RKR-16/2012

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE 31-011 Kraków, Pl. Szczepański 5, Tel/fax (012) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-16/12/DN- 7/12 Kraków, dn. 06 czerwca 2012 r. DECYZJA Nr RKR - 16/2012 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 oraz art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.), a także stosownie do § 2 ust. 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu, wszczętego z urzędu, postępowania w sprawie stosowania przez Miejski Zakład Usługowy Sp. z o.o. z siedzibą w Skawinie, przy ul. Piłsudskiego 25, praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na stosowaniu, w obrocie z konsumentami, wzorców umowy o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych zawierających postanowienia, które zostały wpisane do rejestru postanowień uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. o treści: 1) „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy w terminie jednego miesiąca od planowanej zmiany cen”; 2) „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy”, 3) „W przypadku powstania zwłoki w płatnościach ponad dwa miesiące liczone od terminu płatności określonego na fakturze Zleceniobiorca ma prawo zerwać umowę bez wypowiedzenia i wycofać własne pojemniki. Ponowne podjęcie usług może nastąpić po uregulowaniu zaległości i pokryciu kosztów związanych transportem pojemników przez Zleceniodawcę”, 4) „Zleceniobiorca może wypowiedzieć umowę w trybie natychmiastowym lub wstrzymać odbiór odpadów komunalnych, gdy powstanie zwłoka w zapłacie faktur za co najmniej dwa kwartały”, wobec uprawdopodobnienia, w toku ww. postępowania, stosowania przez Miejski Zakład Usługowy Sp. z o.o. z siedzibą w Skawinie praktyk, o których mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 powołanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; po zobowiązaniu się przez wskazanego wyżej przedsiębiorcę do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia powyższym naruszeniom, poprzez: A A A zaprzestanie stosowania we wzorcach umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych ww. postanowień wskazanych w pkt 1 i 2 i zastąpienie ich jednolitym dla wszystkich konsumentów postanowieniem o treści: „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania zleceniodawcy, w terminie co najmniej jednego miesiąca od planowanej daty zmiany cen. W przypadku braku akceptacji zmian ceny przez 2 zleceniodawcę, przysługuje mu prawo do odstąpienia od umowy, w formie pisemnej, począwszy od daty proponowanej zmiany cen”; B B B zaprzestanie stosowania we wzorcach umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych ww. postanowień wskazanych w pkt 3 i 4 i zastąpienie ich jednolitym dla wszystkich konsumentów postanowieniem o treści: „Zleceniobiorca może wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym lub wstrzymać odbiór odpadów komunalnych i wycofać własne pojemniki, gdy opóźnienie w zapłacie należności wynosi co najmniej 90 dni. W tym celu zleceniobiorca wyznaczy zleceniodawcy dodatkowy 7 dniowy termin do zapłaty zaległości, po upływie którego umowa ulegnie rozwiązaniu”; C przedłożenie wszystkim konsumentom, z którymi umowy nadal obowiązują aneksów do tych umów, uwzględniających wprowadzone we wzorcach zmiany; działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Miejski Zakład Usługowy Sp. z o.o. z siedzibą w Skawinie obowiązek wykonania tego zobowiązania. II. Na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do § 2 ust. 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 107, poz. 887), działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: ustala się termin wykonania zobowiązania, o którym mowa w pkt I sentencji niniejszej decyzji , do dnia 30 września 2012 r. III. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do § 2 ust. 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 107, poz. 887), w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Miejski Zakład Usługowy Sp. z o.o. z siedzibą w Skawinie obowiązek złożenia w terminie do dnia 15 października 2012 r. informacji o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania nałożonego w punkcie I sentencji niniejszej decyzji, przy czym sprawozdanie powinno zawierać: 1. informację dotyczącą ilości umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych zawartych z konsumentami w oparciu o kwestionowane wzorce, które obowiązywały w dniu otrzymania niniejszej decyzji; 2. informacje dotyczące ilości konsumentów, którym doręczono aneksy do umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych uwzględniające wprowadzone we wzorcach umowy zmiany wraz z kopiami 5 przykładowych aneksów skierowanych do konsumentów; 3. kopie 5 przykładowych umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych zawartych z konsumentami w okresie od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji do dnia sporządzenia sprawozdania. 