RKT-29/2014

1 PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KATOWICACH Katowice, dn. 15 października 2014r. RKT-61-42/13/SB DECYZJA Nr RKT-29/2014 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Open Finance SA z siedzibą w Warszawie, - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów bezprawne działanie Open Finance SA w Warszawie polegające na przekazywaniu w trakcie prezentowania cech produktów informacji dotyczących moŜliwości przystąpienia do grupowego ubezpieczenia na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym w sposób wprowadzający konsumentów w błąd w zakresie ryzyka związanego z inwestowaniem środków pienięŜnych w ramach przedmiotowych produktów, poprzez wyeksponowanie korzyści związanych z inwestycją kosztem informacji dotyczących okoliczności, w których inwestycja moŜe nie przynieść zysku lub wygenerować straty, a takŜe kosztów związanych z rozwiązaniem umowy w trakcie jej trwania, co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o jakiej mowa w art. 5 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 5 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206), a w związku z tym stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów określoną w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 28 października 2013 r. II. Na podstawie art. 26 ust. 2 w zw. z art. 27 ust. 2 i 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określa się Open Finance SA z siedzibą w Warszawie środek usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w postaci publikacji punktu I sentencji niniejszej decyzji na oficjalnej stronie internetowej Spółki w ten sposób, Ŝe odnośnik do treści pkt I sentencji powinien zostać umieszczony na stronie głównej Spółki oraz utrzymywanie ww. publikacji na przedmiotowej stronie internetowej przez okres 1 (jednego) roku. III. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na Open Finance SA z siedzibą w Warszawie karę pienięŜną płatną do budŜetu państwa, z 2 tytułu naruszenia zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej decyzji w wysokości 1 673 546 złotych (słownie: jednego miliona sześciuset siedemdziesięciu trzech tysięcy pięciuset czterdziestu sześciu złotych). IV. Na podstawie art. 77 ust. 1 w związku z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz na podstawie art. 263 § 1 oraz art. 264 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013r. poz. 267) w związku z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów obciąŜa się Open Finance SA z siedzibą w Warszawie , kosztami opisanego na wstępie postępowania w sprawie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów oraz zobowiązuje się tego Przedsiębiorcę do zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania w kwocie 30 złotych (słownie: trzydziestu złotych), w terminie 14 dni od uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Uzasadnienie W imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – zwanego dalej Prezesem Urzędu, z urzędu przeprowadzone zostało postępowanie wyjaśniające (znak RKT- 403-34/12/SB) w sprawie wstępnego ustalenia, czy w związku z działalnością Open Finance SA z siedzibą w Warszawie (zwanej dalej takŜe Spółką lub przedsiębiorcą) występuje naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) – zwanej dalej równieŜ uokik. Prezes Urzędu otrzymał wiele skarg konsumentów, w których skarŜyli się oni na sposób przekazywania informacji przez pracowników Spółki przy zawieraniu umów przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (dowód: karty nr 7122-8478). W związku z ustaleniami poczynionymi w trakcie postępowania wyjaśniającego, a takŜe w związku z informacjami zawartymi w skargach konsumentów w dniu 19 grudnia 2013 r. postanowieniem nr 1 (dowód: karty nr 2, 3) z urzędu zostało wszczęte postępowanie administracyjne w związku z podejrzeniem stosowania przez Open Finance SA w Warszawie działań