RGD-31/2013

1 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl RGD. 61 - 27 /13 A W Gdańsk, 30.12.2013 DECYZJA nr RGD. 31/2013 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz § 2 pkt 4 i § 5 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu wobec przedsiębiorcy Krzysztofa Wołka prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Remontowo-Budowlane SPECTRUM Krzysztof Wołek w Gnieźnie - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów I. na podstawie art. 28 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, wobec uprawdopodobnienia w toku postępowania stosowania przez ww. przedsiębiorcę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w: 1. art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 ww. ustawy, polegających na stosowaniu we wzorcu umownym „Zlecenie-Umowa (…)” postanowienia o treści: W przypadku rezygnacji przez zamawiającego z wykonania usługi przez przyjmującego zlecenie ewentualnie uniemożliwienie przystąpienia do wykonania usługi, strony zgodnie ustalają, że zadatek nie zostanie zwrócony, które to działanie jest sprzeczne z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 1225); 2. art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegających na stosowaniu we wzorcu umownym „Zlecenie-Umowa (…)” postanowień, o treści: a. Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji usługi do 14 dni roboczych, b. Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej zamówienie, uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.), po zobowiązaniu się ww. przedsiębiorcy do podjęcia działań, zmierzających do zaniechania stosowania zarzucanych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, poprzez wprowadzenie do obrotu w terminie 14 dni roboczych od wydania niniejszej decyzji, nowego wzorca, na podstawie którego zawierane będą z konsumentami poza lokalem przedsiębiorstwa umowy na wykonanie prac dot. zakładania stolarki budowlanej, niezawierającego kwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień, wskazanych w sentencji decyzji w pkt. I.1 i I.2.a oraz zawierającego zmienione postanowienie, o którym mowa w pkt. I.2.b sentencji decyzji które przyjmie następujące brzmienie: Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego, nakłada się na Krzysztofa Wołka obowiązek wykonania zobowiązania w terminie 14 dni od uprawomocnienia się decyzji. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura UOKiK w Gdańsku 2 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakłada się na przedsiębiorcę Krzysztofa Wołka obowiązek przedłożenia, w terminie 2 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji informacji i dokumentów potwierdzających wykonanie zobowiązania, o którym mowa w pkt I decyzji, tj.: a) nowego wzorca umownego, na podstawie którego zawierane będą z konsumentami poza lokalem przedsiębiorstwa umowy na wykonanie prac dot. zakładania stolarki budowlanej, niezawierającego postanowień kwestionowanych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, b) kopii trzech kolejno zawartych umów uwzględniających wprowadzone zmiany zgodnie z przyjętym zobowiązaniem. Uzasadnienie [1] Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: Prezes Urzędu) po otrzymaniu sygnału konsumenckiego przeprowadził postępowanie wyjaśniające, sygn. RGD.405-42/12 IPW, w sprawie ustalenia, czy działania podejmowane przez Krzysztofa Wołka, prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Remontowo-Budowlane SPECTRUM w Gnieźnie (zwanego dalej także: Przedsiębiorcą), zawierającego z konsumentami poza lokalem przedsiębiorstwa umowy na wykonanie stolarki budowlanej, nie naruszają przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów […] lub innych ustaw chroniących interesy konsumentów i tym samym uzasadniają wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. [2] Wyniki przeprowadzonego postępowania dały podstawę do podejrzenia, że niektóre postanowienia wzorca umownego „Zlecenie-Umowa (…)”, na podstawie którego zawierane są z konsumentami umowy na wykonanie prac dot. zakładania stolarki budowlanej, mogą stanowić o naruszeniu przez Krzysztofa Wołka przepisów ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) - zwanej