RKT-17/2012

1 Katowice, dnia 20 lipca 2012 r. RKT – 61 – 11/12/AD DECYZJA Nr RKT - 17 /2012 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz § 2 pkt 4 i § 5 pkt 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: po przeprowadzeniu wszczętego z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, przeciwko Gliwickiej Wyższej Szkole Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach, I. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę polegającą na naruszaniu obowiązku określania w umowach zawieranych z konsumentami warunków odpłatności za studia, co jest niezgodne z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.), a poprzez to z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nakazuje się zaniechanie jej stosowania. II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na Gliwicką Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach karę pieniężną w wysokości 9 661 zł (słownie: dziewięciu tysięcy sześciuset sześćdziesięciu jeden złotych), płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. III. Na podstawie art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz na podstawie art. 264 § 1 ustawy z dn. 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), w związku z art. 83 i art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów postanawia się obciążyć Gliwicką Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach kosztami przeprowadzonego postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów i zobowiązać ww. przedsiębiorcę do zwrotu na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kwoty 15,05 zł (słownie: piętnastu złotych pięciu groszy), w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KATOWICACH 2 Uzasadnienie W imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeprowadzono postępowanie wyjaśniające (RKT-405-05/12/AD) w sprawie działalności Gliwickiej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach (zwanej dalej także GWSP lub Uczelnią). W toku przedmiotowego postępowania wyjaśniającego powzięto podejrzenie, iż Uczelnia stosuje praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów opisaną w sentencji niniejszej decyzji. W tych okolicznościach, Postanowieniem nr 1 z dnia 15 maja 2012r. (dowód: karta nr 1) wszczęto z urzędu przedmiotowe postępowanie administracyjne. W toku niniejszego postępowania Uczelnia wyraziła swe stanowisko w piśmie z dnia 24 maja 2012 r. (dowód; karta nr 23). Pismem z dnia 13 czerwca 2012 r. strona niniejszego postępowania została natomiast zawiadomiona o zakończeniu zbierania materiału dowodowego (dowód: karta nr 30) i wyznaczonym terminie nie skorzystała z przysługującego jej prawa do zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny: Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach prowadzi działalność stosownie do Decyzji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 stycznia 2012 r. (MNiSW-DNS-WUN-6014-21528-1/WM/12) o jej wpisie do rejestru uczelni niepublicznych i związków uczelni niepublicznych pod liczbą porządkową 328 (dowód: karta nr 7). W ramach prowadzonej działalności GWSP zawiera ze studentami umowy o świadczenie usług edukacyjnych (dowód: karty nr 8 – 10), które są zawierane z wykorzystaniem wzorca umowy pt. „Umowa edukacyjna” (dowód: karta nr 22). Umowy nie mają żadnych załączników, tj. załącznikiem do niech nie był żaden z niżej opisanych regulaminów normujących kwestie odpłatności. Przedmiotowy wzór umowy oraz umowy faktycznie zawarte z konsumentami obejmują następujące postanowienia istotne w kontekście niniejszego postępowania: § 1 „ Przedmiotem umowy jest określenie warunków odpłatności za studia na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. nr 164, poz. 1365 z późn. zm.), zwanej dalej Ustawą ”. § 3 ust. 2 „ Student oświadcza, że znane są mu: Statut Uczelni, Regulamin Studiów, Regulamin Praktyk oraz Regulamin Opłat obowiązujące w Uczelni, których treść znajduje się na stronie www.gwsp.gliwice.pl lub w gablocie na terenie Uczelni ”. § 5 ust. 1: „ Student zobowiązuje się do terminowego wnoszenia opłat na zasadach określonych w Regulaminie Opłat obowiązującym w Uczelni” . § 5 ust. 3: „ Zmiany wysokości opłat następują poprzez wprowadzenie Zarządzeniem Rektora zmian w Regulaminie Opłat. Zmiana wysokości opłat następuje aneksem do umowy, nie później niż na 1 miesiąc przed rozpoczęciem zajęć ”. W umowach nie podaje się wysokości żadnych opłat należnych Uczelni za świadczone przez nią usługi oraz związane z tokiem studiów. 