RGD-32/2001

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W G DAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL . (058) 346-29-32, T EL /F AX (058) 346-29-33, T EL . C ENTRALA (058) 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD. 52-1/01/MLM Gdańsk, 31 grudnia 2001r. DECYZJA NR RGD. 32/2001 Na postawie art. 9 w związku z art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319) po rozpatrzeniu sprawy wszczętej na wniosek Krajowego Związku Plantatorów Roślin Okopowych w Warszawie przeciwko Cukrowni Pelplin w Pelplinie, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakazuje się zaniechania stosowania praktyki ograniczającej konkurencję polegającej na naduŜywaniu pozycji dominującej na lokalnym rynku skupu poprzez bezpo- średnie narzucenie plantatorom, w umowach kontraktacyjnych buraków cukrowych na rok 2001, warunków skupu surowca, w zakresie określonym w §§ 5 i 6 umowy, wprowadzają- cych nierównoprawne zasady określające odpowiedzialność stron w przypadku niewywią- zania się z warunków umowy, poprzez upowaŜnienie kontraktującego do obciąŜenia kon- trahenta karą umowną lub obowiązkiem zapłaty kwoty stanowiącej wyrównanie poniesio- nych strat, podczas gdy druga strona uprawniona jest jedynie do naliczenia kary umow- nej, nie zawsze pokrywającej poniesione straty / art. 5 umowy/, jak teŜ przyznania kon- traktującemu znacznie szerszego katalogu przyczyn wyłączających odpowiedzialność za niewykonanie umowy, które to warunki przesądzają o antykonkurencyjnym charakterze umowy. UZASADNIENIE W marcu 2001r. Krajowy Związek Plantatorów Roślin Okopowych w W (zwany dalej Związkiem) wystąpił do Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwa- nego dalej Prezesem Urzędu albo organem antymonopolowym) z Ŝądaniem wszczęcia po- stępowania administracyjnego przeciwko Cukrowni Pelplin (zwanej dalej Cukrownią) pod zarzutem stosowania przez nią praktyk antykonkurencyjnych, polegających na narzucaniu plantatorom uciąŜliwych warunków umów kontraktacyjnych buraków cukrowych, zawiera- nych na rok 2001. SkarŜący Związek wnioskował o „stwierdzenie niewaŜności postanowień umowy kontraktacyjnej, dotyczących zaopatrzenia plantatora w nasiona (§ 2, pkt 1 i 2), ceny i 2 sposobu zapłaty (§ 4), kar umownych (§ 5) oraz ograniczenia lub wyłączenia odpowie- dzialności (§ 6)” [k. 2-12]. Mając na uwadze postawione zarzuty, organ antymonopolowy przeprowadził w ramach postępowania wyjaśniającego badania rynkowe, wyniki których, nie dały jednakŜe wystarczających podstaw do postawienia skarŜonej Cukrowni zarzutu naruszenia przepi- sów ustawy antymonopolowej. Badaniami, których przedmiotem były zarówno ustalone wysokości cen sku- pu buraka cukrowego jak i warunki umów kontraktacyjnych objęto wszystkie cukrownie działające na terenie kraju. Z analizy materiału zebranego w trakcie badań wynikało, Ŝe warunki umowy opracowanej i stosowanej w Cukrowni Pelplin S.A. nie odbiegały w istotny sposób od wa- runków przedstawianych innym plantatorom, kontrahentom pozostałych cukrowni. W wie- lu badanych przypadkach umownie określone zasady współpracy stron były ustalone wspólnie z przedstawicielami Związku Plantatorów Buraka Cukrowego. Dokonana ocena zebranego materiału pod kątem kształtowania się cen sku- pu buraka cukrowego wykazała, Ŝe ceny ustalone i stosowane przez Cukrownię nie speł- niają kryteriów określonych art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie [....], gdyŜ nie moŜna przyznać im przymiotu cen nadmiernie wygórowanych czy raŜąco niskich, a w konsekwen- cji takŜe i nieuczciwych [k. 45-46]. Po zakończeniu podjętych czynności wyjaśniających, organ antymonopolowy poinformował Związek o swoim stanowisku w sprawie [k. 47-49]. Wnioskodawca podtrzy- mał jednak uprzednio złoŜony wniosek, wskazując jednak w piśmie, które wpłynęło do Urzędu dnia 30 lipca 2001r., na nową podstawę prawną dla jego rozpatrzenia (w związku z wejściem w Ŝycie nowej ustawy antymonopolowej), konkretyzując zarzut wysuwany przeciw Cukrowni i definiując go jako „bezpośrednie narzucenie plantatorom nieuczciwych warunków dostarczania surowca” [k. 53-71]. Z tą teŜ datą zostało wszczęte postępowanie antymonopolowe w sprawie nakazania zaniechania przez Cukrownię stosowania praktyki ograniczającej konkurencję polegającej na naduŜywaniu pozycji dominującej na rynku po- przez bezpośrednie narzucenie plantatorom, w umowach kontraktacyjnych buraków cu- krowych na rok 2001, nieuczciwych warunków zakupu surowca w zakresie określonym w §§ 5 i 6 umowy, normujących odpowiednio: zasady naliczania i wysokość kar umownych oraz ograniczenie lub wyłączenie odpowiedzialności odbiorcy surowca z tytułu niewykona- nia lub nienaleŜytego wykonania zobowiązań, co moŜe stanowić naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów [k. 72-73]. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania Cukrownia, w pi- śmie z dnia 22 sierpnia br., przedstawiła swoje stanowisko w sprawie i udzieliła szczegó- łowych wyjaśnień odnoście stawianych zarzutów [k. 75-77]. ORGAN ANTYMONOPOLOWY USTALIŁ, CO NASTĘPUJE: Dnia 16 grudnia 2000r., Cukrownia weszła w skład grupy kapitałowej …., do której naleŜą takŜe ….; Z chwilą uzyskania większościowego pakietu udziałowego w …. krajowych cu- krowniach, Spółka …. zamierzała takŜe ujednolicić warunki kontraktacji surowca. PoniewaŜ dotychczasowe warunki umowne stosowane w Cukrowni odbiegały od umów stosowanych w innych cukrowniach, wchodzących w skład grupy …., dnia 11 stycznia 2001r., doszło do 3 spotkania Zarządu Cukrowni z Zarządem Zrzeszenia Plantatorów w P, podczas którego podjęto „próbę konsultacji i uzgodnień treści umowy” argumentując „ Ŝe nie jest moŜliwe, aby warunki kontraktacji 9 cukrowni zmienić na korzyść umowy funkcjonującej wcześniej w jednej cukrowni”. Pomimo, iŜ przedstawiciele Związku odrzucili proponowaną treść umowy, Cu- krownia z dniem 23 stycznia br. rozpoczęła, a w dniu 14 lutego zakończyła kontraktację surowca, która, w jej ocenie, przebiegała „sprawnie i tylko kilku plantatorów odmówiło zawarcia umowy ze względu na warunki w niej zawarte” [k. 75]. W międzyczasie Zarząd Związku dwukrotnie podejmował próbę negocjacji wa- runków umowy, jednak oba jego wystąpienia (pisma z dnia 12 i 17 stycznia br. [k. 17,19]), spotkały się z brakiem reakcji ze strony Zarządu Cukrowni, a kontraktacja prze- biegała na warunkach określonych przez skupującego. Zgodnie z treścią art. 10 ustawy z dnia 26 sierpnia 1994r., o regulacji rynku cu- kru i przekształceniach własnościowych w przemyśle cukrowniczym (Dz.U. Nr 98, poz. 473 zm.) i art. 4 ustawy z dnia 8 października 1982r., o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz.U. Nr 32, poz. 217 zm.) producenci cukru zobowiązani są dopuścić plantato- rów buraków cukrowych do uzgodnień i negocjacji treści umowy. Na podstawie art. 23 ustawy z dnia 21 czerwca 2001r. o regulacji rynku cukru (Dz.U. Nr 76, poz. 810 zm. Dz.U. Nr 122, poz. 1322) wymóg negocjacji treści umowy kontraktacyjnej przestanie obowiązy- wać dopiero z dniem 1 października 2002r. Pobliskie Cukrownie zawierały umowy kontraktacyjne znacznie później tj. : M - od 1 do 20 marca br. , N S - w marcu br., P G - od 28 lutego do 30 marca br., bowiem w lutym trwały jeszcze w tych cukrowniach negocjacje ze związkami. Pomimo, iŜ skup buraka cukrowego rozpoczyna się w miesiącu październiku, to jednak umowy kontraktacyjne zawierane są ze znacznym wyprzedzeniem. Jest to uwa- runkowane okresem wegetacji buraka oraz przyznawanymi, zgodnie z zapisem art. 4 ust. 1 ww. ustawy cukrowej, przez Ministra Rolnictwa i Gospodarki śywnościowej limitami określającymi: 1. maksymalną ilość cukru, jaka moŜe być wyprodukowana w ramach kwoty A, 2. maksymalną ilość wyprodukowanego cukru w ramach kwoty A, która moŜe być wprowadzona na rynek krajowy w ciągu kwartału, 3. maksymalną ilość cukru, jaka moŜe być wyprodukowana w ramach kwoty B. Ustalenie maksymalnej wielkości produkcji następuje przez dokonanie podziału kwot A i B. Limit, zgodnie z ust. 2 tego przepisu, wyliczony zostaje jako „ iloczyn średniego przerobu dobowego buraków i wydajności cukru z ostatnich trzech kampanii oraz liczby dni kampanii, przy załoŜeniu jednakowej długości kampanii prowadzonej przez wszystkich producentów, pomniejszony o przekroczenie limitu, o którym mowa w ust. 1 pkt 1” i doty- czy kwoty A. Producenci cukru znając wysokość przyznanego limitu dostosowują do niego wielkość skupu surowca. Mają oni przy tym moŜliwość zbywania prawa do przyznanych limitów, lub ich części, innym producentom cukru, co przewiduje art. 4 ust. 3 ww. ustawy cukrowej. W następstwie tego, w ramach grupy …., mogą być swobodnie przekazywane limity z jednej cukrowni do drugiej. W trakcie postępowania organ antymonopolowy wystąpił do Związków Planta- torów działających przy cukrowniach …. nie ma organizacji związkowych – [k. 141]) celem uzyskania odpowiedzi w jaki sposób były kształtowane warunki umów kontraktacyjnych w pozostałych cukrowniach grupy ….. Na podstawie zebranych informacji ustalono jak niŜej: 4 Rejonowy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego przy Cukrowni….