dalej ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów - tj. o stosowaniu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 i art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. [3] Wzorzec umowny „Zlecenie-Umowa (…)” zawiera m.in. postanowienia: [a] pkt 1, o treści: W przypadku rezygnacji przez zamawiającego z wykonania usługi przez przyjmującego zlecenie ewentualnie uniemożliwienie przystąpienia do wykonania usługi, strony zgodnie ustalają, że zadatek nie zostanie zwrócony - które może być uznane za bezprawne i sprzeczne z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 1225) (dalej: ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów) i stanowić praktykę określoną w art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; [b] pkt 4, o treści: Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji usługi do 14 dni roboczych oraz pkt 6, o treści: Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej zamówienie – które są uznane za niedozwolone i wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) a ich stosowanie może stanowić praktykę określoną w art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 3 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl [4] Biorąc pod uwagę dokonane ustalenia, Prezes Urzędu, postanowieniem Nr 290 z dnia 30 września 2013 r. [karty akt sprawy: 1-3] wszczął, z urzędu, postępowanie w sprawie stosowania przez Krzysztofa Wołka praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, zakazanych art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 i art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. [5] Prezes Urzędu, postanowieniem nr 292 z dnia 30 września 2013 r. [k. 8], zaliczył w poczet dowodów w postępowaniu w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów akta postępowania wyjaśniającego, o sygn.: RGD. 405- 42/12/13/IPW/AW oraz akta sprawy prowadzonej pod sygn. RGD.76/22/13/IPW. W TRAKCIE POSTĘPOWANIA P REZES U RZĘDU USTALIŁ , CO NASTĘPUJE : [6] Krzysztof Wołek jest przedsiębiorcą wpisanym pod nazwą: Przedsiębiorstwo Remontowo-Budowlane SPECTRUM Krzysztof Wołek w Gnieźnie do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (NIP 7841650220, Regon 301573697). [7] Przedmiotem działalności Krzysztofa Wołka jest m.in. działalność w zakresie zakładania stolarki budowlanej. W stosunkach umownych z konsumentami posługuje się wzorcem umownym „Zlecenie-Umowa (…)”, w którym określił prawa i obowiązki stron [k. 39]. [8] Przedsiębiorca proponuje konsumentom zawarcie umowy poza lokalem przedsiębiorstwa w czasie odwiedzin przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania konsumenta lub w innym miejscu jego prywatnego pobytu. Umowy mogą być także zawierane w lokalu przedsiębiorstwa przez które rozumieć należy miejsce przeznaczone do obsługiwania konsumentów i oznaczone zgodnie z przepisami o działalności gospodarczej. [9] Przedsiębiorca w piśmie z dnia 18 października 2013 r. [k. 85] stanowiącym odpowiedź na zawiadomienie o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów z dnia 30 września 2013 r. [k. 5-7], w całości podzielił zarzuty Prezesa Urzędu w zawiadomieniu, wyraził gotowość do zmiany dotychczasowego zachowania w celu zapewnienia jego zgodności z przepisami ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz złożył wniosek o wydanie decyzji w trybie art. 28 ust. 1 ww. ustawy, zobowiązując się do zaniechania stosowania zarzucanej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów poprzez wprowadzenie do obrotu w terminie 14 dni roboczych od wydania decyzji przez Prezesa Urzędu ochrony Konkurencji i Konsumentów, nowego wzorca, na podstawie którego zawierane będą z konsumentami poza lokalem przedsiębiorstwa umowy na wykonanie prac budowlanych dot. zakładania stolarki budowlanej. We wzorcu tym kwestionowane przez Prezesa Urzędu postanowienia, wskazane w sentencji decyzji, w pkt. I.1 i I.2.a zostaną usunięte, a w pkt. I.2.b zmienione i przyjmie następujące brzmienie: Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego . Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy Prezes Urzędu zważył, co następuje: [10] Dla rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów niezbędne jest uprzednie ustalenie, czy na skutek działań przedsiębiorcy zagrożony został interes publicznoprawny, bowiem bez spełnienia tego warunku Prezes Urzędu nie jest upoważniony do realizacji zasadniczego celu ustawy, którym, zgodnie z jej art. 1 ust. 1, jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interesów przedsiębiorców i konsument ó w. Warunkiem koniecznym do zastosowania tej ustawy jest, aby działanie przedsiębiorcy – któremu zarzucono 4 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl naruszenie jej przepisów – stanowiło potencjalne zagrożenie interesu publicznego, nie zaś jednostki lub grupy. [11] Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem działania Krzysztofa Wołka nie są ograniczone do określonych odbiorców lub ich grupy. Dotyczyły wszystkich aktualnych i potencjalnych klientów chcących skorzystać z usług przedsiębiorcy dot. zakładania stolarki budowlanej. [12] Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: [a] stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.); [b] naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; [c] nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Artykuł 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Odpowiednio do art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i art. 22 1 Kodeksu cywilnego za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej nie związanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Aby działania przedsiębiorcy mogły zostać uznane za sprzeczne z powołanymi wyżej przepisami art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, niezbędne jest wykazanie, iż spełnione są łącznie następujące przesłanki: − ujawniają się w obrocie konsumenckim, w którym stronami transakcji z jednej strony jest przedsiębiorca a z drugiej konsument, − stanowią działanie bezprawne, − naruszają w zbiorowe interesy konsumentów. [13] Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez przedsiębiorcę rozumie się przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2013 r., poz. 672) wynika, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, która we własnym imieniu wykonuje działalność gospodarczą. [14] W przedmiotowej sprawie strona postępowania posiada status przedsiębiorcy, gdyż jest to osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Działania Krzysztofa Wołka mogą podlegać zatem kontroli dokonywanej w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. [15] Oferta przedsiębiorcy adresowana jest przede wszystkim do konsumentów, z którymi zawiera on, poza lokalem przedsiębiorstwa, umowy w zakresie wykonania stolarki budowlanej. [16] Kolejną przesłanką, jaką należy rozważyć w celu uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy 5 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl konsumentów muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa 1 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 2 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Artykuł 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 3 . [17] W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. – Kodeks postępowania cywilnego (art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Natomiast zgodnie z przepisem art. 479 43 k.p.c. Wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2.k.p.c. Jak podnosi się w piśmiennictwie, przepis ten „dotyczy rozszerzonej prawomocności materialnoprawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grupę przypadków takiej prawomocności, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma powagę rzeczy osądzonej dla wszystkich i przeciw wszystkim. Przepis ten wyraźnie stanowi, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, wywołuje więc skutek erga omnes 4 ” . Uchwałą z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. III SZP 3/2006 Sąd Najwyższy uznał, iż praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (…) stosowanie identycznej klauzuli, jak klauzula wpisana do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, przez innego przedsiębiorcę, który nie był stroną lub uczestnikiem postępowania zakończonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru (…). Praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów obejmuje również przypadki wprowadzenia jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu szyku wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru. Nie jest zatem konieczna dokładna literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej, stąd niedozwolone będą także takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. [18] Przedsiębiorcy postawiony został zarzut stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ust. 1 i art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, poprzez umieszczenie w wykorzystywanym wzorcu umownym „Zlecenie-Umowa (…)”, na podstawie którego zawierane są z konsumentami, poza lokalem przedsiębiorstwa, umowy, postanowień o treści: 1 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 2 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 3 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 4 H. Ciepła, [w:] K. Piasecki [red.], „Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz” Tom II, Warszawa 2001, s. 249. 6 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl [a] W przypadku rezygnacji przez zamawiającego z wykonania usługi przez przyjmującego zlecenie ewentualnie uniemożliwienie przystąpienia do wykonania usługi, strony zgodnie ustalają, że zadatek nie zostanie zwrócony, [b] Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji usługi do 14 dni roboczych, [c] Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej. Ad [18 a] Zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów regulującej warunki zawierania umów poza lokalem przedsiębiorstwa nie jest dopuszczalne zastrzeżenie, że konsumentowi wolno odstąpić od umowy za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne). Dodatkowo zgodnie z art. 2 ust. 3 ww. ustawy, w razie odstąpienia od umowy umowa jest uważana za niezawartą, a konsument jest zwolniony z wszelkich zobowiązań. To, co strony świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym, chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu. (…) Jeżeli konsument dokonał jakichkolwiek przedpłat, należą się od nich odsetki ustawowe od daty dokonania przedpłaty. Tym samym w sytuacji, gdy konsument wpłacił jakąkolwiek kwotę, to w wypadku odstąpienia od umowy Przedsiębiorca musi zwrócić wpłaconą kwotę wraz z odsetkami. Nie ma w tym przypadku znaczenia sposób nazwania tej opłaty. Jedno z postanowień zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu stanowi, iż „ W przypadku rezygnacji przez zamawiającego z wykonania usługi przez przyjmującego zlecenie ewentualnie uniemożliwienie przystąpienia do wykonania usługi, strony zgodnie ustalają, że zadatek nie zostanie zwrócony ”; tak sformułowaną regulację umowną należy odczytywać w ten sposób, że w przypadku rezygnacji konsumenta z dokonanego zamówienia wpłacony zadatek przepada. Rezygnacja obejmuje sytuację odstąpienia od umowy w terminie 10 dni od zawarcia umowy. Ocena całości warunków umów nie wykazała regulacji, która by określała rozliczenie jakie zostanie przeprowadzone z konsumentem w sytuacji skorzystania z prawa do odstąpienia od umowy w terminie 10 dni. Dlatego też konsumenci mogą uznać, iż również w sytuacji odstąpienia od umowy w terminie 10 dni od jej zawarcia nie mają prawa do uzyskania zwrotu wniesionych wcześniej kwot. Przy tak sformułowanym warunku umownym kontrahenci przedsiębiorcy (konsumenci) mogą rezygnować z dochodzenia nadanych im ustawą uprawnień, działając w przeświadczeniu, iż w nawet sytuacji odstąpienia od umowy w terminie 10 dni, przedsiębiorcy przysługuje pełne prawo do zatrzymania wartości zadatku. Ponadto, przeprowadzona analiza innych postanowień wzorca umownego nie wskazuje, aby w którymkolwiek z nich zawarte były informacje o tym, w jakich przypadkach zadatek podlega zwrotowi, a w jakich nie. Biorąc pod uwagę, że umowy z konsumentami zawierane są na podstawie tego wzorca również poza lokalem przedsiębiorstwa, uznać należy, iż zapis o treści „..zadatek nie zostanie zwrócony” może wprowadzać konsumentów w błąd, co do możliwości skorzystania z przysługujących konsumentom praw. Tymczasem, z treści art. 2 ust. 3 ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów wyraźnie wynika, że przedsiębiorca jest obowiązany zwrócić konsumentowi dokonane przedpłaty wraz z ustawowymi odsetkami. Mając na uwadze powyższe uznać należy, że działanie Krzysztofa Wołka polegające na umieszczeniu we wzorcach umów przedmiotowego postanowienia, którego treść jest sprzeczna z art. 2 ust. 2 i ust. 3 ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów, może być uznane za bezprawne. Tym samym postawiony Przedsiębiorcy zarzut naruszenia zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w art. 24 ust. 2 tej ustawy został uprawdopodobniony. 