3 U z a s a d n i e n i e Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Krakowie (zwany dalej: „Prezesem UOKIK”), przeprowadził postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy warunki świadczenia usług, stosowanych w obrocie z konsumentami przez Miejski Zakład Usługowy Sp. z o.o. z/s w Skawinie (dalej też „Spółka” bądź „Spółka MZU”), nie naruszają chronionych prawem interesów konsumentów, tj. czy są zgodne z przepisami ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) [dalej „ ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów” ] oraz przepisami kodeksu cywilnego dotyczącymi wzorców umów. Uwzględniając ustalenia poczynione w toku postępowania wyjaśniającego, postanowieniem nr RKR-82/2012 z dnia 07 marca 2012 r., Prezes UOKiK wszczął postępowanie przeciwko Spółce MZU pod zarzutem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na stosowaniu, w obrocie z konsumentami, wzorców umowy o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych zawierających postanowienia, które zostały wpisane do rejestru postanowień uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. o treści: 1) „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy w terminie jednego miesiąca od planowanej zmiany cen”; 2) „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy”, 3) „W przypadku powstania zwłoki w płatnościach ponad dwa miesiące liczone od terminu płatności określonego na fakturze Zleceniobiorca ma prawo zerwać umowę bez wypowiedzenia i wycofać własne pojemniki. Ponowne podjęcie usług może nastąpić po uregulowaniu zaległości i pokryciu kosztów związanych transportem pojemników przez Zleceniodawcę,” 4) „Zleceniobiorca może wypowiedzieć umowę w trybie natychmiastowym lub wstrzymać odbiór odpadów komunalnych, gdy powstanie zwłoka w zapłacie faktur za co najmniej dwa kwartały”, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 powołanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Postanowieniem Nr RKR-83/2012 z dnia 07 marca 2012 r. zaliczono w poczet przedmiotowego postępowania administracyjnego dowody uzyskane w uprzednio przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym (karty nr 4-26 w aktach sprawy). W dniu 18 maja 2012 r. Prezes UOKiK zawiadomił Miejski Zakład Usługowy Sp. z o.o. z siedzibą w Skawinie o zakończeniu zbierania materiału dowodowego oraz możliwości zapoznania się z aktami sprawy (karta nr 34), który z przysługującego prawa nie skorzystał. Prezes UOKiK ustalił, co następuje: Spółka MZU prowadzi działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem 0000107898 (karty nr 8-11). Przedmiot działalności Spółki to m.in. zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne, zbieranie odpadów niebezpiecznych, obróbka i usuwanie odpadów innych niż niebezpieczne oraz odzysk 4 surowców z materiałów segregowanych. Wszystkie umowy o wywóz odpadów komunalnych Spółka zawiera z konsumentami w swojej siedzibie. W toku postępowania wyjaśniającego Spółka przedłożyła wzory umów z zawieranych konsumentami w postaci: A wzoru Umowy stosowanej na terenie Gminy Spytkowice (dalej „Umowa A”); B wzoru Umowy stosowanej na terenie Gminy Brzeźnica (dalej „Umowa B”); C wzoru Umowy stosowanej na terenie Gminy Czernichów (dalej „Umowa C”); D wzoru Umowy stosowanej na terenie Gminy Mogilany (dalej „Umowa D); E wzoru Umowy stosowanej na terenie Gminy Kraków (dalej „Umowa E”); F wzoru Umowy stosowanej na terenie Gminy Skawina (dalej „Umowa F”); G wzoru Umowy stosowanej na terenie Gminy Kalwaria Zebrzydowska (dalej „Umowa G). W wyniku analizy treści ww. wzorców zwrócono uwagę, iż wzorce zawierają postanowienia, które mogą być rozpatrywane pod kątem tożsamości z postanowieniami wpisanymi do rejestru klauzul niedozwolonych. I tak, zastrzeżenia budzą postanowienia w brzmieniu: 1) „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy w terminie jednego miesiąca