RKR-31/2013

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE Pl. Szczepański 5, 31-011 Kraków Tel./fax (0-12) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-40/12/AGW- /13 Kraków, dnia 09 października 2013 r. DECYZJA Nr RKR - 31/2013 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 5 i 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu - postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów bezprawne, godzące w interesy konsumentów działania Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej „NIKE” z siedziba w Warszawie, polegające na stosowaniu we wzorcu umowy pod nazwą „Regulamin udzielania poŜyczek odnawialnych Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej NIKE” niedozwolonego postanowienia umownego, wpisanego na podstawie art. 479 45 k.p.c. do Rejestru postanowień uznanych za niedozwolone, tj. stosowaniu postanowienia o treści : „Wypowiedzenie umowy, o którym mowa w ust. 2 moŜe nastąpić wyłącznie z waŜnych powodów. Za waŜne powody uwaŜa się: 1) wycofanie z oferty SKOK PoŜyczki odnawialnej” (§ 26 ust. 3 „Regulaminu”) stwierdza się zaniechanie stosowania tej praktyki z dniem 27.07.2012r. II. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 5 i 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu - postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów bezprawne, godzące w interesy konsumentów działania Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej „NIKE” z siedziba w Warszawie, polegające na wprowadzeniu w błąd: a) co do wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (poprzez prezentowanie informacji o jej wysokości wyliczonej przy błędnym załoŜeniu, Ŝe kredytowane koszty kredytu powinny zostać uwzględnione w kwocie wypłaty, o której mowa w pkt 2 załącznika nr 4 do ustawy o kredycie konsumenckim) oraz 2 b) co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu a całkowitą kwotą kredytu (poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy załoŜeniu, Ŝe powinna ona uwzględniać kredytowane koszty kredytu) co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 5 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206) w związku z art. art. 25 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715) art. 24 ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stwierdza się zaniechanie stosowania tej praktyki z dniem 13.12.2012r. III. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 5 i 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu - postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów bezprawne, godzące w interesy konsumentów działania Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej „NIKE” z siedzibą w Warszawie, polegające na zastrzeŜeniu obowiązku zapłaty przez konsumenta, odstępującego od umowy kredytu konsumenckiego, odsetek od całkowitej kwoty kredytu, w tym obejmującej kredytowaną prowizję i ubezpieczenie, co stanowi naruszenie art. 54 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 maja 2011r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715) oraz stwierdza się zaniechanie stosowania tej praktyki z dniem 13.12.2012r. IV. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 5 i 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu - postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakłada się na Spółdzielczą Kasę Oszczędnościowo-Kredytową „NIKE” z siedzibą w Warszawie, karę pienięŜną w wysokości 7.595 zł (słownie: siedem tysięcy pięćset dziewięćdziesiąt pięć złotych), płatną do budŜetu państwa z tytułu naruszenia zakazu określonego pkt I niniejszej decyzji. V. Na podstawie art. 77 ust. 1 w związku z art. 80 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz art. 263 § 1 i art. 264 § 1 k.p.a. w związku z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do art. 33 ust. 5 i 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu – wszczętego z urzędu – postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, 3 obciąŜa się Spółdzielczą Kasę Oszczędnościowo-Kredytową „NIKE” z siedzibą w Warszawie kosztami opisanego na wstępie postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów oraz zobowiązuje się tego przedsiębiorcę do zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania w kwocie 38,00 zł (słownie: trzydzieści osiem złotych) w terminie 14 dni od uprawomocnienia się decyzji. UZASADNIENIE Postanowieniem nr RKR-267/12 z dnia 23.11.2012r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – zwany dalej „Prezesem UOKIK” – wszczął z urzędu, po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, postępowanie w sprawie stosowania przez Spółdzielczą Kasę Oszczędnościowo-Kredytowa „NIKE” z siedzibą w Warszawie – zwaną dalej „SKOK” lub „Przedsiębiorca” - praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 i 3 oraz art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) – zwanej dalej „ustawą o ochronie (…)” - polegajacych na: I. stosowaniu we wzorcu umowy „Regulamin udzielania poŜyczek odnawialnych Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej NIKE” postanowienia, które zostało wpisane do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c.– zwanego dalej „Rejestrem” - o treści: „Wypowiedzenie umowy, o którym mowa w ust. 2 moŜe nastąpić wyłącznie z waŜnych powodów. Za waŜne powody uwaŜa się: 1) wycofanie z oferty SKOK PoŜyczki odnawialnej” II. wprowadzeniu konsumentów w błąd co do: a) co do wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (poprzez prezentowanie informacji o jej wysokości wyliczonej przy błędnym załoŜeniu, Ŝe kredytowane koszty kredytu powinny zostać uwzględnione w kwocie wypłaty, o której mowa w pkt 2 załącznika nr 4 do ustawy o kredycie konsumenckim) oraz b) co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu a całkowitą kwotą kredytu (poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy załoŜeniu, Ŝe powinna ona uwzględniać kredytowane koszty kredytu) co mogło stanowić nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 5 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206) - zwanej dalej „ustawa o przeciwdziałaniu (…)” - w związku z art. 25 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715) - zwanej dalej „ustawą o kredycie (…)”. III. zastrzeganiu obowiązku zapłaty przez konsumenta odstępującego od umowy kredytu konsumenckiego, odsetek od całkowitej kwoty kredytu, w tym obejmującej kredytowaną prowizję i ubezpieczenie, co mogło stanowić naruszenie art. 54 ust. 1 i 4 ustawy z kredycie (…). SKOK zawiadomiony o wszczęciu postępowania administracyjnego pismem z dnia 19.11.2012r. - które