7 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl Ad [18 b] W prowadzonym postępowaniu Prezes Urzędu zakwestionował postanowienie przewidujące, że Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji usługi do 14 dni roboczych . W ocenie Prezesa Urzędu, postanowienie to może mieścić się w hipotezie klauzuli niedozwolonej wpisanej w pozycji 40 rejestru, na podstawie w wyroku SOKiK z dnia 31 stycznia 2003r. sygn. akt XVII Amc 31/02, o treści: Przyjmujący zamówienie zastrzega sobie możliwość opóźnienia realizacji wykonania usługi. Oba postanowienia zastrzegają możliwość opóźnienia wykonania usługi przez przedsiębiorcę, bez ponoszenia żadnych konsekwencji z tego tytułu. Klauzule te wyłączają zatem odpowiedzialność przedsiębiorcy za szkody poniesione przez konsumenta na skutek opóźnienia w świadczeniu usług. Ponadto zakwestionowane postanowienie, podobnie jak przywołana klauzula niedozwolona, przewiduje możliwość jednostronnej zmiany umowy przez przedsiębiorcę w zakresie terminu wykonania usługi, nie wskazując przy tym ważnej przyczyny, ze względu na którą taka zmiana może nastąpić. Podobnie jak klauzula wpisana do rejestru, ww. postanowienie spełnia przesłanki klauzuli niedozwolonej z art. 385 3 pkt 10 Kodeksu cywilnego. Przepis ten za niedozwolone uznaje postanowienia, które uprawniają kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie. Zdaniem Prezesa Urzędu, tożsamości porównywanych postanowień nie wyłącza w tym wypadku okoliczność, że kwestionowane postanowienie ogranicza możliwość opóźnienia wykonania przez Przedsiębiorcę zobowiązania do określonego terminu, tj. do 14 dni roboczych. W ramach tego okresu przedsiębiorca może bowiem jednostronnie decydować o tym, kiedy faktycznie wykona swoje zobowiązanie, bez jednoczesnego podania ważnych przyczyn, które uzasadniałyby zmianę terminu ustalonego w umowie. W ocenie Prezesa Urzędu, pozwala to na uznanie, że istota i skutki obydwu postanowień są takie same. Reasumując uznać należy, iż kwestionowane postanowienie, zawarte we wzorcu „Zlecenie-Umowa (…)” mieści się w hipotezie wymienionej klauzuli wpisanej do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, a jego stosowanie przez przedsiębiorcę wyczerpuje znamiona bezprawności. Wobec czego postawiony przedsiębiorcy zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 tej ustawy należy uznać za uprawdopodobniony. Ad [18 c] W ocenie Prezesa Urzędu, zakwestionowane postanowienie, o treści: Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego dla siedziby firmy przyjmującej stosowane przez Krzysztofa Wołka może zostać uznane za tożsame z klauzulami wpisanymi do rejestru na podstawie: − wyroku SOKiK z dnia 15 września 2006 r., sygn. akt XVII AmC 118/05 pod numerem 1438 o treści: Właściwym do rozpoznawania sporów z niniejszej umowy jest Sąd miejscowo właściwy ze względu na siedzibę Inwestora. SOKiK uznał, że przedmiotowy zapis spełnia przesłanki art. 385 pkt 23 k.c. gdyż (…) we wzorcu przewidziano zapis o poddaniu sporu do rozpoznania przez sąd, który nie zawsze będzie właściwy miejscowo. Zapis ten wyłącza możliwość skorzystania z właściwości przemiennej. − wyroku SOKiK z dnia 17 sierpnia 2006 r., sygn. akt: XVII AmC 100/05 pod numerem 922 o treści: Sądem właściwym do rozpatrywania wszelkich sporów wynikłych z umowy jest sąd siedziby Frontonu. W uzasadnieniu ww. wyroku SOKiK stwierdził, iż przywołane postanowienie (…) stanowi tzw. klauzulę prorogacyjną i ustala wyłączną właściwość sądu na podstawie siedziby Frontonu do rozpoznania ewentualnych sporów z umowy o