3 Ponadto w Uczelni obowiązuje Regulamin opłat (zwany dalej także Regulaminem) wprowadzony w życie Zarządzeniem Nr 1/12 Rektora Gliwickiej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości z dnia 19 stycznia 21012 r. w sprawie wprowadzenia Regulaminu opłat (dowód: karty nr 6, 11). Przedmiotowe zarządzenie weszło w życie z dniem 1 marca 2012 r. Załącznik do niego stanowi wspomniany Regulamin opłat Gliwickiej Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach (dowód: karty nr 12 – 17). Niniejszy Regulamin określa wysokość i zasady wnoszenia opłat z tytułu czesnego, wpisu warunkowego, powtarzania semestru, podjęcia studiów według indywidualnego planu studiów i programu nauczania lub indywidualnej organizacji studiów, uzupełnienia różnic programowych, przedłużenia okresu studiów celem ukończenia pracy dyplomowej, wznowienia studiów oraz opłat manipulacyjnych za wysłanie wezwania do zapłaty. Ponadto Regulamin określa opłaty związane z wydawaniem dokumentów. Stosownie do § 9 Regulaminu „ Regulamin wchodzi w życie z dniem 1 marca 2012 r. i zostaje podany do wiadomości studentów poprzez wywieszenie w gablotach na terenie Uczelni oraz na Platformie Edukacyjnej Uczelni ”. Do umów zawartych ze studentami przed datą wejścia w życie aktualnie obowiązującego Regulaminu opłat zostały zawarte aneksy według wzorca (dowód: karta nr 21), który Uczelnia przesłała w załączeniu do jej pisma z dnia 12 kwietnia 2012 r. Wzór ten w § 1 zawiera następujące postanowienie: „ W związku z wejściem w życie Zarządzenia Rektora nr 1/12 z dnia 19.01.2012 r. wprowadzającego Regulamin Opłat Gliwickiej Wyższe Szkoły Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach, strony zgodnie ustalają, iż w § 5, ust. 1 wiążącej strony Umowy Edukacyjnej dopisuje się zdanie drugie o następującej treści: >Wiążące dla stron są zapisy Regulaminu Opłat wprowadzonego Zarządzeniem Rektora nr 1 /12 z dnia 19.01.2012 r., a dotychczasowy Regulamin Opłat z dnia 28 maja 2009 r. przestaje wiązać strony<”. Na pytanie, czy w momencie zawierania umów edukacyjnych konsumenci otrzymywali również dokument określający warunki finansowe studiowania, Uczelnia wyjaśniła, iż z treści § 3 ust. 2 umów wprost wynika, iż student składa oświadczenie, że jest mu znany między innymi Regulamin opłat, który znajduje się na stronie internetowej Uczelni oraz w gablocie w jej siedzibie. Dodatkowo Regulamin opłat znajduje się – w wersji drukowanej – w Dziale Nauczania GWSP, o czym studenci są informowani przy okazji podpisywania umów edukacyjnych. Uczelnia oświadczyła nadto, że studenci mieli możliwość zapoznania się z Regulaminem opłat wprowadzonym w życie z dniem 1 marca 2012 r. poprzez stronę internetową Uczelni, w gablotach Uczelni oraz w Dziale Nauczania (dowód: karta nr 19). Studenci o zmianie Regulaminu zostali więc poinformowani poprzez informacje umieszczane na tablicy ogłoszeń w budynku Uczelni, na stronie internetowej oraz poprzez informacje podane ustnie lub telefonicznie przez pracowników Działu Nauczania np. przy odbieraniu lub zdawaniu w związku z trwająca sesją egzaminacyjną kart okresowych osiągnięć i indeksów. Jednocześnie Uczelnia oświadczyła, że nie jest wprowadzony mechanizm prawny obligujący do korzystania z internetowej Platformy Edukacyjnej. Platforma ta może jednak być dostępna dla wszystkich studentów i są tam zamieszczane wszystkie najważniejsze informacje (programy poszczególnych przedmiotów, terminy egzaminów itp.) (dowód: karta nr 20). W piśmie z dnia 24 maja 2012 r. (dowód: karta nr 23) Uczelnia oświadczyła, że wciąż obowiązuje stosowany przez nią od 1 października 2010 r. wzór umowy zmieniony wzorem aneksu ze stycznia 2012 r. 4 GWSP wyjaśniła również, że każdorazowo treść Regulaminu Opłat wprowadzanego zarządzeniem Rektora jest konsultowana z Przewodniczącym Samorządu Studenckiego, który przekazuje informacje na temat planowanych zmian ogółowi studentów i zbiera ich opinie. Aktualnie obowiązujący regulamin był nadto przedstawiony Senatowi GWSP, w skład którego wchodzą m. in. przedstawiciele Samorządu Studenckiego. Z powyższego w opinii Uczelni wynika, że nie można