od planowanej zmiany cen” (§ 7 Umowy A i B); 2) „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy” (§ 6 pkt 1 Umowy C, D, E, F, G); W rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. (dalej „Rejestr klauzul abuzywnych”) znajduje się następujące postanowienie: „Zmiana cen za wywóz odpadów komunalnych nie wymaga formy aneksu do umowy” (klauzula wpisana do rejestru klauzul abuzywnych pod nr 1977 na mocy wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej „SOKiK”) z dnia 9 marca 2010 r., sygn. akt XVII AmC 430/09). Kolejnymi zakwestionowanymi postanowieniami są zapisy o treści: 3) „W przypadku powstania zwłoki w płatnościach ponad dwa miesiące liczone od terminu płatności określonego na fakturze Zleceniobiorca ma prawo zerwać umowę bez wypowiedzenia i wycofać własne pojemniki. Ponowne podjęcie usług może nastąpić po uregulowaniu zaległości i pokryciu kosztów związanych transportem pojemników przez Zleceniodawcę” (§ 6 pkt 3 Umowy A i B) 4) „Zleceniobiorca może wypowiedzieć umowę w trybie natychmiastowym lub wstrzymać odbiór odpadów komunalnych, gdy powstanie zwłoka w zapłacie faktur za co najmniej dwa kwartały”. (§ 11 pkt 2 Umowy C, D, E, F, G) 5 W rejestrze klauzul abuzywnych, pod nr 1979, została wpisana niedozwolona klauzula w brzmieniu: „Zleceniobiorcy przysługuje prawo rozwiązania umowy bez wypowiedzenia w przypadku kiedy Zleceniodawca spóźnia się z zapłatą za usługi” (wyrok SOKiK z dnia 9 marca 2010 r., sygn. akt XVII AmC 430/09). W oparciu o powyższe ustalenia, uznając, iż cytowane wyżej postanowienia mogą być rozpatrywane pod kątem tożsamości z ww. postanowieniami z rejestru klauzul abuzywnych, Prezes UOKiK wszczął przeciwko Spółce MZU postępowanie administracyjne pod wyżej określonym zarzutem. Ustosunkowując się do przedstawionego zarzutu. (karty nr 29-30 oraz nr 33) Spółka wniosła o wydanie przez Prezesa UOKiK, w trybie art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , decyzji w przedmiocie nałożenia obowiązku wykonania podjętych przez Spółkę zobowiązań zmierzających do zapobieżenia zarzuconym naruszeniom. Spółka MZU uznała stanowisko Prezesa UOKiK i poinformowała, iż w najbliższym czasie podejmie czynności zmierzające do zmiany zakwestionowanych postanowień umownych oraz, że zawarte umowy będzie sukcesywnie aneksować. Jednocześnie Spółka MZU poinformowała, iż w miejsce zakwestionowanych postanowień, przyznających Spółce uprawnienie do podwyższenia ceny z pominięciem uprawnienia konsumenta do odstąpienia od umowy (postanowienia cytowane w pkt 1) i 2)) wprowadzony zostanie jednolity dla wszystkich konsumentów zapis o treści: „Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania zleceniodawcy, w terminie co najmniej jednego miesiąca od planowanej daty zmiany cen. W przypadku braku akceptacji zmian ceny przez zleceniodawcę, przysługuje mu prawo do odstąpienia od umowy, w formie pisemnej, począwszy od daty proponowanej zmiany cen”. Odnośnie postanowień przyznających Spółce MZU prawo do natychmiastowego odstąpienia od umowy z powodu zwłoki w zapłacie należności (postanowienia cytowane w pkt 3) i 4)) Spółka podała, iż również one zostaną zastąpione jednolitym dla wszystkich konsumentów zapisem, w brzmieniu: „Zleceniobiorca może wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym lub wstrzymać odbiór odpadów komunalnych i wycofać własne pojemniki, gdy opóźnienie w zapłacie należności wynosi co najmniej 90 dni. W tym celu zleceniobiorca wyznaczy zleceniodawcy dodatkowy 7 dniowy termin do zapłaty zaległości, po upływie którego umowa ulegnie rozwiązaniu”. Jednocześnie Spółka MZU wskazała, iż według stanu na dzień 31 marca 2012 r., ma zawartych z konsumentami 8 632 umowy o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych. Umowy te Spółka zamierza aneksować kolejno w poszczególnych gminach. Spółka podała, iż z uwago na dużą ilość umów, realnym terminem wykonania zobowiązania jest data 30 września 2012 r. Mając powyższe na uwadze, Prezes UOKiK zważył, co następuje: Interes publiczny. Art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ogranicza zastosowanie jej przepisów wyłącznie do podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Warunkiem koniecznym do uruchomienia procedur 6 i zastosowania instrumentów określonych w ustawie jest zatem, aby działania przedsiębiorców – którym zarzucono naruszenie jej przepisów – stanowiły potencjalne