wybudowanie budynku i przedwstępnej sprzedaży lokali mieszkalnych i jest sprzeczny z dobrymi obyczajami. (…) wyłączenie zasady właściwości ogólnej i przemiennej sądu może stanowić dodatkową dolegliwość dla 8 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl kupującego a także ograniczać realizację przysługujących mu uprawnień. Nie jest zasadne twierdzenie Frontonu, iż z racji tego, że kupujący konsumenci są mieszkańcami Krakowa, to w każdej sprawie właściwy będzie sąd w Krakowie. (….) w przedłożonych umowach nie znajduje się zapis, który stanowiłby, że stroną umowy mogą być wyłącznie mieszkańcy Krakowa, Sąd nie znalazł również żadnych innych przesłanek potwierdzających wyłączenie z kręgu potencjalnych klientów Frontonu osób spoza Krakowa. Zgodnie z ustawą z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 269 ze zm.) mówiąc o właściwości miejscowej, można wyróżnić właściwość: ogólną, przemienną i wyłączną. Zasadę w zakresie właściwości miejscowej określa art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego stanowiący, że Powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania . Właściwość wyłączna dotyczy powództw związanych m.in. z prawem rzeczowym na nieruchomości, dziedziczeniem, stosunkami pomiędzy rodzicami i dziećmi. Przepisy dotyczące właściwości przemiennej przewidują możliwość wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia umowy, jej wykonania, rozwiązania lub unieważnienia, jak też o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, przed sądem właściwym dla miejsca jej wykonania. W razie wątpliwości, miejsce to powinno być stwierdzone dokumentem. Przepisy art. 31 i nast. K.p.c. umożliwiają powodowi dokonanie wyboru pomiędzy sądem właściwości ogólnej, a innym sądem oznaczonym w tych przepisach, w zależności od tego, który sąd jest dla niego dogodniejszy. 5 Nie jest zatem dopuszczalne narzucenie właściwości przemiennej przez jedną ze stron stosunku prawnego/umowy, a jedynie następczy jej wybór w chwili powstania roszczenia wynikającego z umowy. Artykuł 46 k.p.c. przewiduje możliwość zawarcia tzw. umowy prorogacyjnej, polegającej na tym, że strony mogą umówić się na piśmie o poddanie sądowi pierwszej instancji, który według ustawy nie jest miejscowo właściwy, sporu już wynikłego lub sporów mogących wyniknąć w przyszłości z oznaczonego stosunku prawnego. Sąd ten, jeżeli strony nie postanowiły inaczej, będzie wówczas sądem wyłącznie właściwym. W świetle przytoczonego przepisu możliwe jest odejście od generalnego modelu właściwości ogólnej, jednak tylko wtedy, gdy jest to przedmiotem indywidualnego uzgodnienia umownego. Skuteczność takiej umowy zależy zatem od zgodnego wyrażenia woli stron. Tak więc w rozpatrywanym przypadku, w sytuacji konieczności rozwiązywania sporu na drodze sądowej w grę wchodzą tylko dwie właściwości, tj. ogólna i przemienna. Według właściwości ogólnej, jeżeli powodem jest konsument, to powództwo powinno zostać wniesione do sądu właściwego dla siedziby przedsiębiorcy (art. 30 k.p.c.). Jeżeli natomiast powodem jest przedsiębiorca, to sądem właściwym jest sąd, w którego okręgu konsument ma miejsce zamieszkania (art. 27 § 1 k.p.c.). W przypadku właściwości przemiennej dotyczącej roszczeń wynikających z zawartej umowy, właściwym będzie sąd miejsca wykonania tej umowy (art. 34 k.p.c.). Tak więc nie w każdym przypadku sądem właściwym będzie sąd właściwy dla siedziby Przedsiębiorstwa, ponieważ kontrahenci Krzysztofa Wołka/konsumenci mogą np. mieszkać poza miejscem siedziby przedsiębiorcy. Kwestionowane postanowienie umowne stosowane przez Krzysztofa Wołka uznać można za tożsame z klauzulami wpisanymi do rejestru, gdyż wykazuje ono podobieństwo treści i skutków stosowania. Nie zmieniają tego odmienności w zakresie użytych sformułowań i wyrazów. Wobec czego postawiony przedsiębiorcy zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 tej ustawy należy uznać za uprawdopodobniony. 5 Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Pod redakcją K. Piaseckiego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1996r., str.164. 