wpłynęło do Delegatury UOKIK w Krakowie w dniu 18.12.2012r. - 4 poinformował, Ŝe uchwałą Zarządu z dnia 24.07.2012r., która weszła w Ŝycie w dniu 27.07.2012r., zmienił stosowany wzorzec umowy „Regulamin udzielania poŜyczek odnawialnych Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej NIKE” – zwany dalej „Regulaminem” - w ten sposób, Ŝe zaniechał stosowania klauzuli o treści wskazanej w punkcie I sentencji postanowienia RKR-268/2012 poprzez wykreślenie go z wzorca umowy. Wzorzec w kwestionowanej wersji został wprowadzony do obrotu z konsumentami w dniu 19.12.2011 r. W zakresie zarzutów zawartych w punktach II i III postanowienia SKOK – na podstawie decyzji Zarządu, która weszła w Ŝycie w dniu 13.12.2012r. - zaniechał ich stosowania poprzez zaniechanie kredytowania kosztów prowizji oraz kosztów ubezpieczenia w dniu 13.12.2012r. W toku postępowania Postanowieniem nr RKR-13/2013 z dnia 21.01.2013 r. Prezes UOKIK zaliczył w poczet dowodów informacje uzyskane w postępowaniach wyjaśniających prowadzonych pod sygnaturami: DDK-405-9/12/JOB oraz RKR-403-10/12. Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego zawiadomiono SKOK o zakończeniu zbierania materiału dowodowego. W wyznaczonym terminie przedsiębiorca nie skorzystał z prawa zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Prezes UOKIK ustalił następujący stan faktyczny: Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa „NIKE” z siedzibą w Warszawie jest spółdzielnią działającą na podstawie wpisu do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego nr 0000039409. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 5 listopada 2009r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo - kredytowych (t.j. Dz. U. z 2012r., poz. 855) - zwanej dalej „ustawą o skok” – celem spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej jest gromadzenie środków pienięŜnych wyłącznie swoich członków, udzielanie im poŜyczek i kredytów, przeprowadzanie na ich zlecenie rozliczeń finansowych oraz pośredniczenie przy zawieraniu umów ubezpieczenia na zasadach określonych w ustawie z dnia 22 maja 2003r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (Dz. U. Nr 124, poz. 1154, ze zm.). SKOK „NIKE” udziela swoim członkom m.in. poŜyczek odnawialnych. Warunki udzielenia poŜyczki odnawialnej określa sama umowa, jak i Regulamin stanowiący załącznik do tej umowy Ustalono, Ŝe w § 26 ust. 3 Regulaminu znajdowało się następujące postanowienie: „Wypowiedzenie Umowy, o którym mowa w ust. 2 moŜe nastąpić wyłącznie z waŜnych powodów. Za waŜne powody uwaŜa się: 1) wycofanie z oferty SKOK PoŜyczki odnawialnej.” Postanowienie te jest które jest toŜsame z klauzulą wpisaną na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - zwanego dalej „SOKIK” - do Rejestru o treści: „Umowa moŜe zostać wypowiedziana przez Bank BGś z waŜnych przyczyn, w przypadku: (…) wycofania Karty z oferty Banku BGś ” (wpis nr 3132 dokonany na podstawie wyroku SOKIK z dnia 26.01.2012r. sygn. akt XVII Amc 3511/10) SKOK zaniechał stosowania tej klauzuli na mocy uchwały Zarządu nr 26 z dnia 24.07.2012r., która weszła w Ŝycie w dniu 27.07.2012r. 5 SKOK udzielając poŜyczek w niektórych przypadkach (zgodnie z dyspozycją klienta w tym zakresie) kredytuje równieŜ prowizję za ich udzielenie oraz opłatę za ubezpieczenie kredytobiorcy, uwzględniając kredytowane koszty poŜyczki (w tym prowizję czy opłatę za ubezpieczenie) zarówno w całkowitej kwocie kredytu, jak i całkowitych kosztach kredytu. Wynika to z tego, Ŝe niektórzy konsumenci w chwili zaciągnięcia poŜyczki nie posiadają środków na jednorazową zapłatę prowizji. Dlatego teŜ SKOK umoŜliwia im potrącenie powyŜszej prowizji z kwoty udzielonej poŜyczki. SKOK zaznaczył, Ŝe nie jest to rozwiązanie obligatoryjne, a ostateczna decyzja zostaje podjęta przez konsumenta. JednakŜe w większości przypadków konsumenci decydują się na potrącenie prowizji z całkowitej kwoty kredytu, gdyŜ takie rozwiązanie umoŜliwia klientom wzięcia poŜyczki i w ich ocenie jest mniej dotkliwe niŜ konieczność jednorazowej wpłaty z tytułu prowizji. W toku postępowania ustalono równieŜ, Ŝe w przypadku odstąpienia przez kredytobiorcę od umowy w ustawowym 14-dniowym terminie od dnia jej zawarcia, SKOK pobiera odsetki nie tylko od udostępnionej kwoty kredytu, ale takŜe od kwoty kredytu obejmującej prowizję lub ubezpieczenie. Odnośnie zarzutu wprowadzania konsumentów w błąd do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu a całkowitą kwotą kredytu poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy załoŜeniu, Ŝe powinna uwzględniać kredytowane koszty kredytu naleŜy zwrócić uwagę na róŜnice w proporcjach. W przypadku, gdy oferty dwóch kredytodawców nie róŜnią się od siebie, a pierwszy kredytodawca uwzględnia kredytowaną prowizję zarówno w całkowitej kwocie kredytu jak i w całkowitym koszcie kredytu, a drugi kredytodawca uwzględnia taką prowizję jedynie w całkowitym koszcie kredytu, to w efekcie konsument uzyska wprowadzającą w błąd informację, Ŝe proporcje całkowitego kosztu i całkowitej kwoty pierwszego kredytu są korzystniejsze, niŜ w przypadku drugiego kredytu (wskazany przykład jest równieŜ aktualny dla toku rozumowania przyjętego przez kredytobiorcę na potrzeby obliczania Rzeczywistej Rocznej Stopy Oprocentowania – zwanej dalej „RRSO”). Uwzględnienie kwoty kredytowanej prowizji w całkowitym koszcie kredytu prowadzi do błędnego ukazania wspomnianych proporcji nawet jeśli RRSO została obliczona w sposób prawidłowy (konsument otrzymuje bowiem sprzeczne informacje, co utrudnia mu podjęcie racjonalnej decyzji). SKOK w ramach niniejszego postępowania oświadczył, iŜ w przypadku odstąpienia konsumenta od umowy, nalicza odsetki za faktyczny okres wykorzystania kredytu od całkowitej kwoty kredytu określonej w zawartej z konsumentem umowie. Wskazać jednak naleŜy, iŜ przedsiębiorca w całkowitą kwotę kredytu wlicza nie tylko sumę środków pienięŜnych udostępnionych konsumentowi, którą moŜe dowolnie rozdysponowywać, ale równieŜ koszty kredytu w postaci prowizji oraz opłaty z tytułu ustanowienia ubezpieczenia. Taka sytuacja ma miejsce w momencie, w którym to konsument nie reguluje kosztów kredytu ze swoich środków zewnętrznych, tylko pokrywane są one z udostępnionej przez SKOK kwoty w ramach umowy o kredyt konsumencki. Z powyŜszego wynika, iŜ praktyka określona w niniejszym zarzucie jest bezpośrednio skorelowana ze stwierdzoną praktyka w pkt II sentencji niniejszej decyzji. To właśnie nieprawidłowe wyliczanie wartości całkowitej kwoty kredytu