polegających na przekazywaniu w trakcie prezentowania cech produktów informacji dotyczących moŜliwości przystąpienia do grupowego ubezpieczenia na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym w sposób mogący wprowadzać konsumentów w błąd w zakresie ryzyka związanego z inwestowaniem środków pienięŜnych w ramach przedmiotowego produktu, poprzez wyeksponowanie korzyści związanych z inwestycją kosztem informacji dotyczących okoliczności, w których inwestycja moŜe nie przynieść zysku lub wygenerować straty, a takŜe kosztów związanych z rozwiązaniem umowy w trakcie jej trwania, co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o jakiej mowa w art. 5 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 5 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206) – zwanej dalej takŜe uopnpr, co mogło stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów określoną w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 uokik. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu niniejszego postępowania administracyjnego Spółka nie odniosła się do postawionego zarzutu (dowód: karty nr 6510- 6511). Przedsiębiorca przekazał jedynie Ŝądane przez Prezesa Urzędu informacje oraz dokumenty. 3 Pismem z dnia 9 września 2014r. (dowód: karta nr 8479) przedsiębiorca został zawiadomiony o zakończeniu zbierania materiału dowodowego oraz o prawie do zapoznania się z materiałem zgromadzonym w sprawie, z którego nie skorzystał. Prezes Urzędu ustalił, co następuje: Strona postępowania Open Finance SA z siedzibą w Warszawie jest przedsiębiorcą prowadzącym działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego (dowód: karty nr 6-9). Charakterystyka produktów, których dotyczyło postępowanie Spółka oferowała swoim klientom moŜliwość przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi – zwanych dalej takŜe grupowymi ubezpieczeniami na Ŝycie i doŜycie z UFK. W przypadku ww. ubezpieczeń przedsiębiorca pełni rolę ubezpieczającego, natomiast ubezpieczycielami są towarzystwa ubezpieczeń. Powołany powyŜej ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy stanowi wydzieloną rachunkowo oraz odrębnie inwestowaną część aktywów towarzystwa ubezpieczeń tworzoną z alokowanych składek wnoszonych przez konsumentów. Przedmiotowy fundusz jest zarządzany według zasad określonych w regulaminach funduszów. Wartość rachunku udziałów konsumenta wynika z wartości udziałów jednostkowych, zaewidencjonowanych na rachunku udziałów. Jej wartość zaleŜy od liczby udziałów jednostkowych danego funduszu oraz wartości udziałów jednostkowych. Na podstawie przedstawionych przez Spółkę dokumentów 1 , w szczególności Oświadczeń , Kart informacyjnych , określone zostały główne ryzyka, jakie wiąŜą się z powierzeniem przez konsumentów środków pienięŜnych w ramach grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi: - ryzyko utraty części środków zgromadzonych w ramach ubezpieczenia, w przypadku rezygnacji z ubezpieczenia przed końcem Okresu Ubezpieczenia; - ryzyko rynkowe przez które rozumie się ryzyko utraty części wpłaconej składki 2 , gdyŜ w okresie ubezpieczenia wartość udziału jednostkowego 3 moŜe ulegać znacznym wahaniom ze względu na wycenę instrumentów finansowych 4 wchodzących w skład aktywów Funduszu 5 ; - ryzyko kredytowe, które obejmuje ryzyko niewypłacalności emitentów instrumentów finansowych, w których lokowane są aktywa Funduszu, ryzyko kontrahentów, od których Towarzystwo Ubezpieczeń nabywa instrumenty finansowe wchodzące w skład aktywów Funduszu, oraz ryzyko depozytariuszy lub banków; 1 dokumenty, z którymi konsumenci byli zapoznawani przy przystępowaniu do ubezpieczenia oraz zawierające informacje związane z cechami produktów, 2 Składka – składka jednorazowa– wpłacana jednorazowo składka z tytułu Ubezpieczenia, co najmniej w wysokości określonej w Deklaracji zgody, nie niŜsza niŜ minimalna wysokość Składki Jednorazowej