podzielić poglądu, zgodnie z którym działania Uczelni są bezprawne i noszą znamiona praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Umieszczenie nowego Regulaminu na stronie internetowej Uczelni oraz w gablocie zlokalizowanej na jej terenie, a także odebranie od studentów oświadczenia, że znany jest im Regulamin opłat wyczerpuje zdaniem władz Uczelni dyspozycje wynikające z art. 160 ust. 3 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym. Ponadto Uczelnia oświadczyła, że w 2011 r. osiągnęła przychód w wysokości 4 830 855,82 zł (dowód: karta nr 23), co znajduje potwierdzenie w Rachunku zysków i strat oraz zestawieniu przychodów GWSP za 2011 r. (dowód: karty nr 27 – 28). Prezes Urzędu zważył, co następuje: Naruszenie interesu publicznego Stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ochrona interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowana w ramach działań Prezesa Urzędu jest prowadzona w interesie publicznym. Działania oparte na przepisach niniejszej ustawy są zatem podejmowane w interesie publicznym, w celu ochrony interesów zbiorowości, a nie wprost poszczególnych, indywidualnych uczestników rynku. Naruszenie interesu publicznego stanowi bezwzględny warunek do uznania kompetencji Prezesa Urzędu do rozstrzygnięcia określonej sprawy. Interes publiczny zostaje naruszony wówczas, gdy oceniane działania godzą w interesy ogólnospołeczne i dotykają szerokiego kręgu uczestników rynku i poprzez to powodują zaburzenia w jego prawidłowym funkcjonowaniu. Do naruszenia interesu publicznego dochodzi, gdy skutki określonych działań mają charakter powszechny, dotykają wszystkich potencjalnych podmiotów na danym rynku 1 . Z uwagi na to, że w niniejszej sprawie przedmiotowa przesłanka została spełniona, istniała możliwość poddania zachowania przedsiębiorcy dalszej ocenie pod kątem stosowania przez niego praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W ocenie Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, gdyż wiąże się z ochroną interesów wszystkich konsumentów, którzy byli lub mogli stać się kontrahentami Uczelni. W tym stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie ma miejsce naruszenie przez przedsiębiorcę interesu publicznoprawnego, co uzasadnia ocenę jego zachowania na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad I Stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów Na mocy art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Aby można było 1 Konrad Kohutek w: „Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz”, Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa 2008r., strona 47 5 stwierdzić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów muszą kumulatywnie zostać spełnione następujące przesłanki: - oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, - praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów, - praktyka musi być bezprawna. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez przedsiębiorcę rozumie się przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, natomiast stosownie do art. 4 pkt 1 lit. a tej ustawy przez przedsiębiorcę rozumie się także osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizująca lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej Uczelnia wyższa może być stroną postępowania administracyjnego dotyczącego stosowania przez nią praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, gdyż przysługuje jej status przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Stanowisko takie znajduje oparcie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 3 lipca 2003 r. (III CZP 38/03) stwierdził, że uczelnia niepaństwowa może być uznana za przedsiębiorcę. Sąd Najwyższy orzekł, że „ Odpłatne i systematyczne wykonywanie zajęć dydaktycznych jest wykonywaniem przez osobę prawną we własnym imieniu, zawodowo działalności usługowej w sposób zorganizowany i ciągły. Działalność taka, wykonywana przez uprawnionych pracowników uczelni, charakteryzuje się profesjonalnym charakterem, jest podporządkowana regułom opłacalności i racjonalnego gospodarowania, jest działaniem wykonywanym na własny rachunek uczelni, jako odrębnej osoby prawnej, a nie na rachunek jej założyciela, a ponadto charakteryzuje się niewątpliwie powtarzalnością działań i uczestnictwem w obrocie gospodarczym ”. W wyroku z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt III SK 22/2004) Sąd Najwyższy wskazał natomiast, że sama ustawa z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów zdefiniowała na użytek tej ustawy - pojęcie „przedsiębiorcy” bardzo szeroko, obejmując nim, oprócz podmiotów definiowanych jako przedsiębiorcy w innych ustawach (np. w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) także podmioty, których działalność nie kojarzy się z typową działalnością gospodarczą. Sąd Najwyższy stwierdził, że studenci, którzy korzystają z usług szkoły wyższej niepublicznej odpłatnie, stosownie do zawieranych w tym zakresie umów, są konsumentami w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Orzeczenia te zapadły przed wejściem w życie aktualnie obowiązującej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, niemniej jednak pozostają one aktualne także w obecnym stanie prawnym. W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, że Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości z siedzibą w Gliwicach posiada przymiot przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a tym samym może być stroną niniejszego postępowania oraz adresatem przedmiotowej decyzji. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje pojęcia zbiorowych interesów konsumentów, stąd przy ustalaniu jego treści należy odwołać się do orzecznictwa sądowego. Pojęcie zbiorowych interesów konsumentów zostało szeroko omówione przez Sąd 6 Najwyższy w wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07). W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podał, iż gramatyczna wykładnia tego pojęcia prowadzi do wniosku, że chodzi o zachowanie przedsiębiorcy, które godzi w interesy grupy osób stanowiących określony zbiór. Rezultaty tej wykładni modyfikuje zastrzeżenie, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma interesów indywidualnych. Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że przy konstruowaniu pojęcia „ zbiorowego interesu konsumentów ” nie można opierać się tylko i wyłącznie na tym, czy oceniana praktyka przedsiębiorcy skierowana jest do „ nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów ”. Wystarczające powinno być w jego ocenie ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów), wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów, za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Sąd Najwyższy orzekł też, że „ praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (...) takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy, w taki sposób, że potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy ”. Do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów jest konieczne, aby działanie przedsiębiorcy zostało skierowane nie do konkretnego adresata, lecz do pewnego nieoznaczonego kręgu podmiotów. Działanie to jest zatem w stanie wywołać niekorzystne następstwa w odniesieniu do każdego z konsumentów i zagraża ono przynajmniej potencjalnie każdemu z członków zbiorowości konsumentów 2 . W rozważanym przypadku oceniane zachowanie przedsiębiorcy oddziałuje na zbiorowe interesy konsumentów w sposób opisany w pkt. I niniejszej decyzji, co powoduje, że rozważana przesłanka została w tej sprawie spełniona. Oceniane zachowanie przedsiębiorcy dotyczy szerokiego kręgu najsłabszych uczestników rynku, jakimi są konsumenci. Dotyczy ono wszystkich tych osób, które zawarły z Uczelnią umowy edukacyjne, jak i zagraża interesom wszystkich jej potencjalnych usługobiorców. Rozważane działania godzą więc w zbiorowe interesy konsumentów. Można je także uznać za zakazaną prawem praktykę, gdyż charakteryzują się one cechą trwałości. Sposób godzenia w interesy konsumentów zostanie opisany poniżej. Bezprawność Kolejną przesłanką, która musi zostać spełniona, aby było możliwe stwierdzenie naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność rozważanego zachowania. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów może być takie zachowanie przedsiębiorcy, które jako sprzeczne z ustawą szczególną można zaklasyfikować, jako niezgodne z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i jedno z zachowań przykładowo wymienionych w art. 24 ust. 2 pkt. 1 – 3 ww. ustawy. Dodać należy, że stosownie do art. 1 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ustawa ta reguluje zasady i tryb przeciwdziałania praktykom naruszającym zbiorowe interesy konsumentów, jeżeli praktyki te wywołują lub mogą wywoływać skutki na terytorium 2 „Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów – Komentarz”, pod red. Cezarego Banasińskiego i Eugeniusza Piontka, Lexis Nexis Polska Sp. z o.o., Warszawa 2009r., Wydanie 1, str. 398 7 Rzeczpospolitej Polskiej. Dla stwierdzenia, że dana praktyka jest niezgodna z art. 24 ww. ustawy wystarczające jest więc wykazanie, że potencjalnie istniało zagrożenie naruszenia interesów konsumentów np. wskutek niedopełnienia określonego obowiązku informacyjnego względem konsumentów i nie jest konieczne faktyczne wystąpienie negatywnego skutku w praktyce. Oznacza to, że wystarczy np. samo zaniechanie udzielenia przez przedsiębiorcę istotnych informacji, nawet jeśli w praktyce konsumenci pozyskali potrzebne im informacje z innego źródła. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „ muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa ” 3 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 4 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 5 . Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 6 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy (umyślność bądź nieumyślność), a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. W niniejszej sprawie postawiono Uczelni zarzut niedopełniania obowiązku polegającego na określaniu w umowach zawieranych z konsumentami warunków odpłatności za studia. Obowiązek taki wynika z art. 160 ust. 3 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, który stanowi, że „ Warunki odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1, określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej ”. Pierwszym z elementów wymagających ustalenia jest to, jaki zakres regulacji powinna mieć umowa. W niniejszym przypadku Uczelnia zawiera ze studentami umowy edukacyjne, w § 1 których stwierdza się, że ich przedmiotem jest określenie warunków odpłatności za studia. Odpłatność za studia należy rozumieć jako wszystkie opłaty za świadczone na rzecz studentów usługi edukacyjne sensu stricto, jak i wszelkie inne opłaty związane z tokiem studiów. W wyroku z dnia 14 lipca 2011 r. (sygn. akt III SK 6/11) Sąd Najwyższy przychylił się do stanowiska, zgodnie z którym, skoro przepis art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym nakazuje uczelniom określić w umowie zawieranej ze studentem warunki odpłatności za studia, to przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż umowa powinna precyzować, za jakie świadczenia ze strony uczelni, w jakich okolicznościach i w jakiej 3 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 4 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 5 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 6 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 8 wysokości student będzie zobowiązany ponosić opłaty. W dalszej części uzasadnienia do ww. wyroku SN wywodził, iż określenie katalogu świadczeń podlegających opłatom, wysokości tych opłat oraz zasad ich uiszczania należy do uczelni. W przedmiotowym wyroku SN orzekł, że art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym nie narusza brak w umowie zawartej pomiędzy uczelnią a studentem szczegółowej regulacji na temat opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm.) 7 . Uzasadnieniem dla takiego rozróżnienia był fakt, że część z opłat związanych z dokumentowaniem przebiegu studiów jest należna dopiero na zakończenie procesu edukacji, przy czym maksymalne wysokości tych opłat określają przepisy prawa. W pozostałym zakresie wszelkie regulacje powinny natomiast zostać zawarte w umowie. Skoro więc Uczelnia pobiera opłaty: - z tytułu czesnego, - z tytułu wpisu warunkowego, - z tytułu powtarzania semestru, - z tytułu podjęcia studiów według indywidualnego planu studiów i programu nauczania lub indywidualnej organizacji studiów, - z tytułu uzupełnienia różnic programowych, - z tytułu przedłużenia okresu studiów celem ukończenia pracy dyplomowej, - z tytułu wznowienia studiów, - manipulacyjne za wysłanie wezwania do zapłaty, to powinna ona zamieszczać stosowne regulacje w tym zakresie w umowach. GWSP nie zawiera jednak unormowań na ten temat w umowach ze studentami. Zaznaczyć trzeba, że