zagrożenie interesu publicznego, nie zaś jednostki lub grupy. Takie stanowisko konsekwentnie prezentuje Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dawniej Sąd Antymonopolowy). W wyroku z dnia 27 czerwca 2001 r. (sygn. akt XVII Ama 92/00) Sąd stwierdził, że „Interes publiczny w postępowaniu administracyjnym nie jest pojęciem jednolitym i stałym. W każdej sprawie winien on być ustalony i konkretyzowany co do swych wymagań. Organ administracji – Prezes Urzędu winien być w toku postępowania i przy wydawaniu decyzji rzecznikiem tego interesu, albowiem wynika to z jego zadań w strukturze administracji publicznej – art. 7 k.p.a. Publiczny znaczy dotyczący ogółu, dotykający ogółu a nie jednostki, czy też określonej grupy. A zatem podstawą do zastosowania przez Prezesa Urzędu przepisów ustawy antymonopolowej winno być uprzednie stwierdzenie, że został naruszony interes publicznoprawny, a nie interes prawny jednostki czy też grupy”. Podobnie na temat interesu publicznego Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wypowiedział w wielu innych wyrokach, np. z dnia 30 maja 2001 r. (sygn. akt XVII Ama 80/00), z dnia 4 lipca 2001 r. (sygn. akt XVII Ama 108/00), z dnia 6 lipca 2001 r. (sygn. akt XVII Ama 78/00). Należy dodać także, iż Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 lutego 2004 r. (sygn. akt III SK 2/04) stwierdził, że naruszenie indywidualnego interesu (w powołanym wyroku – konsumenta), nie wyklucza dopuszczalności równoczesnego uznania, że dochodzi do naruszenia publicznego zbiorowego interesu. W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy Spółka MZU przyjęła określoną procedurę zawierania umów o świadczenie usług wywozu odpadów komunalnych, stosując przy tym określone wzorce umów. Działania Spółki nie były ograniczone do określonych odbiorców lub ich grupy lecz dotyczyły dotychczasowych oraz przyszłych jego klientów. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa UOKiK działań przewidzianych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. W tym stanie rzeczy przyjąć należy, iż do oceny stanu faktycznego przedmiotowej sprawy zastosowanie mają przepisy ww. ustawy, a postępowanie prowadzone było w interesie publicznym. Punktem wyjścia do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy działania Spółki MZU mogły nosić znamiona praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, że przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w art. 24 ust. 1 zakazuje stosowania takich praktyk. Naruszenie tego przepisu następuje wówczas, gdy spełnione są łącznie następujące kryteria: - działania przedsiębiorcy noszą znamiona bezprawności, - działania te naruszają zbiorowe interesy konsumentów. Przesłanka bezprawności Odnosząc się do pierwszej z przesłanek art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów tj. bezprawności działań przedsiębiorcy, stwierdzić należy, iż bezprawność rozumie się jako sprzeczność zachowania danego podmiotu z przepisami prawa oraz 7 zasadami współżycia społecznego. Chodzi tu mianowicie o sprzeczność z szeroko rozumianym porządkiem prawnym, jako całością. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tzn. niezależnym od wystąpienia szkody, czy zaistnienia zamiaru po stronie podmiotu dopuszczającego się działań bezprawnych. Podkreślenia wymaga okoliczność, że przepisy ww. ustawy nie definiują pojęcia bezprawności działań przedsiębiorcy, na co zwrócił uwagę SOKiK w wyroku z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII Ama 32/05), stwierdzając, iż art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów z 15 grudnia 2000 r. – którego odpowiednikiem w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów z dnia 16 lutego 2007 r. jest art. 24 ust. 2 – nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Postawiony Spółce MZU zarzut dotyczy stosowania we wzorcu umowy o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych niedozwolonych postanowień umownych. Jak wyżej wskazano, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Niemniej, ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne – mianowicie, działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK, co SOKiK potwierdził w wyroku z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII Ama 51/03), stwierdzając, że można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli ustali się, że przedsiębiorca stosował postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowny zawierający postanowienia o treści już wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Pokreślenia wymaga, iż wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mogą być poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 — 479 45 k.p.c.) dokonuje się niezależnie od tego, czy postanowienia wzorca były, czy też nie był zastosowane przy konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (cały wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowień w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje SOKiK i wyłącznie do kompetencji tego Sądu należy uznanie postanowień wzorców umownych za niedozwolone. Art. 479 43 k.p.c. rozszerza prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocności rozszerzonej następuje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa UOKiK, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Konsekwencją umieszczenia postanowienia umownego w ww. rejestrze jest to, że posłużenie się nim będzie miało skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzględnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowień umownych oznacza, że od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych, tj. stosowanych także przez innych przedsiębiorców. Zgodnie ze stanowiskiem SOKiK wyrażonym w wyroku z dnia 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII Ama 46/04), dla uznania, iż określona klauzula jest niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru klauzul niedozwolonych wystarczy stwierdzenie, że mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. 8 Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie dwóch klauzul powinien być zatem zamiar, cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy można uznać za tożsame. Takie stanowisko zajął także Sąd Najwyższy, który w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) stwierdził, iż „(...) stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów (...)”. W uzasadnieniu do powyższej uchwały Sąd uznał m.in., że „(...) praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów art. 23a uokik [obecnie art. 24 – przyp. UOKIK] obejmuje również przypadki wprowadzania jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej, co wpisana do rejestru (…). Przyjęta powyżej rozszerzająca wykładnia art. 23a uokik znajduje również uzasadnienie w dyrektywach 93/13 oraz 98/27 a także orzecznictwie ETS dotyczącym zasady efektywności (...).” Nie jest zatem konieczna dokładna, literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej i stąd niedozwolone będą także takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Przedmiotem niniejszego postępowania jest uprawdopodobnienie, że wyżej wymienione, zakwestionowane przez Prezesa UOKiK zapisy wzorców umownych stosowanych przez Spółkę MZU przy zawieraniu umów z konsumentami są tożsame z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK i wpisane do Rejestru klauzul abuzywnych w pozycjach nr 1977 oraz 1979. Jak wyżej wskazano wzorce umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych, w oparciu o który Spółka zawiera umowy z konsumentami, zawierają postanowienia w brzmieniu:
„Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy w terminie jednego miesiąca od planowanej zmiany cen” (§ 7 Umowy A i B);
„Zleceniobiorca zastrzega sobie prawo do zmiany cen usług w związku ze zmianą cennika usług Zleceniobiorcy, co nie wymaga aneksu do umowy, a jedynie poinformowania Zleceniodawcy” (§ 6 pkt 1 Umowy C, D, E, F, G). W wyroku z dnia 9 marca 2010 r. (sygn. akt XVII Amc 430/09) SOKiK uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod nr 1977 do rejestru klauzul niedozwolonych o treści: „Zmiana cen za wywóz odpadów komunalnych nie wymaga formy aneksu do umowy”. We wskazanym wyżej wyroku Sąd uznał, iż powyższe postanowienie jest sprzeczne z art. 384 1 k.c . w związku z art. 384 k.c. ponieważ zgodnie z tym przepisem wzorzec wydany w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym wiąże drugą stronę, jeżeli zostały zachowane wymagania określone w art. 384 k.c., a strona nie wypowiedziała umowy w najbliższym terminie wypowiedzenia. Oznacza to, iż każda, nawet drobna zmiana treści wzorca po pierwsze wymaga doręczenia go konsumentowi, a po drugie stwarza po stronie konsumenta możliwość wypowiedzenia umowy. W uzasadnieniu wskazanego wyroku Sąd uznał, iż