(zwany da- lej RZPBC) [k. 144-145]. Cukrownia weszła w skład grupy….z dniem 8 stycznia 2001r. Wcześniej warunki umów kontraktacyjnych były co roku negocjowane z RZPBC, natomiast z chwilą uzyskania przez …. pakietu większościowego, w miesiącu lutym br., odbyło się spotkanie o charakte- rze informacyjnym, na którym przedstawiono zasady kontraktacji surowca, obowiązujące w 2001r., i bez jakichkolwiek negocjacji przystąpiono do ich realizacji. Zdaniem Związku umowy kontraktacyjne zostały plantatorom narzucone bo- wiem nie przyjęto Ŝadnego z postulatów RZPBC, a jednocześnie okres od przedstawienia warunków umowy do czasu jej realizacji był tak krótki, iŜ brak było moŜliwości podjęcia jakiejkolwiek interwencji. Aktualnie w związku z zamknięciem Cukrowni ponad ….% buraków jest skupo- wana w oddalonej o ponad …. km. cukrowni G, przy czym plantator zobowiązany jest do- starczyć surowiec na jedną z 4 wskazanych stacji kolejowych, a takŜe ponosi całkowicie koszty ubytków związanych z jego transportem i przechowaniem. Rejonowy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego przy Cukrowni G [k. 149- 150]. Cukrownia G naleŜy do grupy kapitałowej ….. od 1998r. Dnia 4 listopada 2000r., odbyło się spotkanie negocjacyjne przedstawicieli Cu- krowni z organizacją związkową w sprawie ustalenia warunków i zasad kontraktacji surow- ca w roku 2001. Strony jednak nie doszły do porozumienia, bowiem wszystkie propozycje przedstawicieli plantatorów zostały odrzucone. Okręgowy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego przy Spółce z o.o. S [k. 151- 152] Związek skupia plantatorów z rejonu cukrowni U, Ś i O. Cukrownia U i Ś przystąpiły do Spółki S (naleŜącej do ….) w 1989r., a cukrow- nia Ś w 1994r. Warunki umowy kontraktacyjnej są co roku negocjowane ze Związkami w ter- minach zapisanych w ustawie cukrowej (powołana wyŜej). Związek negocjuje warunki umowne dla wszystkich zrzeszonych plantatorów łącznie, bez względu na ich przynaleŜność do danej cukrowni. Związek Plantatorów Buraka Cukrowego przy Cukrowni D [k. 142] Cukrownia D od dnia 18 stycznia 2001r., jest zakładem wchodzącym w skład Spółki z o.o. S, która z kolei jest częścią grupy ….. Warunki kontraktacji i skupu na rok 2001r., zostały uzgodnione miedzy stronami (Związek i Cukrownia) w dniu 25 stycznia 2001r. ORGAN ANTYMONOPOLOWY ZWAśYŁ, CO NASTĘPUJE: 5 Postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie prowadzone zostało w związku z postawionym Cukrowni zarzutem, iŜ działalność jej nosi znamiona naruszenia art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy antymonopolowej. Aby dowieść, iŜ naruszony został przepis wspomnianego wyŜej artykułu ustawy o ochronie konkurencji [...], naleŜy podjąć następujące czynności: • wyznaczyć i zdefiniować rynek właściwy w danej sprawie, przez który – zgodnie z art. 4 ust. 8 ustawy – rozumie się rynek towarów, które ze wzglę- du na ich przeznaczenie, cenę i właściwości (w tym jakość), są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na któ- rym ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do ryn- ku, preferencje konsumentów, znaczące róŜnice cen i koszty transportu, pa- nują zbliŜone warunki konkurencji, • wykazać, iŜ skarŜony przedsiębiorca zajmuje pozycję dominującą na rynku właściwym, • udowodnić, Ŝe przedsiębiorca ten naduŜywa zajmowaną na rynku pozycję poprzez bezpośrednie narzucanie niekorzystnych (nieuczciwych) warunków skupu buraków cukrowych. Wyznaczając rynek właściwy w aspekcie asortymentowym uznać naleŜy, Ŝe jest nim rynek buraka cukrowego. Roślina ta, produkowana przez plantatorów (podaŜ) skupo- wana jest przez Cukrownię (popyt) jako podstawowy surowiec do produkcji cukru. Warun- ki klimatyczne, struktura upraw, oraz przystosowanie urządzeń przetwórczych powodują, Ŝe nie istnieje moŜliwość swobodnej zamiany tego towaru (tu: burak cukrowy) na inny produkt (substytut). Określając wymiar geograficzny rynku organ antymonopolowy oparł się na na- stępujących ustaleniach: Cukrownia znajduje się na terenie województwa pomorskiego. Na tym obsza- rze, w maksymalnej odległości niespełna…. km od siebie i od Cukrowni , działają ponadto trzy inne cukrownie tj.: M, NS i