sytuacja taka ma miejsce nie tylko pod rządami Regulaminu opłat z 2012 r., ale także tego z 2009 r. Żaden z ww. regulaminów nie stanowił bowiem załącznika do umów edukacyjnych, natomiast konsumenci w zawieranych umowach składali oświadczenie, iż jest im znany regulamin normujący kwestie opłat za studia. W tym miejscu należy szczegółowo rozważyć kwestię formy pisemnej, o jakiej mowa w cytowanym art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym. Zgodnie z art. 78 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) „ Do zachowania pisemnej formy czynności prawnej wystarcza złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Do zawarcia umowy wystarcza wymiana dokumentów obejmujących treść oświadczeń woli, z których każdy jest podpisany przez jedną ze stron, lub dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświadczenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany ”. Z powyższego wynika, że dla zachowania formy pisemnej wymagane jest nie tylko utrwalenie treści oświadczenia woli pismem, ale konieczne jest także własnoręczne podpisanie tego oświadczenia przez składającego je 8 . Jeżeli w treści dokumentu znajduje się odesłanie do innego dokumentu, ten inny dokument powinien być z reguły fizycznie, to znaczy w sposób trwały, dołączony w całości lub – zależnie od okoliczności – w wypisie jako załącznik, stanowiący integralną część zasadniczego dokumentu 9 . W świetle powyższego za niewystarczające w kontekście art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym należy uznać zamieszczanie unormowań dotyczących kwestii opłat za studia w 7 Rozporządzenie nieobowiązujące, obecnie obowiązuje rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz. 1188) 8 Stanisław Dmowski, Stanisław Rudnicki: „Komentarz do Kodeksu Cywilnego, Księga pierwsza, Część ogólna”, Wydanie 5, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2003, str. 321 9 jw., str. 322 9 Regulaminie. Regulamin nie stanowi bowiem ani załącznika do umowy, w której jedynie zamieszcza się odesłanie do niego, ani też niezależnie od umowy nie doręcza się go studentom. W § 5 ust. 3 umów edukacyjnych Uczelnia zastrzega, że „ Zmiany wysokości opłat następują poprzez wprowadzenie Zarządzeniem Rektora zmian w Regulaminie Opłat. Zmiana wysokości opłat następuje aneksem do umowy, nie później niż na 1 miesiąc przed rozpoczęciem zajęć ”. Z okoliczności niniejszej sprawy wynika, że w umowach zmienia się jedynie treść odesłania do dokumentu normującego kwestie opłat. Wysokość tych opłat nie jest natomiast regulowana umowami zawieranymi w formie pisemnej. W tych okolicznościach stwierdzić należało, że w niniejszym przypadku Uczelnia dopuściła się naruszenia art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym, a zatem należało również orzec, że zachowanie Uczelni jest bezprawne. Wskutek wyżej opisanego zaniechania Uczelnia godzi w interesy konsumentów. Podanie określonego dokumentu do publicznej wiadomości poprzez wywieszenie go w gablocie nie zapewnia konsumentom należytej ochrony. W przypadku umów długoterminowych, na mocy których konsumenci są zobowiązani do uiszczania rozmaitych opłat w różnorakich wysokościach, powinni oni dysponować dokumentami, z których wynika po pierwsze fakt istnienia obowiązku danego rodzaju, jak i wysokość kwoty zobowiązania. Zachowanie takie jest ponadto sprzeczne z dyspozycją art. 384 § 1 Kodeksu cywilnego, z którego wynika obowiązek doręczenia wzorca drugiej stronie umowy. Zauważyć trzeba, że nie bez powodu ustawodawca ograniczył możliwość związania konsumentów wzorcem umowy bez jego doręczenia konsumentowi jedynie do sytuacji, gdy umowa zawierana z jego wykorzystaniem dotyczy drobnych, bieżących spraw życia codziennego. Z takim przypadkiem nie mamy jednak do czynienia, jeśli chodzi o umowy o świadczenie usług edukacyjnych w ramach studiów wyższych. W związku z tym, że w Uczelni nie istnieje obowiązek korzystania przez studentów z elektronicznej Platformy Edukacyjnej, GWSP nie zapewnia także i w ten sposób możliwości indywidualnego informowania konsumentów o wszelkich zmianach, który byłby sposobem pozwalającym objąć działaniem Uczelni wszystkich jej studentów. Wprawdzie Platforma Edukacyjna nie pozwalałby na doręczania dokumentów w formie pisemnej, lecz przynajmniej zapewniałaby, przy założeniu