powoduje to, Ŝe przy odstąpieniu konsumenta od umowy w ustawowym terminie 14 dni naliczane są odsetki równieŜ od kosztów ustanowienia kredytu. Przy takim działaniu konsument jest obciąŜany odsetkami nie tylko od rzeczywistej kwoty, którą moŜe dowolnie dysponować w ramach udostępnionego kredytu, ale równieŜ odsetkami naliczanymi od kosztów uzyskania kredytu, które jest zobowiązany zapłacić przedsiębiorcy i które pobierane są przez SKOK w momencie uruchomienia kredytu. W 6 ocenie Prezesa UOKIK przedsiębiorca jest uprawniony jedynie do naliczania odsetek za środki udostępnione konsumentom, którymi mogą oni świadomie i dowolnie rozporządzać. W przypadku odstąpienia od umowy uwaŜana jest ona za niezawartą, a to, co strony juŜ świadczyły ulega zwrotowi. Odstąpienie takie ma moc wsteczna, powodując nie tyle wygaśniecie umowy, ale powrót do stanu, jaki istniał przed jej zawarciem (ex tunc), a przedsiębiorcy nie naleŜy się nic ponad to, co wskazuje ustawodawca. W takiej sytuacji SKOK nie moŜe Ŝądać od konsumenta zapłaty kosztów związanych z udzieleniem kredytu, gdyŜ te nie są juŜ mu naleŜne, a ich „zwrot” nastąpił w chwili uruchomienia kredytu na rachunek wskazany w umowie kredytu z tego rachunku. Konsument nie mógł więc dysponować tymi środkami, które zostały przeznaczone na prowizję oraz ubezpieczenie i potrącone przez SKOK z kwoty udzielonej poŜyczki. Przedsiębiorcy nie przysługuje więc prawo do Ŝądania zwrotu tak pobranych opłat, a tym samym nie ma moŜliwości Ŝądania odsetek od tych kwot. A zatem w przypadku odstąpienia przez konsumenta od umowy o kredyt konsumencki, w przypadku pokrycia opłat związanych z udzieleniem kredytu ze środków udzielonego kredytu, SKOK słuŜy jedynie prawo Ŝądania zwrotu środków pienięŜnych wypłaconych kredytobiorcy pomniejszonych o koszty udzielonego kredytu, tj. prowizji i ubezpieczenia. W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, Ŝe przychody SKOK w 2012 roku wyniosły 21.698.604,30zł. Osiągnięty w 2012 roku przychód ustalono na podstawie rachunku zysków i strat w roku podatkowym 2012. Mając powyŜsze ustalenia na uwadze Prezes UOKIK zwaŜył, co następuje: W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego. Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o (…), celem regulacji w niej przyjętej jest zapewnienie rozwoju i ochrony konkurencji, a takŜe podejmowana w interesie publicznym ochrona przedsiębiorców naraŜonych na stosowanie praktyk ograniczających konkurencje i ochrona interesów konsumentów. Powołana ustawa ma zatem charakter publicznoprawny i słuŜy ochronie interesu ogólnospołecznego; w odniesieniu do przedsiębiorców chroni konkurencję, a w odniesieniu do konsumentów ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Instrumenty w niej przewidziane mogą być stosowane jedynie wówczas, gdy na skutek działań sprzecznych z przepisami prawa naruszony został interes publiczny. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy określonymi działaniami dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one na rynku niekorzystne zjawiska (vide: wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 24.10.1991r., sygn. akt XV Amr 8/90). Zdaniem Prezesa UOKIK rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąŜe się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy na podstawie umów kredytu konsumenckiego korzystają lub będą korzystać z usług świadczonych przez SKOK. Objęte zarzutem działanie Przedsiębiorcy wymierzone jest w szeroki krąg uczestników rynku, poniewaŜ jest ono skierowane do członków określonej zbiorowości tj. wszystkich rzeczywistych i potencjalnych odbiorców świadczonych przez SKOK usług. Interes publicznoprawny przejawia się takŜe w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iŜ naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. W tym stanie rzeczy uznać naleŜy, Ŝe w niniejszej sprawie ma 7 miejsce naruszenie przez SKOK interesu publicznoprawnego, co uzasadnia ocenę jej zachowania na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszająca zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c.; 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy przewiduje natomiast, Ŝe nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ww. ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, zgodnie z art. 22¹ k.c. w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie (…). Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, Ŝe spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt. 1 ustawy o ochronie (…) przez przedsiębiorcę rozumie się przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2010r. Nr 220, poz. 1447 z późn. zm.) przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Zdaniem Prezesa UOKIK, działalność SKOK NIKE polegająca na gromadzeniu środków pienionych członków, udzielaniu im poŜyczek i kredytów, czy teŜ przeprowadzaniu na ich zlecenie rozliczeń finansowych spełnia kryteria działalności gospodarczej, o jakich mowa w art. 2 ustawy o działalności gospodarczej. Jest to bowiem działalność wykonywana w sposób zawodowy, stały i powtarzalny oraz zarobkowy. Charakter wykonywanej działalności przesądza wiec o uznaniu, Ŝe SKOK NIKE posiada status przedsiębiorcy w świetle przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Oznacza to zarazem, Ŝe SKOK jest przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W konsekwencji jego działania podlegają kontroli z punktu widzenia przepisów tej ustawy. Jedynie na marginesie naleŜy zauwaŜyć, Ŝe obowiązująca obecnie ustawa o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych nie zawiera przepisów stanowiących, Ŝe działalność kas ma charakter niezarobkowy (vide:. uchwała Sądu NajwyŜszego z dnia 21.01.2011r. sygn. akt III CZP 125/10 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5.09.2012r. sygn. akt VI ACa 333/12). W związku z powyŜszym Prezes Urzędu stwierdził, Ŝe pierwsza przesłanka niezbędna do uprawdopodobnienia stosowania przez SKOK NIKE praktyki wskazanej w sentencji niniejszej decyzji została spełniona. 