PG. Pomimo bliskości połoŜenia, kaŜda z nich ma swoje własne, rozłączne z innymi, terytorium kontraktacyjnie, z którego wyłącznie – co do zasa- dy - pozyskiwany jest surowiec na jej potrzeby produkcyjne. Od wielu lat cukrownie posiadają stałych dostawców buraków cukrowych; przy- stąpienie do umów kontraktacyjnych na daną kampanię proponowane jest wyłącznie do- tychczasowym kontrahentom. Incydentalne przypadki podjęcia współpracy z nowymi plantatorami stanowią niewielki % w ogólnej ilości zawieranych umów i wynikających z nich wielkości skupu. Nie powiększa to jednak ani areału upraw, ani nie rozszerza granic terytorium skupu. Zmiana dostawcy jako strony umowy kontraktacyjnej jest po prostu (w przewaŜającej części) wynikiem zmian właścicielskich w gospodarstwach dotychczas współpracujących ze skupującym (następstwo prawne, podział). JeŜeli nawet dana cukrownia zgłasza zapotrzebowanie na większe ilości surow- ca, to wówczas moŜe zawierać umowy z plantatorami spoza „własnego” obszaru, ale za zgodą i wiedzą cukrowni, w rejonie której kontraktuje dodatkowe wielkości surowca [k. 135]. Podstawowym źródłem pozyskiwania buraka cukrowego są więc tradycyjnie juŜ związane z danym producentem terytoria kontraktacyjne, uznawane tak przez plantato- rów, jak i same cukrownie za wyraźnie określone i wyodrębnione od innych obszarów. Dane dot. ilości zawartych umów kontraktacyjnych oraz ilości nowych dostaw- ców przedstawia poniŜsza tabela. 6 Tabela. Ilość zawartych umów kontraktacyjnych surowca w 2001r. oraz ilość nowych dostawców. CUKROWNIA Zawarte umowy ogó- łem Nowi dostawcy Ilość nowych dostaw- ców w ilości zwartych umów ogółem w % Z przedstawionych wyŜej danych wynika, iŜ w Ŝadnej z badanych cukrowni, prowadzącej działalność gospodarczą w województwie pomorskim, ilość nowych kontra- hentów nie przekracza ….% ilość ogółem zawieranych umów. Jednocześnie zgodnie z wy- jaśnieniami cukrowni nowi dostawcy to głównie następcy prawni dotychczasowych planta- torów (rolników). Granice geograficzne skupu wyznacza obszar plantacji zlokalizowanych w naj- bliŜszym sąsiedztwie cukrowni. W przypadku Cukrowni średnia odległość dowozu surowca wynosi …. km [k.131]. Co więcej, według oświadczenia skarŜonej, stara się ona „ograni- czać kontraktację na krańcach własnego rejonu a zwiększyć ją w pobliŜu fabryki”. Mając na uwadze poczynione ustalenia faktyczne oraz okoliczności prawne, wy- nikające m.in. z ustawowych regulacji dot. maksymalnej wielkości upraw i wysokości pro- dukcji uznać naleŜy, Ŝe aczkolwiek - w przedmiotowej sprawie - w bezpośredniej bliskości funkcjonują podobne do siebie rynki, zorientowane i zorganizowane wokół cukrowni P,M NS i PG., to jednak na kaŜdym z nich istnieją wystarczająco homogeniczne warunki konku- rencji, by kaŜdy z nich uznać, w aspekcie geograficznym, za w pełni autonomiczny i wyod- rębniony terytorialnie rynek skupu buraków cukrowych. Są to rynki domknięte, bowiem nie istnieje między nimi swobodny przepływ towaru (tu: buraki cukrowe). Plantatorzy, po- zbawieni są moŜliwości wyboru kontrahenta, a z kolei cukrownie nie mają sposobności zaopatrzenia się w surowiec poza swoim terytorium kontraktacyjnym. Z tych teŜ powodów przyjęto, Ŝe rynkiem właściwym w sprawie jest rynek bu- raków cukrowych, skupowanych przez Cukrownię z podległego jej terytorium kontraktacyjnego. PodaŜ na nim reprezentują plantatorzy (znaczne rozproszenie struktury podmiotowej), natomiast po stronie popytowej występuje tylko jeden przedsiębiorca – Cukrownia. NaleŜy przy tym zwrócić uwagę, Ŝe oprócz wyŜej wskazanej, jeszcze jedna cecha jest charakterystyczna dla tego rynku. OtóŜ podpisanie umów kontraktacyjnych jest jednoznaczne ze ścisłym określeniem podaŜy surowca na rynku, bowiem Ŝaden z plantatorów nie mając całkowitej pewności co do tego, Ŝe uda mu się sprzedać całość plonów, biorąc pod uwagę koszty produkcji, nie będzie rozszerzał areału upraw, gdyŜ nadwyŜka ta, z duŜym prawdopodobieństwem, nie znajdzie nabywcy. TakŜe ilość przy- szłych transakcji na rynku jest juŜ ustalona, bowiem nie pojawią się na nim nowi dostaw- cy. Zgodnie z prawem konkurencji przez kwalifikowaną pozycję rynkową naleŜy ro- zumieć pozycję przedsiębiorcy, która umoŜliwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym przez stwarzanie mu moŜliwości działania w znacznym zakresie nieza- leŜnie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów przy czym domniemywa się, Ŝe przedsiębiorca ma pozycję dominującą jeŜeli jego udział w rynku przekracza 40% - art. 4 pkt. 9 ustawy antymonopolowej. 