istnienia obowiązku korzystania z niej przez studentów, możliwość dotarcia do wszystkich konsumentów. Bez wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy pozostaje fakt, że jak wynika z oświadczenia złożonego przez Uczelnię, jej pracownicy informowali wszystkich studentów o wprowadzanych zmianach. Nie sposób bowiem stwierdzić, że w ten sposób konsumenci zostali zapoznani z treścią wprowadzanego w życie Regulaminu. W takich okolicznościach można jedynie przyjąć, że studenci zostali poinformowani o fakcie wprowadzenia w życie nowego Regulaminu. Obojętne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest równie to, że studenci podpisywali aneksy do umów. Z aneksów tych wynika mianowicie jedynie to, że zostają oni związani treścią nowego Regulaminu. Podobnie należy potraktować składane przez konsumentów przy podpisywaniu umowy oświadczenie, iż jest im znana treść m. in. Regulaminu opłat. Ponadto obowiązek ciążący na przedsiębiorcy powinien być realizowany niezależnie od tego, czy konsumenci deklarują znajomość wiążących ich regulacji, czy też nie. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie jest też istotne to, że Władze Uczelni „konsultują” treść aktów prawnych, które planują wprowadzić w życie, z przedstawicielami studentów. Konsultacjom nie podlega bowiem wiążący dokument, któremu nadano moc prawną, lecz jedynie projekt. 10 Zaniechanie Uczelni prowadzi do osłabienia pozycji konsumentów wskutek istniejących ograniczeń informacyjnych, co może skutkować na przykład niedopełnieniem przez nich ciążących na nich obowiązków finansowych. W tych okolicznościach należało stwierdzić, iż Uczelnia godzi swym zachowaniem w interes konsumentów. Wobec spełnienia wszystkich wymienionych na wstępie przesłanek, należało orzec, jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Ad II Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu może skorzystać z uprawnienia do nałożenia na przedsiębiorcę stosującego praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów kary pieniężnej w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Kara taka może być nałożona bez względu na to, czy przedsiębiorca dopuścił się naruszenia umyślnie, czy też nieumyślnie. Z powyższego wynika, że kara może być nałożona bez względu na okoliczność występowania po stronie przedsiębiorcy winy rozumianej jako świadomość bezprawności zachowania. Okoliczność ta jest jednak czynnikiem relewantnym przy miarkowaniu wysokości nakładanej kary pieniężnej 10 . Stosownie do art. 111 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przy ustalaniu wysokości kar pieniężnych, w tym kar określonych w art. 106 tej ustawy, należy uwzględnić w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Kara nakładana przez Prezesa Urzędu na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów służy podkreśleniu naganności ocenianego zachowania. Przedsiębiorca, jako profesjonalista powinien wiedzieć, że określając warunki umowne nie może stosować bezprawnych postanowień, ani w żaden inny sposób godzić w interesy konsumentów. Orzeczona kara powinna stanowić dolegliwość dla uczestnika niniejszego postępowania, tak aby jej nałożenie skutkowało w przyszłości zapobieżeniem zaistnienia podobnych sytuacji. W opinii Prezesa Urzędu należy podkreślić aspekt edukacyjny i wychowawczy zastosowanego środka oraz wyrazić nadzieję, że odniesie on spodziewany skutek na przyszłość. Poza wymiarem indywidualnym kary należy zwrócić uwagę na jej wymiar ogólny, funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. Kara wymierzana w niniejszym przypadku jest nakładana na Uczelnię w związku ze stosowaniem przez nią praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w punkcie I niniejszej decyzji, a polegającej na niedopełnianiu obowiązku określania w umowach o świadczenie usług edukacyjnych wysokości opłat za studia, co jest niezgodne z art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym. Podstawą obliczenia wysokości niniejszej kary jest przychód osiągnięty przez Uczelnię w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, tj. w 2011r., który wyniósł 4 830 855,82 zł (słownie cztery miliony osiemset trzydzieści tysięcy osiemset pięćdziesiąt pięć złotych osiemdziesiąt dwa grosze). W związku z tym maksymalna kara, jaka mogłaby w niniejszym przypadku zostać wymierzona, to kara w wysokości 483 085,58 zł (słownie: czterystu osiemdziesięciu trzech tysięcy osiemdziesięciu pięciu złotych pięćdziesięciu ośmiu groszy). 