gdańsku w terminie 14 dni od daty jej doręczenia Z upowaŜnienia Prezesa UOKiK Dyrektor Delegatury UOKiK w Gdańsku Roman Jarząbek