skoro przedsiębiorca zastrzega we wzorcu możliwość zmiany cen bez konieczności sporządzenia aneksu do umowy „(...) to wynika z tego, iż przyznaje sobie 9 uprawnienie do określenia lub podwyższenia ceny za świadczoną usługę z pominięciem uprawnień konsumenta, w szczególności prawa do odstąpienia od umowy. Pominięcie tego uprawnienia z kolei jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, wprowadzając go w błąd co do przysługujących mu praw”. Analogiczna sytuacja zachodzi w kontekście stosowanych przez Spółkę MZU, wskazanych wyżej postanowień, które przyznają Spółce uprawnienie do podwyższenia ceny za świadczoną usługę z pominięciem uprawnień konsumenta. W konsekwencji, zarówno w przypadku ww. postanowień stosowanych przez Spółkę jak i w przypadku klauzuli wpisanej do rejestru klauzul niedozwolonych pod nr 1977, zlecający, którym jest konsument, nie ma możliwości odstąpienia od umowy w związku ze zmianą, w czasie jej obowiązywania, warunku jakim jest cena. W przedmiotowym postępowaniu zakwestionowano również postanowienia w brzmieniu:
„W przypadku powstania zwłoki w płatnościach ponad dwa miesiące liczone od terminu płatności określonego na fakturze Zleceniobiorca ma prawo zerwać umowę bez wypowiedzenia i wycofać własne pojemniki. Ponowne podjęcie usług może nastąpić po uregulowaniu zaległości i pokryciu kosztów związanych transportem pojemników przez Zleceniodawcę” (§ 6 pkt 3 Umowy A i B)
„Zleceniobiorca może wypowiedzieć umowę w trybie natychmiastowym lub wstrzymać odbiór odpadów komunalnych, gdy powstanie zwłoka w zapłacie faktur za co najmniej dwa kwartały”. (§ 11 pkt 2 Umowy C, D, E, F, G) We wskazanym wyżej wyroku z dnia 9 marca 2010 r. Sąd uznał za niedozwolone również postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod nr 1979 do rejestru klauzul niedozwolonych o treści: „Zleceniobiorcy przysługuje prawo rozwiązania umowy bez wypowiedzenia w przypadku kiedy Zleceniodawca spóźnia się z zapłatą za usługi” Porównywane postanowienia traktują o takiej samej sytuacji, w której konsument zalega wobec przedsiębiorcy z zapłatą należności. Zarówno klauzula wpisana do rejestru klauzul abuzywnych, jak i ww. postanowienia stosowane przez Spółkę MZU, wbrew powszechnie panującym obyczajom kupieckim - w zakresie dotyczącym rozwiązania umowy bez wypowiedzenia – nie przewidują dodatkowego wezwania do zapłaty. A zatem, w sytuacji, w której konsument nie z własnej winy, spóźni się z zapłatą należności choćby o jeden dzień Spółka ma prawo wstrzymać odbiór odpadów, bez uprzedniego wezwania konsumenta do uregulowania rachunku. W wyroku, na mocy którego ww. postanowienie zostało wpisane do rejestru klauzul abuzywnych Sąd podkreślił, iż: „ (...) pozwana w ogóle nie bierze pod uwagę sytuacji losowych jakie mogą spotkać każdego człowieka. Nie rozróżniając powodów, z których konsument popadł w zwłokę, pozwana ustaliła najsurowszą z możliwych sankcji, a więc rozwiązania umowy bez wypowiedzenia”. Reasumując, postępowanie przed Prezesem UOKiK niewątpliwie wykazało tożsamość stosunków prawnych, w których użyte zostały kwestionowane klauzule oraz postanowienia wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych pod nr 1977 oraz 1979. Ponadto, podobieństwo stanu faktycznego, będącego podstawą oceny abuzywności, cel zamieszczenia klauzul oraz skutek jaki klauzule te wywoływały bądź wywołują wobec konsumentów, pozwalają na zakwalifikowanie wyżej cytowanych postanowień jako tożsamych z postanowieniami wpisanymi do rejestru klauzul niedozwolonych pod nr 1977 oraz nr 1979. 10 Uwzględniając powyższe Prezes UOKiK uznał, iż pierwsza przesłanka (przesłanka bezprawności), niezbędna do uprawdopodobnienia działań Spółki MZU za naruszające zbiorowe interesy konsumentów, została spełniona. Przesłanka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje „zbiorowego interesu konsumentów”, wskazując jednak w przepisie art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów oznacza zatem narażenie na uszczerbek interesów znacznej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeniu ich naruszenia. O tym, czy naruszony został interes zbiorowy, nie zawsze przesądza kryterium ilościowe, ponieważ niekiedy jeden ujawniony przypadek naruszenia prawa konsumenta może być przejawem stosowanej praktyki naruszającej interes zbiorowy. W jednym z orzeczeń Sąd Najwyższy stwierdził, iż nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów można wszcząć tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczbie potencjalnych konsumentów . 