określonej w Tabeli Opłat i Limitów; składka bieŜąca stanowiąca (…)% zadeklarowanej Składki Zainwestowanej, wpłacana miesięcznie przez pierwszych (…) lat polisowych w wysokości określonej w Deklaracji zgody, nie niŜszej niŜ minimalna wysokość Składki BieŜącej określonej w Tabeli Opłat i Limitów, i pierwsza – składka jednorazowa stanowiąca (…)% zadeklarowanej Składki Zainwestowanej, wpłacana w wysokości określonej w Deklaracji zgody, nie niŜsza niŜ minimalna wysokość Składki Pierwszej określonej w tabeli Opłat i limitów, 3 Wartość udziału jednostkowego - wartość danego Funduszu podzielona przez liczbę Udziałów jednostkowych zgromadzonych w Funduszu ustalona w Dniu wyceny zgodnie z zapisami Regulaminu, 4 instrumenty finansowe są określane w Regulaminach konkretnych Funduszy, 5 Fundusz – ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy stanowiący wydzieloną rachunkowo oraz odrębnie inwestowaną część aktywów Towarzystwa Ubezpieczeń tworzoną z alokowanych Składek, zarządzany według strategii inwestycyjnej opisanej w Regulaminie, 4 - ryzyko ograniczonej płynności, które jest związane z dokonywaniem wypłat Wartości wykupu 6 bez moŜliwości wypłat częściowych w trakcie trwania Okresu ubezpieczenia. Open Finance SA przedstawił wykaz produktów, pod którymi oferowane były ubezpieczenia grupowe na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi: Enterprise, Enterprise II, Fundusze za pół ceny, Leading Markets, Libra III Bonus, Libra III, Libra II, Libra, Masters 8%, Masters, Multistrategia 7%, Multistrategia, Nature Premium, Nowa Szczęśliwa Piątka, Nowy Strzał w Dziesiątkę, Pareto, Pareto II, Pareto Millenium, Pareto Millenium II, Plan Oszczędnościowy Bezpieczne Oszczędzanie, Strzał w Dziesiątkę, Fundusz z lokatą gwarantowana, Open Finance Wealth Management, Open Finance Wealth Management Emerging Markets, Plan Oszczędnościowy Stabilne Oszczędzanie, Inwestycja Kapitał na Przyszłość, Dziesięciokrotka, Światowe Rynki, Liga Światowa, Kwartalny Profit, Kwartalny Profit Plus, Stabilny Zysk, Stabilny Zysk Plus, Światowe Bogactwa, Bezpieczny Zysk, Nordea My Future, Twoja Perspektywa, Better Future, LUCRO, Plan Oszczędnościowy Bezpieczna Przyszłość, Firma i Emerytura Plus, Quatro, Gold Tracker, Indywidualny Program Emerytalny, Global Market II, Kurs na Zysk, Kurs na Zysk II, Kurs na 8% Zysk, Voyager, Twój Zysk, Twój Euro Zysk, Ósemka II (dowód: karty nr 13-18, 823, 18-25, 7977, 7978). Z przedstawionych przez Spółkę informacji wynika, Ŝe produkty dotyczące ubezpieczeń grupowych na Ŝycie i doŜycie z UFK były oferowane przez pracowników Spółki od 2008r. (dowód: karty nr 13-18, 6510). Spółka przedstawiła informacje, Ŝe zaprzestała oferowania konsumentom grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z UFK (dowód: karty nr 6510, 6644). Spółka oświadczyła, Ŝe ostatnie przystąpienie klienta do ww. ubezpieczenia miało miejsce 27 października 2013r. (dowód: karty nr 6644, 6856). Przedmiotowa deklaracja została potwierdzona przez dostarczenie kompletu dokumentów dotyczącego tego ubezpieczenia (dowód: karty nr 6648- 6660). Opis skarg konsumentów Prezes Urzędu zgromadził liczne skargi konsumentów na działalność Open Finance SA w zakresie dotyczącym oferowania moŜliwości przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Skargi te były składane bezpośrednio w Urzędzie lub zostały przekazane przez Spółkę (dowód: karty nr 6512-6640, 6858-7118, 7122-8478). Konsumenci w skargach zamieszczali następujące informacje: - „(…) zaznaczając, Ŝe chcę skorzystać z lokat terminowych, bez inwestycji, z moŜliwością wyjścia bez utraty kapitału ”, „(…) ponadto kaŜde wyjście wcześniej obarczone jest ogromnymi opłatami o czym nie miałem pojęcia ” (dowód: karta nr 6859), - „ Pracownik (…) zataiła przede mną informację o wysokiej opłacie likwidacyjnej/opłacie administracyjnej/kosztach prowadzenia rachunku, które znacznie przekraczają