7 Biorąc pod uwagę powyŜsze ustalenia naleŜy stwierdzić, Ŝe Cukrownia na rynku właściwym zajmuje pozycję dominującą, przy czym jest to szczególny przypadek wystę- powania dominacji rynkowej, w literaturze przedmiotu określany jako monopson. Przesądza to o moŜliwości zastosowania wobec skarŜonego przedsiębiorcy prze- pisu art. 8 ustawy antymonopolowej. Badając więc zasadność zarzutu podnoszonego przez wnioskodawcę rozwaŜyć naleŜy, czy szczególna sytuacja, związana z monopolem w zakresie skupu surowca, nie została przez skarŜoną Cukrownię wykorzystana poprzez narzucenie swoim kontrahentom antykonkurencyjnych warunków skupu. Najogólniej, pod pojęciem naduŜycia przez danego przedsiębiorcę posiadanej władzy i siły rynkowej naleŜy rozumieć niezgodne z prawem wymuszanie na innych uczestnikach obrotu gospodarczego zachowań zgodnych z jego oczekiwaniami, niezaleŜnie od kształtujących się relacji rynkowych, a nawet wbrew nim. Samo posiadanie kwalifikowanej pozycji na rynku nie jest jeszcze toŜsame ze stosowaniem praktyk ograniczających konkurencję. Zakazane są bowiem tylko takie za- chowania dominanta, które polegają na niezgodnym z ustawą o ochronie konkurencji [...] wykorzystywaniu władzy rynkowej, w sposób powodujący negatywne dla uczestników ryn- ku skutki, wywołane przez praktyki o charakterze eksploatacyjnym. Wobec udowodnionej pozycji skarŜonego przedsiębiorcy na rynku relewantnym, następnym krokiem jest rozstrzygnięcie, czy podejmowane przez niego działania nie są sprzeczne z przepisami ustawy antymonopolowej, a w szczególności z jej art. 8 ust. 2 pkt. 1, który za nie do pogodzenia z regułami konkurencji wskazuje zachowanie dominanta rynkowego polegające na bezpośrednim lub pośrednim narzucaniu nieuczciwych cen, w tym cen nadmiernie wygórowanych albo raŜąco niskich, odległych terminów płatności lub innych warunków zakupu albo sprzedaŜy towarów [podkr. UOKiK]. Taka niedookreślona definicja wynikająca z normy ustawowej, powoduje, iŜ ka- talog praktyk odnoszących się do innych warunków umów zawieranych z przedsiębiorcą posiadającym kwalifikowaną pozycję w zakresie skupu lub sprzedaŜy towarów, ma charak- ter otwarty. Kryterium, którego spełnienie pozwala zaliczyć zachowania dominanta rynko- wego, w danym, konkretnym stanie faktycznym i na określonym rynku właściwym, do na- ruszających zasady chronione prawem antymonopolowym, jest antykonkurencyjny skutek tych zachowań. Rozpatrując kwestię, czy zachowania CUKROWNI wyczerpują znamiona prakty- ki wskazanej art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy, naleŜy w pierwszej kolejności wykazać, Ŝe zostały spełnione następujące, konieczne i zachodzące w warunkach koniunkcji, przesłanki tj.; • narzucenie warunków kontrahentowi, • antykonkurencyjny (eksploatacyjny) charakter tych warunków. Narzucenie warunków musi mieć charakter przymusowy wymuszony przez przedsiębiorcę dominującego posiadaną przez niego pozycją i siłą rynkową, przy czym kry- terium odróŜniającym taki stan od sytuacji, kiedy mamy do czynienia z dobrowolnymi ustaleniami w granicach swobody umów, stanowi zasada racjonalnego postępowania kon- trahenta dominanta (patrz. St. Gronowski, Ustawa antymonopolowa, Komentarz, C.H. Beck, W-wa 1996, s.135). Na terenie kraju znajduje się… cukrowni. KaŜda z nich posiada własny obszar kontraktacyjny. Genaralnie potencjalna wielkość podaŜy surowca znacznie przewyŜsza efektywny popyt, określony i ograniczony wielkością limitu produkcji cukru przyznanego danej cukrowni. Wzajemna współpraca dostawców i odbiorców odbywa się w oparciu o umowy kontraktacyjne, których ogólne warunki nie są negocjowane indywidualnie, ale 8 uzgadniane z przedstawicielami Związku Plantatorów Buraka Cukrowego przy danej cu- krowni. Takie zasady kooperacji wynikają wprost z zapisów ustawowych, przyznających organizacjom rolników prawo do uczestniczenia w ustalaniu warunków kontraktacji oraz cen skupu produktów rolnych. J tak, art. 10 pkt 2 ustawy o regulacji cukru [...] zobowią- zuje producentów cukru do ustalenia, do dnia 31 sierpnia roku poprzedzającego zbiór bu- raka cukrowego, ceny minimalnej skupu surowca, przeznaczonego do produkcji cukru w ramach kwoty A i B, oraz nadwyŜki ponad ustalone kwoty „po uzgodnieniu ze związkami zawodowymi rolników i społeczno-zawodowymi organizacjami