8 Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie (…) nie definiuje pojęcia zbiorowych interesów konsumentów, stąd przy ustalaniu jego treści naleŜy odwołać się do orzecznictwa sądowego. NaleŜy przyjąć, Ŝe interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 w/w ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Wskazówki co do tego, jak naleŜy pojmować zbiorowy interes konsumentów zawarte są natomiast w art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie (…), który stanowi, Ŝe nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10.04.2008r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd NajwyŜszy wskazał, iŜ wystarczające dla stwierdzenia, Ŝe ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, Ŝe zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W ww. wyroku Sąd NajwyŜszy stanął na stanowisku, iŜ sformułowanie: „nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów” naleŜy rozumieć w ten sposób, Ŝe liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iŜ potencjalnie ofiarą takiego zachowania moŜe być kaŜdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu NajwyŜszego przez interes zbiorowy naleŜy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, Ŝeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec kaŜdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzaleŜnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, Ŝe przedmiotowe działanie moŜe zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Bezprawność działań Ostatnią z przesłanek, jakie naleŜy rozwaŜyć w celu uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…), jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „ muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa ” 1 . 1 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. równieŜ: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 9 Porządek prawny, którego naruszenie moŜe wypełniać dyspozycję powołanego art. 24 ustawy o ochronie (…), obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a takŜe nakazy i zakazy wynikające z zasad współŜycia społecznego i dobrych obyczajów 2 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności naleŜy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie moŜliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 3 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłuŜył się tutaj terminem „w szczególności”, co oznacza, Ŝe ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie (…) „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów moŜna uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta”. Zdaniem Sądu NajwyŜszego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 4 . Podkreślenia wymaga takŜe fakt, Ŝe bezprawność jest kategorią obiektywną. RozwaŜenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy teŜ niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 5 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy (umyślność bądź nieumyślność), a takŜe świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Prezes Urzędu moŜe stwierdzić stosowanie przez przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na posługiwaniu się postanowieniem wzorca umownego, które zostało wpisane do rejestru, bez względu na to, czy wpis dotyczy tego przedsiębiorcy, przeciwko któremu jest prowadzone postępowanie, czy teŜ nie (vide: Sąd NajwyŜszy w uchwale z dnia 19.12. 2003r., sygn. akt III CZP 95/03, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyrokach z dnia 29.09.2005r., sygn. akt VI ACa 381/05, oraz z dnia 2.12.2005r., sygn. akt VI ACa 760/05). Zgodnie ze stanowiskiem SOKIK wyraŜonym w wyroku z dnia 25.05.2005r. (sygn. akt XVII Ama 46/04), dla uznania, iŜ określona klauzula jest niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru klauzul niedozwolonych wystarczy stwierdzenie, Ŝe mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie dwóch klauzul powinien być zatem zamiar, cel, jakiemu ma słuŜyć kwestionowane postanowienie. Jeśli cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy moŜna uznać za toŜsame. 2 Wyrok SOKIK z dnia 13 listopada 2007r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 3 Por. wyrok SOKIK z dnia 23 czerwca 2006r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 4 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35 5 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001) 10 Trafność wyŜej opisanego stanowiska potwierdził Sąd NajwyŜszy w uchwale z dnia 13.07.2006r. (sygn. akt III SZP 3/06). Wynikająca z art. 479 45 § 3 k.p.c. jawność rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone oznacza, Ŝe od chwili wpisania do niego określonego postanowienia zakazane jest stosowanie toŜsamych postanowień w obrocie konsumenckim i nikt nie moŜe zasłaniać się nieznajomością dokonanych wpisów. Rejestr postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone jest prowadzony przez Prezesa UOKIK. Rejestr ten jest powszechnie dostępny w wersji elektronicznej na stronie internetowej Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pod adresem www.uokik.gov.pl. PowyŜsze uzasadnia stwierdzenie, Ŝe przedsiębiorca był z mocy prawa zobowiązany do powstrzymania się od stosowania ww. postanowień, które uznano za toŜsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów i bezprawność działań przedsiębiorcy zostaną poniŜej omówione dla poszczególnych zarzutów. Ad pkt I sentencji decyzji Przedmiotem niniejszego postępowania jest wykazanie, Ŝe zakwestionowane przez Prezesa UOKIK postanowienie Regulaminu stosowanego przez SKOK przy świadczeniu usług, jest toŜsame z treścią postanowienia uznanego za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKIK wymienionym w niniejszej decyzji i wpisanym do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. W ocenie Prezesa UOKIK postanowienia wskazane w pkt I sentencji decyzji o treści: „Wypowiedzenie umowy, o którym mowa w ust. 2 moŜe nastąpić wyłącznie z waŜnych powodów. Za waŜne powody uwaŜa się: 1) wycofanie z oferty SKOK PoŜyczki odnawialnej” jest toŜsame z treścią postanowienia wpisanego do Rejestru pod pozycją 3132. SOKIK w wyroku z dnia 26.01.2012r. (XVII Amc 3511/10) uznał za niedozwolone postanowienie o następującej treści: Umowa moŜe zostać wypowiedziana przez Bank BGś z waŜnych przyczyn, w przypadku: (…) wycofania Karty z oferty Banku BGś ”. Sąd uznał, Ŝe postanowienie to jest niedozwolone, gdyŜ przyznaje uprawnienie do dokonywania wiąŜącej interpretacji umowy i stwarza niepewność, co do trwania stosunku umownego. Zarówno postanowienie stosowane przez SKOK „NIKE”, jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod numerem 3132, pozostawia zupełną dowolność po stronie przedsiębiorcy w zakresie ustalenia momentu wycofania z oferty danego produktu. Konsument nie ma zaś Ŝadnej wiedzy o momencie podjęcia takiej decyzji przez przedsiębiorcę, jak i moŜliwości wpływu na te decyzje. SOKIK uznał, Ŝe postanowienie wpisane do Rejestru pod numerem 3132 jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i raŜąco narusza interesy konsumentów z tych względów oraz Ŝe narusza