9 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl [19] Ostatnią przesłanką, jaką należy rozpatrzyć w niniejszej sprawie jest wykazanie, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje ww. pojęcia. Należy jednak przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W pojęciu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów mieści się działanie przedsiębiorcy, które jest skierowane do oznaczonych, ale dostatecznie licznych konsumentów, o ile przy tym łączy ich wspólna cecha rodzajowa 6 . W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, aby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. W przedmiotowej sprawie zakwestionowane zachowania Krzysztofa Wołka dotyczą zbiorowego interesu konsumentów, gdyż stosowane praktyki wymierzone są we wszystkich potencjalnych i przyszłych klientów korzystających z usług przedsiębiorcy, z którymi zawierane są umowy przy użyciu wzorca umownego pn. „Zlecenie-Umowa (…)”. Wzorce umów skierowane są do szerokiego kręgu odbiorców, co z założenia oznacza, iż działanie przedsiębiorcy jest ustalone, jednakowe i powtarzalne we wszystkich przypadkach, gdy dany wzór umowy znajduje zastosowanie. 6 C. Banasiński, E. Piontek „ Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz ”, LexisNexis Warszawa 2009, str. 454. 10 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl Mając powyższe na uwadze postawione przedsiębiorcy zarzuty stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w art. 24 ust. 2 pkt 1 i art. 24 ust 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, uznano za uprawdopodobnione. [20] Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione, że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca zobowiąże się do podjęcia określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. [21] W toku przeprowadzonego postępowania Krzysztof Wołek zobowiązał się do zaniechania stosowania zarzucanej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów poprzez wprowadzenie do obrotu w terminie 14 dni roboczych od wydania niniejszej decyzji, nowego wzorca, na podstawie którego zawierane będą z konsumentami poza lokalem przedsiębiorstwa umowy na wykonanie prac budowlanych dot. zakładania stolarki budowlanej, niezawierającego kwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień wskazanych w sentencji decyzji w pkt. I.1 i I.2.a oraz zawierającego zmienione postanowienie, o którym mowa w pkt. I.2.b sentencji decyzji, które przyjmie następujące brzmienie: Wszelkie spory wynikłe na tle zawartej umowy podlegają wyłączności sądu powszechnego . [22] Zdaniem Prezesa Urzędu działania objęte złożonym przez Krzysztofa Wołka zobowiązaniem zmierzają do zapobieżenia zarzucanemu mu naruszeniu art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zmiana stosowanego wzorca umownego w zaproponowany przez niego sposób doprowadzą bowiem do wyeliminowania zakwestionowanych działań. W tej sytuacji Prezes Urzędu postanowił jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. [23] Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w decyzji, o jakiej mowa w ust. 1 tego przepisu, Prezes UOKiK nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Krzysztof Wołek zobowiązany został do złożenia, w terminie 2 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji sprawozdania o stopniu realizacji, przyjętego w toku postępowania, zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia zarzucanemu naruszeniu, poprzez przekazanie: [a] nowego wzorca umownego, na podstawie którego zawierane będą z konsumentami poza lokalem przedsiębiorstwa umowy na wykonanie prac dot. zakładania stolarki budowlanej, niezawierającego postanowień kwestionowanych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, [b] kopii trzech kolejnych umów uwzględniających wprowadzone zmiany zgodnie z przyjętym zobowiązaniem. W związku z tym orzeczono jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. Pouczenie: Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) w związku z art. 479 28 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gdańsku. 11 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl Otrzymuje: 1) Krzysztof Wołek Przedsiębiorstwo Remontowo-Budowlane SPECTRUM Krzysztof Wołek ul. Mieszka I 46 62-200 Gniezno 2) a/a