rolników”. Natomiast prze- pis art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o społeczno-zawodowych organizacjach rolników [...] gwa- rantuje organizacjom rolników, reprezentującym potrzeby oraz interesy zawodowe i spo- łeczne rolników indywidualnych uczestniczenie „ w ustalaniu warunków kontraktacji oraz ceny skupu i sprzedaŜy produktów rolnych, usług produkcyjnych dla rolnictwa i usług dla ludności wiejskiej oraz norm i zasad klasyfikacji produktów rolnych”. NaleŜy więc przyjąć, Ŝe wzór umowy kontraktacyjnej na daną kampanię cu- krowniczą nie ma charakteru adhezyjnego, bowiem podlega on obligatoryjnym konsulta- cjom i moŜliwym zmianom przed jego przyjęciem. W przedmiotowej sprawie Cukrownia z pominięciem wskazanych wyŜej przepi- sów, nie uzgodniła warunków skupu surowca z przedstawicielami Związku wprowadzając odgórnie, w sposób arbitralny i bez wymaganych prawem negocjacji z przedstawicielami organizacji producenckich umowę kontraktacyjną stosowaną juŜ w pozostałych cukrow- niach grupy….. Jak wynika z informacji uzyskanych od pozostałych organizacji związko- wych działających przy cukrowniach…. taka praktyka nie jest niczym nowym, gdyŜ tylko w 2 na 4 przypadkach, warunki umowne ustalone zostały w drodze współpracy stron. Uznając za udowodnione, Ŝe sporna umowa została wprowadzona z pominię- ciem wymaganego prawem trybu negocjacyjnego, czego nie kwestionuje sama skarŜona, oświadczając: „powzięliśmy próbę konsultacji i uzgodnień treści umowy z Zarządem Zrze- szenia Plantatorów Buraka Cukrowego w Pelplinie w dniu 11.01.2001 r.” [k.75], oraz ma- jąc na uwadze jej pozycję na rynku relewantnym, naleŜy przyjąć, iŜ Cukrownia, działając z pozycji przedsiębiorcy silniejszego, narzuciła plantatorom warunki umowy kontraktacyjnej. Trudno bowiem za negocjacje uznać „próbę konsultacji”, skierowaną do adresatów tylko raz i to jednego dnia, podczas gdy termin ten oznacza pewien proces rokowań i pertrakta- cji, mający na celu osiągnięcie konsensusu. Gdyby nie szczególna pozycja Cukrowni na rynku, nie byłaby ona w stanie jed- nostronnie, tj. bez aktywnego uczestnictwa zainteresowanych, zmienić wypracowanych w wyniku długoletniej współpracy zasad skupu buraków cukrowych w tym rejonie. Twier- dzenie skarŜonej, Ŝe nie uzgadniała warunków umownych z uwagi na ograniczenia czasowe, uznać naleŜy za nie mogące się ostać, bowiem zarówno sama kontraktacja jaki i negocjacje warunków umów, w pozostałych lokalnych cukrowniach, odbywały się w znacznie późniejszym terminie. Z tych m.in. powodów uznać naleŜy fakt narzucenia wa- runków umowy za udowodniony. Rozpatrując drugą z przesłanek analizowanego przepisu naleŜy rozwaŜyć czy warunki umowy kontraktacyjnej mają charakter antykonkurencyjny, w szczególności eks- plaotacyjny. SkarŜący we wniosku o wszczęcie postępowania wskazał na następujące zapisy umowy kontraktacyjnej, które w jego ocenie mają takie cechy. Są to; • § 2 pkt 1 i 2 dot. zaopatrzenia plantatora w nasiona, • § 4 dot. ceny i sposobu zapłaty, 9 • § 5 dot. kar umownych, • § 6 dot. ograniczenia lub wyłączenia odpowiedzialności. Warunki współpracy stron określone §§ 2 i 4 umowy [ k. 70-71], były przedmio- tem badań w ramach prowadzonego wcześniej postępowania wyjaśniającego. W ocenie organu antymonopolowego. Wyniki analizy zebranych danych dot. cen [k. 48 i k. 159] nie pozwalają na stwierdzenie, Ŝe ceny skupu ustalone przez Cukrownię są cenami, o których mowa w art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy antymonopolowej, bowiem nie mają one przymiotu cen nadmiernie wygórowanych, czy raŜąco niskich, a w konsekwencji takŜe i nieuczciwych. NaleŜy takŜe zaznaczyć, iŜ na cenę skupu znaczący wpływ ma wysokość ustalanej przez Radę Ministrów, w oparciu o zapis art. 10 ust. 1 ustawy o regulacji rynku cukru [..], ceny minimalnej zbytu cukru na rynku krajowym w danym roku. Badając warunki zakupu na- sion, organ antymonopolowy uznał, Ŝe nie odbiegają one w istotny sposób od zasad sto- sowanych w pozostałych cukrowniach w Polsce i w tym zakresie nie dopatrzył się w dzia- łaniach Cukrowni znamion praktyk ograniczających konkurencję. SkarŜący Związek nie przedstawił przy tym Ŝadnych nowych dowodów, ani nie wskazał na nowe, nie znane wcześniej okoliczności sprawy, które mogłyby uzasadniać zmianę zajmowanego dotych- czas stanowiska. W związku z tym przy wszczęciu postępowania antymonopolowego i określając jego zakres przedmiotowy wskazano na zapisy §§ 5 i 6 umowy, jako na mogące naruszać przepis art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy, o czym wnioskodawca został poinformowany [k. 72-73] i do czego nie wniósł zastrzeŜeń. W umowie kontraktacyjnej, narzuconej kontrahentom na rynku właściwym, przewidziano zasady naliczania kar umownych. W § 5 pkt 1 zapisano, Ŝe „w przypadku niedostarczenia przez Plantatora zakon- traktowanego surowca kontyngentowego, Plantator zapłaci Kontraktującemu karę umow- ną w wysokości ….