10 Konrad Kohutek w: „Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz”, Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa 2008r., strona 1027 11 W oparciu o osiągnięty przez przedsiębiorcę przychód ustalono kwotę bazową stanowiącą punkt wyjścia dla dalszych obliczeń, którą określono na poziomie 0,2 % przychodu, czyli na poziomie 9 661 zł Praktyka wymieniona w pkt. I tej decyzji ujawnia się na etapie zawierania kontraktu, przy czym jej wpływ ujawnia się na etapie wykonywania umowy. Stwierdzone braki dotyczą istotnych elementów umowy, których nieprawidłowe wykonanie może pociągnąć za sobą doniosłe skutki po stronie konsumentów. Na niekorzyść Uczelni przemawia to, że masowo zawiera ona z konsumentami umowy długoterminowe. Pomimo iż na rynku działa stosunkowo wiele uczelni wyższych, tak publicznych, jak i niepublicznych, to po dokonaniu wyboru jednej z nich i rozpoczęciu studiów w wybranej placówce, trudno stwierdzić, iż konsument mógłby dowolnie zmienić instytucję, w której będzie się kształcił. Rozważana praktyka ma charakter praktyki długotrwałej, gdyż trwa od 2009 r., a więc dłużej niż rok. Przy ustalaniu wysokości kwoty bazowej wzięto pod uwagę także to, że kwestionowana praktyka była stosowana w sposób nieumyślny, tj. w dobrej wierze, iż podejmowane przez Uczelnię działania są wystarczające w kontekście wymogów wynikających z art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym. Zauważenia wymaga również okoliczność, że informacje, których konsumenci nie otrzymywali w umowach, były dla nich po spełnieniu określonych warunków dostępne tak w siedzibie Uczelni, jak i na stronie internetowej Uczelni. W świetle wyżej opisanych okoliczności wagę rozważanej praktyki określono jako umiarkowaną. Po ustaleniu kwoty bazowej przystąpiono do analizy, czy w niniejszej sprawie zaszły okoliczności łagodzące i obciążające, które mogłyby mieć wpływ na wymiar kary. W sprawie tej nie wystąpiły żadne okoliczności łagodzące, ani obciążające. W tym stanie rzeczy wymiar kwoty bazowej pozostawiono bez zmian. W wyniku obliczeń przeprowadzonych w wyżej opisany sposób, karę pieniężną z tytułu naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zakresie opisanym w pkt. I sentencji niniejszej decyzji określono na poziomie 9 661 zł (słownie: dziewięciu tysięcy sześciuset sześćdziesięciu jeden złotych), co stanowi 0,2 % przychodu oraz 2 % maksymalnego wymiaru kary. Na ostatnim etapie sprawdzono, czy kara obliczona w ww. sposób nie przewyższa kary w maksymalnej wysokości, jaka została przewidziana w przepisie art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Sytuacja taka nie ma jednak w niniejszym przypadku miejsca. W tych okolicznościach należało orzec, jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000. Ad III Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W myśl art. 77 ust. 1 tej ustawy, jeżeli w wyniku postępowania Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania. 12 Postępowanie w sprawie stosowania przez Uczelnię praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów zostało wszczęte z urzędu, a w jego wyniku Prezes Urzędu w punkcie I sentencji decyzji stwierdził naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Kosztami niniejszego postępowania są wydatki związane z korespondencją prowadzoną przez Prezesa Urzędu ze stroną. W związku z powyższym postanowiono obciążyć przedsiębiorcę kosztami postępowania w wysokości 15,05 zł (słownie: piętnastu złotych pięciu groszy). Koszty niniejszego postępowania przedsiębiorca obowiązany jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie w NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000 w terminie 14 dni od uprawomocnienie się decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie III niniejszej decyzji, stosownie do art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 32 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego, należy wnieść zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach w terminie tygodnia od dnia doręczenia niniejszej decyzji. DYREKTOR DELEGATURY URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH Maciej Fragsztajn