tzw. przeciętny poziom konsumencki i są tym samym wystarczającym powodem do uniewaŜnienia powyŜszej umowy ”, „ Zataiła przede mną informację, w jaki sposób inwestowane są wpłacane przeze mnie pieniądze (o inwestowaniu w akcje, obligacje, surowce nie wspomniała – dowiedziałam się o tym z mediów oraz od innych osób poszkodowanych) ”, „ Pani (…) oszukała mnie z premedytacją informując, iŜ po 10 latach mogę rozwiązać umowę bez Ŝadnych konsekwencji, zyskując gwarantowaną 6 Wartość wykupu – kwota wypłacona przez Towarzystwo Ubezpieczeń na zasadach przewidzianych w § 18, 5 sumę prawie 100 000 zł, a w rzeczywistości jeszcze w piętnastym roku trwania umowy wysokość opłaty likwidacyjnej wynosi 5%” (dowód: karta nr 6868), - „ Pani (…) zapewniała mnie, iŜ produkt ten – grupowe ubezpieczenie na Ŝycie jest bezpieczną i korzystną lokatą oraz, Ŝe ona teŜ ją posiada i nawet załoŜyła ją dla swojego syna” (dowód: karta nr 6869). - „ Jako osoba bez wykształcenia ekonomicznego, tzw. „przeciętny konsument” zwróciłam się o pomoc w zainwestowaniu dość duŜej kwoty pieniędzy do firmy, która w moim pojęciu stworzona jest po to, aby pomagać takim ludziom jak ja w inwestowaniu pieniędzy. Przedstawiłam doradcy moje oczekiwana: moje pieniądze miały być pod 100% ochroną kapitału, chciałam zainwestować w produkty mające zapewnić mi godziwą emeryturę, miałam mieć moŜliwość „wyjścia z programu” bez większych kosztów, gdyby sytuacja moja uległa zmianie finansowej. Prosiłam o przygotowanie kilku propozycji, na dłuŜszy i krótszy okres inwestycji. W czasie kilku spotkań, doradca przedstawił mi propozycje „idealne dla mnie, bezpieczne, zgodne z moimi oczekiwaniami, gwarantujące średni roczny zysk na poziomie 8%” (dowód: karta nr 7124), - „ Wybrałem okres dłuŜszy, gdyŜ jak poinformował mnie pan (…), przy tym wariancie wyboru będę mógł juŜ po 5 latach wypłacić zainwestowane pieniądze wraz z zyskiem, bez ponoszenia Ŝadnych dodatkowych kosztów”, „(…) zachęcony reklamą otrzymaną w poczcie elektronicznej dotyczącą moŜliwości skorzystania z wysoko oprocentowanej lokaty bankowej w celu wyboru takiego produktu oszczędnościowego odwiedziłem (…), zgodnie z wcześniej zarezerwowanym telefonicznie terminem placówkę Open Finance ” (dowód: karty nr 7147-7148), - „ Doradca narzucał bardzo szybkie tempo całego procesu podpisywania poszczególnych umów, zarzucał lawiną informacji, nie dając moŜliwości prawidłowego zapoznania się z treścią podpisywanych dokumentów ” (dowód: karta nr 7151), - „ Sądziłem bowiem, Ŝe tak jak sprawę przedstawił mi (…), jest to bezpieczny produkt ze 100% gwarancją kapitału, na którym na pewno nie stracę, a w dalszej perspektywie przyniesie pewne zyski, byłem takŜe przekonany, Ŝe produkt nie jest obciąŜony Ŝadnymi dodatkowymi opłatami. Spodziewałem się – i tak mi ten produkt przedstawił i utwierdzał mnie w takim przekonaniu (…) – w najgorszym wypadku moŜliwości poniesienia drobnych opłat manipulacyjnych w przypadku niepowodzenia inwestycji i chęci rezygnacji, ale Doradca zataił przede mną fakt praktycznego braku moŜliwości wycofania się z powodu nawet 97% straty wartości zainwestowanego kapitału, którą musiałbym w takim wypadku ponieść ” (dowód: karta nr 7152), - „ Wskazywałem p. (…), Ŝe stuprocentowa gwarancja ochrony kapitału jest dla mnie jednym z najwaŜniejszych warunków przystąpienia do tej umowy i w odpowiedzi byłem przez niego jednoznacznie zapewniany, Ŝe umowa, której zawarcie rozwaŜałem, ten warunek spełnia ”, „ Zostałem poinformowany i jednoznacznie zapewniony o stuprocentowej gwarancji kapitału, nie poinformowano mnie jednocześnie o jakimkolwiek ryzyku co do ochrony kapitału, który miałem uiszczać po podpisaniu tej umowy ubezpieczenia ” (dowód: kata nr 7215). - „ Gdybym chciała załoŜyć sobie ubezpieczenie poszłabym do Towarzystwa Ubezpieczeniowego. Ja chciałam mieć bezpieczną gwarantowaną lokatę bankową ” (dowód: karta nr 7237), - „ PowyŜszy produkt przedstawiono nam jako lokatę, nie wspominając nic o ubezpieczeniu, ryzyku inwestycyjnym, opłatach, zarządzaniu inwestycyjnym ” (dowód: karta nr 7346), - „(…) poinformował nas Ŝe po 6 miesiącach moŜemy wypłacić, bez straty, a tylko z zyskiem ” (dowód: karta nr 7353), 6 - „ Poinformowała mnie, Ŝe to sprawdzony produkt, który w praktyce pozwala stabilnie zarabiać niezaleŜnie od sytuacji rynkowej, a więc zarówno na wzrostach, jak i spadkach. Przeciętny historyczny zysk, średnioroczny zysk to 11%” , „ Nie powiedziano mi, Ŝe jest jakaś róŜnica między składką wpłaconą, a składką zainwestowaną ” (dowód: karta nr 7364), - „(…) powiedziałem, Ŝe chciałem zainwestować na niedługi okres maksymalnie 2 lata. Powtarzałem wielokrotnie, Ŝe nie interesują mnie Ŝadne długoterminowe inwestycje, odsetki z zainwestowanego kapitału muszę na bieŜąco przeznaczyć na Ŝycie. Przy tak sprecyzowanych zastrzeŜeniach inwestycyjnych doradca Open Finance SA (…) zaproponował mi 4 wiąŜące umowy dotyczące zainwestowania wcześniej wymienionej kwoty (…)” (dowód: karta nr 7372), - „ Prosiłam o pomoc w ulokowaniu środków finansowych w atrakcyjnie oprocentowanej lokacie bankowej. Zaznaczyłam, Ŝe istnieje prawdopodobieństwo, Ŝe będę musiała wycofać ulokowane środki pienięŜne w kaŜdej chwili ” (dowód: karta nr 7387), - „ Jak się dowiedziałam później (…) oparte jest o opcje na indeks z wykorzystaniem dźwigni finansowej, a jest to jedna z najbardziej ryzykownych form inwestowania ” (dowód: karta nr 7514), - „(…) często emitowała reklamy Open Finance o doradcach finansowych, umówiłam się więc na spotkanie z doradcą finansowym (…). Pan (…) twierdził, Ŝe doradcy są niezaleŜni i nie reprezentują Ŝadnej konkretnej instytucji finansowej, zapewniał o uczciwości, rzetelności, duŜej wiedzy, doświadczeniu i dbałości o dobro klienta, w którego interesie zawsze działają, przeniosłam więc swoje środki finansowe z (…) do Open Finance”. (…) „Tytuł „ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy” nie wzbudził moich podejrzeń, gdyŜ wcześniej miałam juŜ załoŜoną w (…) lokatę pod tytułem „ubezpieczenie na Ŝycie”, tłumaczono mi wtedy, Ŝe lokata jest ukryta pod nazwą „ubezpieczenie” ze względu na podatek Belki, gdyŜ od ubezpieczenia nie pobiera się podatku, czyli jest to dla mnie korzystniejsze ”, „ (…) później zaczął przekonywać mnie do wspaniałego rozwiązania pn. (…) twierdząc, Ŝe (…) jest to wyjątkowa okazja do pomnaŜania kapitału, gdyŜ zysk po kilku latach miał przynieść podwojenie, a po 15 latach – czterokrotny wzrost (w prezentacji przedstawiono nawet moŜliwość osiągnięcia zysku w wysokości (…)% wpłaconej kwoty) ” (dowód: karty nr 7517, 7518), - „ W trakcie oferowania mi produktów, zostałem jednoznacznie poinformowany, Ŝe firma Open Finance zarabia na części zysku wypracowanego z mojego kapitału i nie istnieją Ŝadne dodatkowe koszty, które miałbym ponieść ” (dowód: karta nr 7528), - „ Dodatkowo zostałem poinformowany, Ŝe po 6 miesiącach będę mógł zrezygnować z ubezpieczenia i zlikwidować lokatę wraz z wypracowanym zyskiem ” (dowód: karta nr 7529), - „ W niedługim czasie po zlikwidowaniu lokat zatelefonował do mnie z propozycją, Ŝe (…) ma dla mnie bardzo interesującą ofertę, produkt który pozwoli mi na regularne oszczędzanie w długiej perspektywie czasu (…) Zapewniał, Ŝe ta forma oszczędzania daje 100% wszystkich wpłaconych pieniędzy twierdził, Ŝe produkt ten jest jak lokata bankowa z pełną gwarancją wpłaconych środków (…)” , „ Doradca z góry zakładał bardzo wysokie zyski, operując nawet końcowymi kwotami powyŜej 100 000 zł, a przede wszystkim gwarantował w 100% zwrot wpłaconych środków ”, „(…) nie rozgraniczał wtedy pojęć takich jak „wartość kapitału”, „składka zainwestowana” itp. które – jak się później okazało – zmieniały w bardzo duŜym stopniu charakter produktu ” (dowód: karta n 7590), - „ Natomiast wycena jego wartości opiera się o indeks