% wartości niedostarczonego surowca lub kwotę stanowiącą wy- równanie poniesionych strat” [podkr. UOKiK] . Dodatkowo, oprócz Ŝądania zapłaty określonej kwotowo, skupujący zagwarantował sobie prawo do odmowy zawarcia umowy kontraktacyjnej w latach następnych (§ 5 pkt 4). Natomiast w sytuacji, gdy Cukrownia odmówi przyjęcia buraków odpowiadających wymogom jakościowym, to wówczas zapłaci ona dostawcy jedynie karę umowną równą ….% wartości tego surowca (§ 5 pkt 2). Instytucja kar umownych jest przewidziana prawem. Art. 483 K.c stanowi o moŜliwości zastrzeŜenia w umowie obowiązku naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienaleŜytego wykonania zobowiązania niepienięŜnego, co nastąpi przez zapłatę okre- ślonej sumy, takŜe wówczas gdy dłuŜnik nie ponosi odpowiedzialności za niedotrzymanie umowy. Takie obwarowania umowne są powszechnie stosowane w obrocie gospodarczym i słuŜą m.in. zapewnieniu wymogów pewności i stabilności tego obrotu, tak aby kaŜda z umawiających się stron miała moŜliwość osiągnięcia, poprzez realizację umowy, zakłada- nych celów np. ekonomicznych. W Cukrowni w roku poprzedzającym rok wprowadzenia spornej umowy jej uczestnicy ustalili wysokość kar umownych na poziomie ….% wartości surowca [k. 69]. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, na innych, podob- nych rynkach, stosowane są róŜne środki dyscyplinujące, określające sankcje za niewyko- nanie lub nienaleŜyte wykonanie wzajemnych zobowiązań. Są to kary określone kwotowo lub procentowo, a ich wysokość w poszczególnych cukrowniach róŜni się znacznie. W przedmiotowej sprawie ustalony przez skarŜoną poziom kar nie odbiega istotnie od stoso- wanych przez innych producentów cukru. Nie to jednak wzbudza uzasadnione zastrzeŜenia organu antymonopolowego. Oceniając, pod kątem zgodności z regułami konkurencji, treść 10 stosunku umownego, w którym jedną ze stron jest przedsiębiorca dominujący na rynku, naleŜy przede wszystkim ustalić, czy w danym, konkretnym przypadku zachowana została zasada równości stron, czy teŜ silniejsza z nich, zagwarantowała sobie więcej uprawnień i uszczupliła, kosztem kontrahenta, swoją odpowiedzialność. Innymi słowy, czy dominant rynkowy, wykorzystując posiadaną przewagę kontraktową, nie naruszył symetrii w stano- wieniu wzajemnych praw i obowiązków wynikających z umowy. W przedmiotowej sprawie Cukrownia w sytuacji niedostarczenia przez plantato- ra zakontraktowanego surowca kontygentowego, ma moŜliwość naliczenia kar umownych lub Ŝądania kwoty stanowiącej wyrównanie poniesionych strat, przez które naleŜałoby ro- zumieć przynajmniej poniesione, dodatkowe koszty. Od decyzji skarŜonej zaleŜy więc, któ- re z alternatywnych rozwiązań wybierze. NaleŜy domniemywać, Ŝe będzie to korzystniej- sza, z punktu widzenia jej interesów, formuła liczenia kary umownej. Tymczasem plantator moŜe domagać się, co najwyŜej zapłaty ….% wartości su- rowca, jeśli odbiorca buraków odmówi, bez podania jakiejkolwiek przyczyny - bardzo sze- roko określony katalog okoliczności wskazany w § 6 pkt 3 odnosi się jedynie do sytuacji wyłączających odpowiedzialność odbiorcy za niewykonanie umowy - przyjęcia surowca spełniającego wymogi jakościowe. Biorąc pod uwagę opłacalność produkcji buraków cukrowych, nie przekraczają- cej według skarŜonej….