równowagę kontraktową tego stosunku poprzez przyznanie jedynie przedsiębiorcy zarówno uprawnienia do dokonywania wiąŜącej interpretacji postanowień umownych, jak równieŜ moŜliwości arbitralnego podjęcia decyzji o dalszym trwaniu stosunku obligacyjnego. W związku z powyŜszym, Prezes UOKIK uznał, Ŝe zakres postanowienia wpisanego do Rejestru pod numerem 3132 jest toŜsamy z zakresem postanowienia stosowanego przez SKOK „NIKE”. Przedsiębiorca na etapie postępowania wyjaśniającego zmienił kwestionowane postanowienie uchwałą Zarządu podjętą w dniu 24.07.2012r., która weszła w Ŝycie w dniu 27.07.2012r. Stosownie do art. 27 ust. 1 powołanej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes UOKIK wydaje decyzje o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdza zaniechanie jej stosowania, jeŜeli przedsiębiorca zaprzestał 11 stosowania praktyki określonej w art. 24 tej ustawy. W związku z powyŜszym orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Ad. II sentencji decyzji Prezes UOKIK zarzucił równieŜ SKOK „NIKE” stosowanie praktyki określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy o ochronie (…), tj. nieuczciwej praktyki rynkowej, polegającej na wprowadzeniu konsumentów w błąd co do wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO.) kredytu (poprzez prezentowanie informacji o jej wysokości wyliczonej przy błędnym załoŜeniu, Ŝe kredytowane koszty kredytu powinny zostać uwzględnione w kwocie wypłaty „k”, o której mowa w pkt 2 załącznika nr 4 do ustawy o kredycie (…). Ponadto przedsiębiorcy zarzucono wprowadzanie konsumentów w błąd co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu, a całkowitą kwotą kredytu (poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy załoŜeniu, Ŝe powinna ona uwzględniać kredytowane koszty kredytu). Zgodnie z art. 5 pkt 12 ustawy o kredycie (…), rzeczywista roczna stopa oprocentowania, to całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta, wyraŜony jako wartość procentowa całkowitej kwoty kredytu w stosunku rocznym. Wzór obliczania RRSO stanowi załącznik nr 4 do ustawy o kredycie (…). W uproszczeniu, zawarte w przepisach równanie matematyczne pozwala na ukazanie proporcji całkowitego kosztu kredytu do jego całkowitej kwoty (w równaniu tym posłuŜono się terminami „kwota wypłaty” i „kwoty spłaty lub wnoszonych opłat”). Z uwagi na znaczny poziom złoŜoności przedmiotowego wzoru przeciętny konsument nie ma faktycznej moŜliwości zweryfikowania poprawności obliczania RRSO. NaleŜy podkreślić, Ŝe cięŜar prawidłowego podania RRSO spoczywa na przedsiębiorcy. SKOK udzielając kredytu gotówkowego kredytował prowizję za udzielenie kredytu oraz opłatę za ubezpieczenie kredytobiorcy, uwzględniając kredytowane koszty kredytu zarówno w całkowitej kwocie kredytu, jak i w całkowitych kosztach kredytu. Zdaniem Prezesa Urzędu powinno się je uwzględniać jedynie po stronie całkowitego kosztu kredytu (w przeciwnym bowiem razie przedstawione konsumentowi informacje powodują błędne ukazanie proporcji kosztów kredytu do kwoty która dysponuje konsument – np. w przypadku porównywania oferty z kredytowaną prowizją i bez niej). JeŜeli dodatkowo ujęcie kredytowanych kosztów kredytu w kwocie kredytu znajduje swoje odzwierciedlenie w sposobie obliczania RRSO (tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie), informacja o wysokości RRSO nie będzie umoŜliwiała zidentyfikowania najtańszej oferty kredytowej. Od kredytowanej prowizji naliczane jest oprocentowanie (tak jak od pozostałej części kredytu), zatem kredyt którego prowizja jest kredytowana będzie droŜszy niŜ taki sam kredyt, przy którym konsument zapłaci prowizję z własnych środków. Uwzględnienie kredytowanej prowizji zarówno w całkowitym koszcie jak i całkowitej kwocie sprawia, Ŝe proporcje kwoty do kosztów wydaja się korzystniejsze w przypadku oferty z kredytowanymi kosztami. Stanowisko Prezesa UOKIK w tej sprawie wynika z celowościowej wykładni przepisów dyrektywy oraz wniosków płynących z analizy praktyki innych państw członkowskich i wydanych przez Komisję Europejską wytycznych 6 , których celem jest ujednolicenie interpretacji przepisów dyrektywy we wszystkich państwach członkowskich. 6 Wytyczne w sprawie stosowania przepisów dyrektywy o kredycie konsumenckim dotyczących rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania” (Guidelines on the application of Directive 2008/48/EC (Consumer Credit Directive) in relation to costs and the Annual Percentage Rate of charge) 12 Komisja dokonała interpretacji definicji całkowitej kwoty kredytu, zgodnie z którą nie obejmuje ona kwot przeznaczonych na pokrycie kosztów kredytu. Pomimo, Ŝe wytyczne zostały opracowane na potrzeby obliczania RRSO, to nie ulega wątpliwości, Ŝe interpretacja wykorzystanych w przepisach pojęć powinna być jednolita na gruncie całej regulacji, a nie tylko na potrzeby obliczania rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania. W świetle tych ustaleń, Prezes UOKIK jest zdania, Ŝe kredytowane koszty kredytu – w formularzu informacyjnym, jak równieŜ w innych wypadkach, w których przedstawiane są informacje na temat kosztów kredytu - powinny być wpisane wyłącznie w rubryce „koszty”, a nie w „kwocie kredytu”. KaŜde inne rozwiązanie prowadzi bowiem do zafałszowania proporcji kosztów i udostępnionej konsumentowi kwoty i w konsekwencji uniemoŜliwia konsumentom rzetelne porównanie ofert róŜnych przedsiębiorców. Bezprawność wyŜej opisanych działań SKOK Prezes Urzędu wywodzi z naruszenia przepisów ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Art. 3 tej ustawy zakazuje stosowania nieuczciwych praktyk rynkowych. Przez praktykę rynkowa rozumie się działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, sposób postępowania, oświadczenie lub informacje handlową, bezpośrednio związane z promocją lub nabyciem produktu przez konsumenta. Pojecie produktu ma znaczenie szerokie i obejmuje takŜe usługi (art. 2 pkt 3 i 4 ustawy). Niewątpliwie działania SKOK polegające na oferowaniu konsumentom kredytów gotówkowych i prezentowaniu ich warunków mieszczą się w przedstawionym powyŜej pojęciu praktyki rynkowej. Przepisy ustawy o przeciwdziałaniu (…) posługują się pojęciem przeciętnego konsumenta, w odniesieniu, do którego powinna być dokonana ocena kaŜdej praktyki rynkowej. Art. 2 pkt 8 ustawy za przeciętnego uznaje konsumenta, który jest dostatecznie dobrze poinformowany, uwaŜny i ostroŜny. Wymaga zarazem dokonania oceny tych cech z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynaleŜności danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez która rozumie się dającą się jednoznacznie zidentyfikować grupę konsumentów, szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, którego praktyka rynkowa dotyczy, ze względu na szczególne cechy, takie jak wiek, niepełnosprawność fizyczną lub umysłową. Adresatem działań SKOK, polegających na udzielaniu kredytów gotówkowych jest ogół konsumentów. Charakter oferowanej usługi finansowej nie wskazuje na to, by SKOK kierował swoją ofertę do szczególnej grupy konsumentów, która mogłaby zostać wyodrębniona na podstawie określonej i wspólnej im cechy. W związku z powyŜszym, w niniejszej sprawie za przeciętnego uznano konsumenta dostatecznie dobrze poinformowanego, uwaŜnego i ostroŜnego przy uwzględnieniu czynników społecznych, kulturowych i językowych charakterystycznych dla polskiego konsumenta. NaleŜy przy tym podkreślić, Ŝe wskazanie na takie cechy jak dostateczne poinformowanie, uwaga i ostroŜność określa pewien zespół cech mentalnych konsumenta (jego przeciętność) znajdujących wyraz w tym, Ŝe z jednej strony moŜemy wymagać od niego pewnego stopnia wiedzy i orientacji w rzeczywistości, a z drugiej - nie moŜemy uznać, Ŝe jego wiedza jest kompletna i profesjonalna i Ŝe konsument nie ma prawa pewnych rzeczy nie wiedzieć. Przeciętny konsument nie posiada bowiem wiedzy specjalistycznej w danej dziedzinie. Taki konsument nie jest naiwny, ale nie potrafi teŜ ocenić sytuacji tak jak profesjonalista. Przeciętny konsument ma prawo zakładać, Ŝe przedsiębiorca przekazuje mu informacje w sposób dostatecznie jasny, jednoznaczny i niewprowadzający w błąd. W art. 4 ust. 1 ww. ustawy określono dwie przesłanki, których łączne spełnienie pozwala na zakwalifikowanie praktyki przedsiębiorcy jako nieuczciwej, a mianowicie: sprzeczność z dobrymi obyczajami oraz rzeczywiste lub potencjalne zniekształcenie w istotny sposób zachowań rynkowych przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Art. 4 ust. 2 ustawy zawiera otwarty 13 katalog nieuczciwych praktyk rynkowych, wyróŜnia m.in. praktyki rynkowe wprowadzające w błąd. Praktyki te mogą polegać zarówno na działaniu (art. 5) jak i zaniechaniu (art. 6), przy czym nie są one zakazane w kaŜdych okolicznościach (art. 7). Oznacza to, Ŝe przypisanie przedsiębiorcy stosowania praktyk rynkowych wprowadzających w błąd wymaga odniesienia zarówno do ogólnej definicji nieuczciwej praktyki rynkowej zawartej w art. 4 ust. 1 ustawy, jak równieŜ definicji praktyki wprowadzającej w błąd zawartej w art. 5 lub art. 6 ustawy. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ww. ustawy, praktykę rynkowa uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeŜeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub moŜe powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Przekładając te teoretyczne rozwaŜania na grunt niniejszej sprawy naleŜy wskazać, Ŝe w ocenie Prezesa UOKIK działania SKOK polegające na błędnym prezentowaniu informacji o całkowitej kwocie kredytu oraz o całkowitym koszcie kredytu, a takŜe na niewłaściwym sposobie obliczania RRSO mogą wprowadzać konsumentów w błąd, doprowadzając tym samym do wyboru mniej korzystnej oferty kredytowej (czyli do podjęcia decyzji, której w niezakłóconych warunkach konsument nie podjąłby). Takie działanie przedsiębiorcy narusza teŜ dobre obyczaje, polegające na obowiązku rzetelnego informowania słabszej strony stosunku zobowiązaniowego, czyli konsumenta o istotnych cechach usługi, w tym przede wszystkim o jej cenie. Biorąc pod uwagę stopień skomplikowania całego zagadnienia, jak równieŜ ustawowego wzoru na obliczenie RRSO, nawet uwaŜny, ostroŜny i naleŜycie poinformowany konsument jest naraŜony na podjecie błędnej decyzji pod wpływem działań SKOK. Zarząd SKOK w toku prowadzonego postępowania, podzielając zarzut postawiony w punkcie II niniejszej decyzji ustalił, Ŝe od dnia 13.12.2012r. rezygnuje z kredytowania kosztów prowizji oraz ubezpieczenia. W związku z tym, z uwagi na fakt, Ŝe w wyniku takiego rozwiązania (tj. obowiązku poniesienia kosztów prowizji i ubezpieczenia przez konsumenta przy zawarciu umowy) całkowita kwota kredytu jest taka sama jak kwota kredytu wypłacona konsumentowi. W ocenie Prezesa UOKIK powyŜsze rozwiązanie prowadzi bezpośrednio do stwierdzenia zaniechania stosowania bezprawnych działań, a tym samym spełnione zostały warunki niezbędne do wydania decyzji na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o ochronie (…).W związku z powyŜszym orzeczono jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. Ad pkt III sentencji decyzji Prezes UOKIK zarzucił równieŜ SKOK NIKE naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…), polegające na pobieraniu odsetek od kredytowanych kosztów kredytu w przypadku skorzystania przez kredytobiorcę z prawa do odstąpienia od umowy bez podania przyczyny w terminie 14 dni od dnia jej zawarcia. Zgodnie z art. 53 ust. 1 ustawy o kredycie (…), konsument ma prawo, bez podania przyczyny, do odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki w terminie 14 dni od dnia zawarcia umowy. Z kolei art. 54 ust. 1 ww. ustawy stanowi, Ŝe konsument nie ponosi kosztów związanych z odstąpieniem od umowy o kredyt konsumencki z wyjątkiem odsetek za okres od dnia wypłaty kredytu do dnia jego spłaty. Ustęp 2 wspomnianego przepisu przewiduje natomiast, Ŝe konsument zwraca niezwłocznie kredytodawcy kwotę udostępnionego kredytu wraz z odsetkami, nie później niŜ 30 dni od dnia złoŜenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy. Ponadto, zgodnie z ust. 4 art. 54 tej ustawy, kredytodawcy nie przysługują Ŝadne inne opłaty, z wyjątkiem bezzwrotnych kosztów poniesionych przez niego na rzecz organów administracji publicznej oraz opłat notarialnych. SKOK pobierał odsetki nie tylko od 14 udostępnionej kwoty kredytu, ale takŜe od kwoty kredytu obejmującej prowizję lub ubezpieczenie. Tymczasem, w ocenie Prezesa Urzędu, zgodnie z art. 54 ustawy o kredycie (…), przy odstąpieniu od umowy przez konsumenta, kredytodawca moŜe pobrać wyłącznie odsetki od faktycznie udostępnionej kwoty kredytu. Skuteczne odstąpienie od umowy powoduje, Ŝe stosunek prawny wygasa ze skutkiem ex tunc , co tworzy swoistą fikcję prawną, tzn. umowę uwaŜa się za niezawartą. Odstąpienie od umowy kształtuje nowy stan prawny między stronami w ten sposób, Ŝe od chwili jego złoŜenia umowa przestaje je wiązać, a strony nie są juŜ obustronnie wobec siebie zobowiązane do świadczeń przewidzianych w umowie, a to co świadczyły, podlega zwrotowi (art. 494 k.c.). W przypadku