banku (…), który zarabia zarówno w czasach dobrej jak i złej koniunktury. Na potwierdzenie tego przedstawił mi 7 jak zmieniała się wartość indeksu od 1985 roku, z której wynikało, Ŝe indeks rósł średniorocznie ponad 9%. Pan (…) wprowadził mnie w błąd, bo przedstawił mi wykres indeksu jako dane historyczne, nie wspominając o tym, Ŝe wartość indeksu była hipotetyczna ”, „ Sprzedawca ten przedstawił mi swoją kalkulację, z której wynikało, Ŝe po 15 latach spłacę cały kredyt hipoteczny z kapitału przeze mnie zgromadzonego oraz wygenerowanych zysków na tym produkcie ” (dowód: karta nr 7619), - „ Dodatkowo, kilkukrotnie zadawałam pytanie w/w pracownikowi, czy aby na pewno w najbardziej pesymistycznym scenariuszu (w przypadku, gdy indeks przynosi straty) otrzymam 100% wpłaconych środków. W odpowiedzi w/w sprzedawca zapewniał mnie, Ŝe otrzymam 100% wpłaconych pieniędzy plus ewentualne zyski. Później okazało się, Ŝe była to nieprawda ” (dowód: karta nr 7646), - „ Po kilku spotkaniach doradca finansowy (…) wiedząc, Ŝe jestem bezrobotny przygotowała mi wynegocjowane warunki korzystnych jak sądziłem produktów finansowych, z gwarancją kapitału i gwarancjami bankowymi – tak zapewniała ” (dowód: karta nr 7687), - „Po przeanalizowaniu informacji zebranych na własną rękę w Internecie oraz dzięki przychylności osób trzecich dowiedziałem się, Ŝe gwarancja obejmuje 100% wartości rachunku w dacie umorzenia – pomniejszona o opłaty, prowizje, umorzone składki oraz notowania funduszu. Nie zgadza się to z tym co zostało mi przedstawione przez doradcę” (dowód: karta nr 7747), - „ Jedyne informacje jakie otrzymaliśmy od konsultanta Open Finance związane były z omówieniem ogromnych zysków w dłuŜszym okresie czasu i nie zaznaczono w rozmowie, Ŝe są to jakieś historyczne wyniki ”, „ Gdyby nie Ŝyczliwość postronnych osób mogłabym nigdy nie dowiedzieć się o istnieniu takich obwarowań, a przecieŜ pierwszą osobą, która w moim mniemaniu ma w sposób uczciwy zarządzać moimi pieniędzmi i powinna informować klientów o tak waŜnych rzeczach jest doradca finansowy, czego ten nie uczynił działając w ten sposób umyślnie na szkodę klienta: (dowód: karta nr 7767), - „ Pan (…) zapewniał, Ŝe po 4-ch latach nie będzie problemu z zakończeniem inwestycji – otrzymam całą wpłaconą kwotę wraz z odsetkami. Ze względu na to, Ŝe mogłem systematycznie co miesiąc odkładać (…), oraz Ŝe wypłata środków we wcześniejszym terminie była gwarantowana, ale bez osiągniętych w okresie do 4 lat zysków, podpisałem umowę. (…) po okresie prawie czteroletnim (…) dowiedziałem się Ŝe zostałem oszukany: (…) Dowiedziałem się, Ŝe jestem ubezpieczony na 15 lat i nie mogę po 4-ch latach zakończyć inwestycji bez ogromnych strat zainwestowanego kapitału ” (dowód: karta nr 7915), - „(…) warunkiem podpisania kredytu miała być poliso lokata (…), która była bardzo zachwalana przez naszego sprzedawcę jako przynosząca wysokie korzyści finansowe a do tego obniŜająca oprocentowanie kredytu o (…). Robił przy nas wyliczenia, gdzie po 15 latach osiągnęlibyśmy pewny zysk (…) dzięki czemu wcześniej będziemy mogli spłacić kredyt mieszkaniowy ” (dowód: karta nr 7931). - „ Po upływie dwóch m-cy usłyszałem w TV o duŜych skargach klientów na sposób sprzedaŜy ubezp. takich jak ja zakupiłem”(dowód: karta nr 8099), -„Teraz dowiedziałem się (po publikacjach w prasie i Internecie), Ŝe nie mogą wycofać się z podpisanej w dniu (…) umowy na w/w produkt bezkosztowo przed upływem 10 czy 15 lat (…)” (dowód: karta nr 8151), - „ Twierdziła, Ŝe ubezpieczenie daje 100% gwarancji kapitału oraz Ŝe pomimo, Ŝe jest na 15 lat, juŜ po 5 roku moŜna się z niego wycofać z zadawalającym zyskiem ” (dowód: karta nr 8211). 