% [k. 37] uznać naleŜy, Ŝe kwota naliczonej kary pokryje co naj- wyŜej połowę poniesionych kosztów produkcji. Nawet gdyby płody rolne udało się sprze- dać w innej cukrowni, co z uwagi na charakter rynków i limity produkcyjne byłoby trudne, to i tak uzyskana cena byłaby ceną w kwocie „C”, a więc najmniej korzystną. W tej sytu- acji ryzyko z tytułu niewykonania lub nienaleŜytego wykonania umowy kontraktacyjnej znacznie bardziej obciąŜa plantatorów, a narzucone warunki umowy w zakresie moŜliwości wyboru formuły naliczania kar umownych w sposób niesymetryczny rozdzielają uprawnie- nia plantatorów i Cukrowni, z korzyścią dla niej. Takich, dyskryminujących plantatorów, warunków współpracy Spółka nie byłaby w stanie wynegocjować w sytuacji istnienia kon- kurencji na rynku. Jest to wynik stosowania przez skarŜonego przedsiębiorcę praktyki an- tykonkurencyjnej o charakterze eksploatacyjnym, zakazanej art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy an- tymonopolowej. Przepis § 6 pkt 3 umowy stanowi, Ŝe „jeŜeli kontraktujący nie będzie w stanie wykonać któregoś z zawartych w umowie zobowiązań z powodu sporu przemysłowego, upadłości cukrowni, spowolnienia czy awarii maszyn lub pojazdów, zdarzeń losowych, klęsk Ŝywiołowych wszelkiego działania lub zaniechania ze strony władz miejscowych albo jakiejś innej przyczyny niemoŜliwej do przewidzenia i zapobieŜenia środkami dostępnymi dla strony, takie niespełnienie nie moŜe być traktowane jako niedotrzymanie umowy i kon- traktujący nie będzie odpowiedzialny przed Plantatorem za niewykonanie umowy” . W roku poprzedzającym rok zawarcia spornej umowy [k. 69] takie prawo przy- sługiwało obu stronom, co, w ocenie organu antymonopolowego, pozostawało w zgodzie z zasadą równości stron stosunku umownego. Obecnie bardzo szeroko zakreślony katalog moŜliwości wyłączeń odpowiedzialności za niedotrzymanie umowy, zawierający m.in. tak nieprecyzyjne i pojemne znaczeniowo określenia przyczyn, jak „wszelkie działania ze stro- ny władz miejscowych”, przewidziany jest wyłącznie dla kontraktującego. Zakres okolicz- ności, na które moŜe powołać się plantator, a które wywołują ten sam skutek prawny, jest dla niego znacznie zawęŜony i ogranicza się jedynie do sytuacji wystąpienia strat loso- wych. Straty te muszą przy tym zostać zgłoszone w nieprzekraczalnym terminie 7-dni i być naleŜycie udokumentowane (§ 6 pkt 1 i 2 umowy). Uznać więc naleŜy, iŜ analizowane za- pisy umowy kontraktacyjnej, będące istotnym przedmiotowo jej składnikiem, ustalają roz- 11 kład ryzyka produkcyjnego w sposób nierównomierny, tak Ŝe negatywne jego skutki ob- ciąŜają przede wszystkim plantatorów. Wymaga przy tym podkreślenia, co zostało ustalone w trakcie postępowania wyjaśniającego, Ŝe takie unormowania umowne, o treści identycznej jak kwestionowane przez organ antymonopolowy, obowiązują jedynie w umowach kontraktacyjnych stosowa- nych w Cukrowniach grupy….. Pozostałe cukrownie albo nie zawierają odpowiadających im zapisów, a warunki mówiące o wyłączeniu odpowiedzialności za niewykonanie lub nie- naleŜyte wykonanie umowy sformułowane zostały w ten sposób, Ŝe nie rezerwują takich uprawnień wyłącznie dla kontraktującego. W ocenie organu antymonopolowego narzucenie przez skarŜoną, na rynku re- lewantnym, wszystkich kwestionowanych wyŜej warunków skupu buraków cukrowych ma charakter antykonkurencyjny, jest wynikiem eksploatacji zajmowanej przez Cukrownię pozycji dominującej i przejawem stosowania przez nią praktyk ograniczających konkuren- cję, określonym art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy antymonopolowej. NaleŜy przy tym wskazać, iŜ działaniami skarŜącej dotknięci zostali wszyscy, występujący po stronie podaŜy uczestnicy rynku, na którym konkurencja - jako kategoria charakteryzu- jąca ogół stosunków gospodarczych – została zniekształcona poprzez niezgodne z celem prawa antymonopolowego zachowania dominanta rynkowego. Cel ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów określony został wyraźnie w przepisie art. 1 ust. 1 stanowią- cym, iŜ „ustawa określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów”. Publiczno- prawny charakter tego aktu prawa uzasadnia uruchomienie jego instrumentów wówczas, gdy zagroŜony lub naruszony jest interes publiczny, polegający na zapewnieniu właści- wych warunków funkcjonowania rynku. W ocenie organu antymonopolowego ma to miej- sce w przedmiotowej sprawie. W związku z powyŜszym stawiany Cukrowni zarzut naruszenia art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów /.../, polegający na narzuceniu przez skarŜoną w umowach kontraktacyjnych na rok 2001r., kwestionowanych warunków skupu surowca uwaŜa się za udowodniony. Mając powyŜsze na względzie orzeczono jak w sentencji. Pouczenie : Od niniejszej decyzji przysługuje stronom odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Antymonopolowego w terminie 14 dni od daty jej dorę- czenia, za pośrednictwem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatury w Gdańsku. Z UPOWAśNIENIA PREZESA URZĘDU Roman Jarząbek Dyrektor Delegatury UOKiK w Gdańsku