umowy o kredyt konsumencki obowiązek zwrotu wzajemnie otrzymanych świadczeń sprowadza się do czynności leŜącej po stronie konsumenta, tj. do zwrotu kredytodawcy kwoty udostępnionego kredytu wraz z odsetkami, jako świadczenia otrzymanego na mocy tej umowy (art. 54 ust. 2 ustawy o kredycie (…). Skoro wskutek odstąpienia od umowy kredytu, kredytodawcy nie przysługuje prowizja, to kwota kredytu w części przeznaczonej na sfinansowanie prowizji nie jest zwracana kredytodawcy, a naliczanie odsetek od tej „nienaleŜnej” kwoty od dnia wypłaty do dnia spłaty jest niedopuszczalne równieŜ z uwagi na okoliczność, Ŝe w odniesieniu do prowizji nie istnieje „dzień spłaty”, do którego naleŜałoby liczyć odsetki. Reasumując w przypadku odstąpienia przez konsumenta od umowy o kredyt konsumencki, w przypadku pokrycia opłat związanych z udzieleniem kredytu ze środków wypłaconych konsumentowi w ramach tego kredytu, SKOK słuŜy jedynie prawo Ŝądania zwrotu środków pienięŜnych wypłaconych kredytobiorcy pomniejszonych o koszty udzielonego kredytu, tj. prowizji oraz ubezpieczenia kredytu. Przeciwne postępowanie przedsiębiorcy naleŜy uznać za działanie bezprawne. Zgodnie z dyspozycja art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o kredycie (…) nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, jeŜeli przedsiębiorca zaprzestał zabronionych działań, o których mowa w art. 24 w/w ustawy. Praktyka określona w przedmiotowym zarzucie wynika po części z praktyki wskazanej w zarzutu w pkt II sentencji decyzji, gdyŜ brak prawidłowego określenia całkowitej kwoty kredytu, oddziałuje bezpośrednio na sposób obliczania kwoty, od której naleŜy liczyć odsetki w przypadku odstąpienia przez konsumenta od umowy kredytu konsumenckiego. W związku z zaprzestaniem kredytowania przez SKOK kosztów prowizji oraz ubezpieczenia kredytu z dniem 13.12.2012r., doszło do zaniechania stosowania kwestionowanej praktyki w niniejszym zarzucie. Mając powyŜsze na względzie organ ochrony konsumentów wydał decyzje o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 13.12.2012r. W związku z powyŜszym orzeczono jak w punkcie III sentencji niniejszej decyzji. Ad pkt IV sentencji decyzji Zgodnie z art.106 ust.1 pkt 4 ustawy o ochronie (…), Prezes UOKIK moŜe nałoŜyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji karę pienięŜną w wysokości nie większej niŜ 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałoŜenia kary, jeŜeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24. Z treści powyŜszego przepisu wynika, iŜ ww. kara ma charakter fakultatywny, a zatem do Prezesa UOKIK naleŜy - w ramach uznania administracyjnego - decyzja w sprawie zasadności nałoŜenie kary pienięŜnej w danej sprawie. Wprawdzie ustawa o ochronie (…) nie zawiera katalogu przesłanek, od których uzaleŜniona jest decyzja o nałoŜeniu kary, jednakŜe w jej art. 111 zostało wskazane, Ŝe ustalając wysokość kary Prezes UOKIK winien wziąć pod uwagę w szczególności okres, 15 stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a takŜe uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Ustalając wysokość kary pienięŜnej w decyzjach stwierdzających naruszenie zakazów określonych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów, naleŜy zatem uwzględnić wagę tego naruszenia, rozmiar skutków stosowanej praktyki ograniczającej konkurencję, bądź praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, jak równieŜ zaistniałe okoliczności obciąŜające i łagodzące. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, przede wszystkim charakter naruszenia, które przypisano SKOK NIKE w pkt I sentencji decyzji, Prezes UOKIK uznał nałoŜenie kary pienięŜnej za uzasadnione. Zdaniem Prezesa UOKIK opisane w niniejszej decyzji działania podejmowane przez przedsiębiorcę w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej powinny były uwzględniać moŜliwość naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Pamiętać jednak naleŜy, Ŝe na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego spoczywa obowiązek dochowania naleŜytej staranności przy ocenie zgodności ich działań z obowiązującymi przepisami prawa. Okolicznością przemawiającą za zastosowaniem kary pienięŜnej jest fakt, iŜ SKOK jako przedsiębiorca powinien mieć świadomość, Ŝe stosowanie klauzul uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych, jest bezprawne. SKOK winien zatem zdawać sobie sprawę z konieczności konstruowania wzorców umownych z uwzględnieniem przepisów art. 385¹ i nast. kodeksu cywilnego, jak równieŜ z potrzeby dostosowywania wykorzystywanych przez siebie wzorców umownych w taki sposób, by nie były toŜsame z wpisami zamieszczanymi w rejestrze. ZauwaŜyć przy tym naleŜy, Ŝe rejestr postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone jest jawny, powszechnie dostępny, publikowany na stronie www.uokik.gov.pl. Abuzywność postanowień wpisanych do tego rejestru jest jednoznaczna, a zakaz stosowania w obrocie postanowień w nim zamieszczonych nie powinien budzić jakichkolwiek wątpliwości. Przychód osiągnięty przez SKOK NIKE w roku poprzedzającym wydanie niniejszej decyzji w kwocie 21.698.604,30 zł (słownie: dwadzieścia jeden milionów sześćset dziewięćdziesiąt osiem tysięcy sześćset cztery złote trzydzieści groszy) ustalono na podstawie złoŜonego przez przedsiębiorcę oświadczenia opartego o rachunek zysków i strat. Maksymalna wysokość kary mogła zatem wynieść 2.169.860 zł. Ustalenie wysokości kary w analizowanej sprawie ma charakter wieloetapowy, co spowodowane jest zaistnieniem licznych okoliczności mających wpływ na tę wysokość. Ustalając wymiar kary pienięŜnej w pierwszej kolejności Prezes UOKIK dokonał oceny wagi stwierdzonej w pkt I praktyki i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych wyliczeń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wymiar kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. W powyŜszym kontekście wzięto pod uwagę, iŜ naruszenie przez SKOK zbiorowych interesów konsumentów polega na stosowaniu niedozwolonego postanowienia umownego, wpisanego do publicznie i powszechnie dostępnego Rejestru niedozwolonych postanowień umownych, prowadzonego przez Prezesa UOKIK. NaleŜy takŜe zwaŜyć, Ŝe w wyniku analizowanego zachowania SKOK pozycja kontraktowa konsumentów została osłabiona. Kwestionowany zapis reguluje zagadnienia, które mogły w rzeczywistości odnosić się do wszystkich konsumentów, z uwagi na to, Ŝe dotyczyły one kredytów konsumenckich udzielanych przez przedsiębiorcę. Skutkiem zastosowania w umowie powyŜszego postanowienia jest