1 Dla stwierdzenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów istotne jest ustalenie, że konkretne działanie przedsiębiorcy nie ma ściśle określonego adresata, lecz jest kierowane do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. Oznacza to, że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość (chociażby tylko potencjalna) wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości przesądza o naruszeniu zbiorowego interesu. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z naruszeniem praw potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów. Prezes UOKiK podejmując rozstrzygnięcie zawarte w niniejszej decyzji nie opierał się zatem na indywidualnych przypadkach, a wziął pod uwagę działania Spółki odnoszące się do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, a więc pewnej, potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów. W omawianym przypadku naruszenie mogło przejawiać się bowiem w stosowaniu procedury zawierania umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych w oparciu o wzorzec zawierający postanowienia, które mogą być uznane za tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru klauzul niedozwolonych. Zbiorowy interes realizuje się w tym przypadku poprzez fakt, iż potencjalnie wszyscy konsumenci – aktualni bądź przyszli klienci Spółki MZU mogli lub mogą zostać dotknięci przedmiotowym naruszeniem. Działania Spółki MZU odnosiło się zatem do zbiorowości tych konsumentów, dla których skutek w ww. postaci był wspólny. Interes konsumentów należy rozumieć jako interes prawny (a nie faktyczny), a więc uznany przez ustawodawcę na zasługujący na ochronę i zabezpieczenie. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, iż określenie stałego czy zamkniętego katalogu interesów 1 wyrok SN z dnia 12 września 2003 r., I CKN 504/01; 11 konsumentów nie jest możliwe, ani też zasadne 2 . Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów powiązane jest z naruszaniem interesów gospodarczych konsumentów. Pod tym pojęciem należy rozumieć zarówno naruszenie interesów stricte ekonomicznych (o wymiarze majątkowym), jak również prawo konsumentów do uczestniczenia w przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunkach rynkowych, zapewniających konsumentom dokonywanie transakcji handlowych z przedsiębiorcami przy całkowitym zrozumieniu rzeczywistego sensu ekonomicznego i prawnego warunków dokonywanych czynności na etapie przedkontraktowym oraz w czasie wykonywania umowy. Uwzględniając powyższe należy uznać, iż druga przesłanka do uznania za uprawdopodobnione, iż działania Spółki MZU mogą stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów została spełniona. Podejmując zobowiązanie do dokonania stosowanych zmian we wzorcach umów o świadczenie usług odbioru odpadów komunalnych, a także przedłożenia wszystkim konsumentom, z którymi umowy nadal obowiązują, stosownych informacji odnośnie poczynionych zmian Spółka MZU poinformowała o konieczności sporządzenia i wysłania ponad 8 632 aneksów. Jednocześnie, jako przewidywany okres niezbędny do zakończenia tego procesu Spółka wskazała termin do 30 września 2012 r. Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , w decyzji, o której mowa w ust. 1, Prezes UOKiK może określić termin wykonania zobowiązania. Korzystając z ww. uprawnienia Prezes UOKiK uwzględnił nie tylko okres wykonania zobowiązania wskazany przez Spółkę MZU lecz również wziął pod uwagę dużą ilość konsumentów, którym mają być przedłożone stosowne informacje. Uwzględniając powyższe, orzeczono jak w pkt I i w pkt II sentencji decyzji. Przepis art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów obliguje Prezesa UOKiK, by w decyzji, o której mowa w art. 28 ust. 1 ustawy nałożył obowiązek złożenia w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Mając na uwadze powyższe, orzeka się jak w pkt III sentencji decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury UOKiK w Krakowie, 31 – 011 Kraków, Pl. Szczepański 5. upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Otrzymują: 1. Miejski Zakład Usługowy Sp. z o.o. ul. Piłsudskiego 25, 32-050 Skawina 2. RKR a/a. 2 patrz: M. Szydło, „Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów”, Monitor Prawniczy 2004/17/791;