8 Przedsiębiorca przedstawił informację o ilości skarg konsumentów, które otrzymał w okresie 2011-2013 (dowód: karta nr 6510). Stosowane dokumenty związane z przystąpieniami konsumentów do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi W trakcie postępowania administracyjnego ustalone zostało, Ŝe sprzedawcy oferujący przedmiotowe produkty otrzymywali drogą wewnętrznej poczty elektronicznej informacje o ubezpieczeniach grupowych na Ŝycie i doŜycie z UFK, znajdujących się w ofercie Spółki (dowód: karty nr 570-821). W oparciu o dostarczone materiały stwierdzone zostało, Ŝe były one wysyłane do sprzedawców w 2010r. i później (dowód: karty nr 774-789). Dotyczyły one m.in. cech jakie posiadają produkty. Jako jedna z cech produktów wymieniana była 100% ochrona kapitału, jednak bez szczegółowego wyjaśnienia w jaki sposób naleŜy to interpretować (dowód: karty nr 570-574, 582-584, 586-589, 617, 622-623, 626-628, 630-632, 656-662, 665-667, 670-672, 675-676, 681-684, 688-690, 704, 712-713, 718-721, 723, 727, 732, 743-744, 774-775, 786, 783, 786, 796, 816). Podawane były równieŜ wartości średnich stóp zwrotu nakładów (dowód: karty nr 617, 626-628, 632, 642, 647, 652-653, 656-662, 665- 667, 670-672, 675-676, 681-683, 688-690, 695-696, 710, 712, 718, 723, 744, 786, 783, 786). Przekazywane były takŜe informacje, Ŝe „opłaty za wyjście obowiązują tylko przez pierwsze dwa lata” (dowód: karty nr 703, 719). W przekazanych materiałach zostało uŜyte sformułowanie, iŜ w przypadku wskazanych produktów oszczędnościowych od początku na zysk pracuje cała zadeklarowana kwota inwestycji (dowód: karty nr 723, 727, 732). Dodatkowo w przekazywanych informacjach co do konkretnie wskazanych produktów było podawane, Ŝe sprzedawany produkt gwarantuje kwartalne wypłaty zysków (dowód: karty nr 676, 682, 716, 725). W jednym z maili, o których mowa powyŜej, przedstawiony został schemat obrazujący działanie przedmiotowych produktów. Z tego schematu wynika relacja wartości kapitału inwestycyjnego, do zysku emitenta (dowód: karta nr 603). Dodatkowo w treści maili wysyłanych do sprzedawców bardzo często zamieszczane były róŜnego rodzaju wykresy, na których zestawiane były przyjmowane wartości funduszów z indeksem WIG20 (dowód: karty nr 583-854, 587-588, 590, 618, 627-628, 670, 672-673, 783-787). W sprawie poszczególnych oferowanych produktów Spółka dostarczała swoim pracownikom materiały szkoleniowe - prezentacje. Z przekazanych informacji wynika, Ŝe były one przesyłane co najmniej od 2011r. Przyjmowały one formę wydruków slajdów (dowód: karty nr 26-366, 828-5718). Na końcu przedmiotowych prezentacji zamieszczono informacje dotyczące sposobu interpretowania sformułowania pojęcia „100% ochrona kapitału”, a takŜe informacje o ryzykach prawnych i ryzykach związanych z cechami inwestycyjnymi produktów. Ze względu na bardzo duŜą ilość sporządzonych prezentacji (dokumenty obejmują karty o numerach od 828 do 5272), poniŜej przedstawione zostały numery kart dotyczące tylko części z nich w dwóch ujęciach. W pierwszym zestawieniu podano karty obejmujące slajdy-prezentacje poszczególnych produktów. W drugim zestawieniu podano numery kart ww. prezentacji, na których zamieszczono informacje o ryzykach i cechach pranych produktów: a) numery kart poszczególnych slajdów-prezentacji: 828-854, 855-883, 884-910, 911-940, 941-969, 970-998, 1002-1030, 1032-1056, 1058-1082, 1084-1108, 1110-1134, 1136-1160, 1162-1186, 1187-1211, 1212-1235, 1237-1261, 1263- 1287, 1288-1305, 1306-1330, 1331-1354, 1355-1374, 1376-1395, 1397-1415, 1417-1435, 1437-1458, 1460-1481, 1483-1504, 1506-1527, 1529-1549, 1551-1571, 1573-1592, 1594- 1614, 1616-1640, 1642-1666, 1668-1692, 1694-1718, 1720-1744, 1746-1770, 1772-1805, 1806-1826, 1827-1847, 1848-1868, 1869-1889, 1890-1910, 1911-1933, 1934-1956, 1957- 1978, 1979-1999, 2000-2017, 2018-2038, 2039-2074, 2076-2101, 2103-2128, 2130-2163, 9 2165-2197, 2199-2231, 2233-2265, 2267-2299, 2300-2332, 2334-2366, 2368-2400, 2402- 2434, 2436-2457, 2459-2480, 2482-2503, 2505-2526, 2528-2548, 2550-2570, 2572-2592, 2594-2626, 2628-2660, 2662-2694, 2696-2728, 