ograniczenie praw konsumentów oraz naruszenie ich interesów ekonomicznych. Uwzględniając powyŜsze, wskazane postanowienie naleŜało zaklasyfikować, 16 jako dotkliwe dla konsumentów Jednocześnie uwzględnić takŜe naleŜy, Ŝe jego stosowanie mogło rodzić zagroŜenie dla wszystkich konsumentów, kontrahentów SKOK. RozwaŜane w niniejszej decyzji zachowanie przedsiębiorcy wiązało się z działalnością dotyczącą rozpowszechnionych usług, co powodowało, Ŝe tym większa ilość osób mogła być zagroŜona wskutek jego oddziaływania. Jednoczenie stwierdzić naleŜy, Ŝe praktyka ujawniała się na rynku, na którym występuje duŜa ilość podmiotów oferujących swe usługi. A zatem, choć usługi kredytowe naleŜą do usług, z których konsumenci korzystają w sposób powszechny, to biorąc pod uwagę moŜliwość wyboru innej oferty, stopień zagroŜenia rozwaŜanymi praktykami naleŜało ocenić jako umiarkowany. Nakładając karę pienięŜną, Prezes UOKIK uwzględnił całokształt okoliczności sprawy, które wskazywać mogą na nieumyślny charakter naruszenia przez SKOK zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Pomimo tego – jak juŜ wcześniej wskazano – samo stwierdzenie nieumyślności zakwestionowanej praktyki daje podstawę do nałoŜenia kary pienięŜnej. Podkreślić naleŜy, iŜ obrót z konsumentami jest cały czas badany zarówno przez Prezesa UOKIK w zakresie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, jak równieŜ jest w masowy sposób weryfikowany przez organizacje zajmujące się ochroną konsumentów, a wynikiem tego jest duŜa ilość postanowień niedozwolonych w Rejestrze (co najmniej kilkadziesiąt postanowień dotyczących sektora bankowego). Wina przedsiębiorcy polega w tym przypadku na naruszeniu zasad ostroŜności i niedochowaniu staranności, wymaganych od profesjonalnego uczestnika obrotu gospodarczego. Dochowując naleŜytej staranności SKOK na bieŜąco powinien monitorować Rejestr i dopilnować, aby ze stosowanych przez nią wzorców eliminowane były niedozwolone postanowienia, toŜsame z wpisanymi do Rejestru. Podsumowanie wagi stwierdzonego w punkcie I sentencji niniejszej decyzji naruszenia pozwoliło Prezesowi UOKIK na stwierdzenie, iŜ waga naruszenia wynikająca ze stosowania kwestionowanego postanowienia kształtuje się na poziomie 0,05 % przychodu osiągniętego przez SKOK w 2012r. Tym samym ustalona kwota bazowa wynosi 10.849,30 zł. Dokonując ustalenia ostatecznego wymiaru kary pienięŜnej nałoŜonej za stwierdzone w punkcie I sentencji niniejszej decyzji stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, dokonano równieŜ oceny zaistniałych w postępowaniu okoliczności łagodzących i obciąŜających mogących mieć wpływ na wymiar kary. Za okoliczność łagodzącą Prezes UOKIK uznał fakt, iŜ SKOK zaniechał stosowania zarzucanej mu praktyki jeszcze przez wszczęciem niniejszego postępowania. Całokształt tych okoliczności łagodzących skutkuje obniŜeniem kwoty bazowej o 30 %. Obliczona w ten sposób kara pienięŜna z tytułu naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) w zakresie opisanym w pkt I. sentencji decyzji została określona w wysokości 7.595 zł (słownie: siedem tysięcy pięćset dziewięćdziesiąt pięć złotych), co stanowi 0,035 % przychodu SKOK oraz 0,35 % maksymalnego wymiaru kary. W świetle powyŜszych okoliczności, uznać naleŜy, Ŝe kara pienięŜna nałoŜona na SKOK NIKE jest adekwatna do okresu, stopnia oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy o ochronie (…). Prezes UOKIK nakładając niniejszą decyzją ww. karę pienięŜną za naruszenie przepisów ww. ustawy wziął pod uwagę, Ŝe kara ma: po pierwsze – charakter represyjny (nakładana jest za naruszenie ustawowych zakazów), po drugie – prewencyjny (ma zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości i zniechęcać do naruszania prawa), zaś zagroŜenie nią, czyli potencjalna moŜliwość nałoŜenia kary przez Prezesa Urzędu – nadaje jej charakter dyscyplinujący (wyrok Sądu NajwyŜszego z dnia 7.04.2004 r., sygn. akt: III SK 31/04). Zdaniem Prezesa UOKIK tak wymierzona kara spełnia zarówno role represyjną, jako 17 sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu. Wobec powyŜszego orzeczono jak w punkcie IV sentencji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie (…) karę pienięŜną naleŜy uiścić w terminie14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawie: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000 . Ad pkt V sentencji decyzji Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie (…) Prezes UOKIK rozstrzyga o kosztach, w drodze postanowienia, które moŜe być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. Natomiast w myśl art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie (…) jeŜeli w wyniku postępowania Prezes UOKIK stwierdził naruszenie przepisów ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania. Analogicznie - stosownie do treści przepisu art. 264 § 1 k.p.a. - jednocześnie z wydaniem decyzji organ administracji publicznej ustali w drodze postanowienia wysokość kosztów postępowania, osoby zobowiązane do ich poniesienia oraz termin i sposób ich uiszczenia. Do kosztów postępowania – zgodnie z art. 263 § 1 k.p.a. - zalicza się (…) równieŜ koszty doręczenia stronom pism urzędowych. Postępowanie w sprawie stosowania przez SKOK praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostało wszczęte z urzędu, a w jego wyniku Prezes UOKIK - w pkt I-III sentencji decyzji - stwierdził naruszenie przepisów ustawy o ochronie (…). Kosztami postępowania są wydatki związane z korespondencją prowadzoną przez Prezesa UOKIK ze stroną i w związku z tym postanowiono obciąŜyć Przedsiębiorcę kosztami postępowania w wysokości 38,00 zł (słownie: trzydzieści osiem złotych). Koszty niniejszego postępowania SKOK obowiązany jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000 . Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie (…) w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Krakowie (31-011 Kraków, Pl. Szczepański 5). W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie V niniejszej decyzji, stosownie do art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 479 32 § 1 i 2 k.p.c. oraz art. 264 § 2 k.p.a. w związku z art. 83 tejŜe ustawy, przysługuje zaŜalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie tygodniowym od dnia doręczenia niniejszej decyzji, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatury w Krakowie (31-011 Kraków, Pl. Szczepański 5). Z upowaŜnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Otrzymują: 1. SKOK „NIKE”, ul. Teofila Piecyka 27, 03-673 Warszawa 2. RKR a/a