2730-2762, 2763-2795, 2797-2829, 2831- 2863, 2865-2872, 2875-2885, 2886-2906, 2907-2927, 2928-2947, 2948-2967, 2968-2988, 2989-3008, 3009-3029, 3030-3046, 3047-3082, b) numery kart dotyczące ww. slajdów-prezentacji zawierających informacje o zastrzeŜeniach prawnych i ryzykach: 851-854, 880-883, 907-910, 936-939, 966-969, 995-998, 1028-1030, 1054-1056, 1080-1082, 1106-1108, 1132-1134, 1158-1160, 1184-1186, 1209-1211, 1233-1235, 1259-1261, 1285- 1287, 1305, 1328-1330, 1352-1354, 1372-1374, 1393-1395, 1413-1415, 1433-1435, 1455- 1458, 1478-1481, 1501-1504, 1524-1527, 1546-1549, 1568-1571, 1590-1592, 1611-1614, 1638-1640, 1664-1666, 1690-1692, 1716-1718, 1742-1744, 1768-1770, 1802-1803, 1824- 1826, 1845-1847, 1866-1868, 1887-1889, 1908-1910, 1931-1933, 1954-1956, 1976-1978, 1997-1999, 2014-2016, 2036-2038, 2069-2074, 2098-2101, 2125-2128, 2160-2162, 2195- 2197, 2229-2231, 2263-2265, 2297-2299, 2330-2332, 2364-2366, 2398-2400, 2432-2434, 2455-2457, 2477-2480, 2500-2503, 2523-2526, 2544-2548, 2567-2570, 2589-2592, 2624- 2626, 2658-2660, 2692-2694, 2726-2728, 2760-2762, 2793-2795, 2827-2829,2861-2863, 2872, 2883-2884, 2904-2906, 2925-2926, 2946-2947, 2966-2967, 2987-2988, 3007-3008, 3029, 3046, 3077-3082). W oparciu o dostarczone dokumenty ustalono, Ŝe informacje o ryzykach oraz charakterze prawno-inwestycyjnym produktów obejmowały znacznie mniejszą część przedmiotowych prezentacji niŜ pozostałe informacje na temat ewentualnych korzyści, cech klientów, cech produktów. Stwierdzone zostało, Ŝe informacje o ryzykach jakie wiąŜą się z przedmiotowymi produktami były podane na końcach prezentacji. Spółka w trakcie oferowania konsumentom moŜliwości przystąpienia do ubezpieczenia oraz przyjmowania zgody na objęcie ich ubezpieczeniem stosowała róŜnego rodzaju dokumenty. RóŜnice w zakresie ich brzmienia, jak i zawartych w nich informacji wynikały z indywidualnych cech produktów, których one dotyczyły. Dokonano ustaleń w oparciu o dokumenty dostarczone przez Spółkę w sprawie przystąpień do ubezpieczeń podpisanych przez konsumentów w dniach: 25 października 2013r. (dowód: karty nr 6648- 6660), 20 czerwca 2013r, (dowód: karty nr 6661-6678), 25 czerwca 2013r. (dowód: karty nr 6679-6699), 19 lipca 2013r. (dowód: karty nr 6700-6711), 5 lipca 2013r. (dowód: karty nr 6712-6723), 12 lipca 2013r. (dowód: karty nr 6724-6743), 17 maja 2013r. (dowód: karty nr 6744-6766), 23 października 2013r. (dowód: karty nr 6767-6787), 10 grudnia 2012r. (dowód: karty nr 6788-6801), 3 stycznia 2013r. (dowód: karty nr 6802-6808). W oparciu o zgromadzone materiały dotyczące ww. przystąpień stwierdzono, Ŝe konsumentom były przedstawiane poniŜej opisane dokumenty: 1. Na wydawanych konsumentom dokumentach pn. „ deklaracja przystąpienia ”, „ deklaracja zgody ” oraz załącznikach, konsumenci własnoręcznymi podpisami potwierdzali zgodę na objęcie ich ubezpieczeniem, zapoznanie się z opłatami, warunkami ubezpieczenia, regulaminami (dowód: karty nr 6648, 6661, 6679, 6700, 6712, 6724, 6744, 6767, 6788, 6803, 6861). Informacje dotyczące celu Funduszu, którym jest osiągnięcie na koniec okresu ubezpieczenia równowartości 100% kwoty lokowanej w Funduszu oraz informacje, Ŝe cel zostanie osiągnięty z zastrzeŜeniem ryzyka inwestycyjnego były w niektórych przypadkach zawarte w oddzielnym dokumencie „ Oświadczenia ubezpieczonego ” (dowód: karta nr 6662). W innym przypadku w dokumencie pn. „ Deklaracja przystąpienia ” została zawarta informacja, Ŝe ryzyko inwestycyjne związane z przystąpieniem do Ubezpieczenia ponosi konsument (dowód: karta nr 6680). W podpisywanych oświadczeniach były zawarte równieŜ 10 informacje, z których wynika, Ŝe ubezpieczenie nie jest lokatą bankową (dowód: karty nr 6662, 6680). 2. Z przekazanych dokumentów wynika, Ŝe konsumenci otrzymywali „ Karty informacyjne ”, które zawierały ogólne informacje dotyczące produktów. Na dostarczonych dokumentach umieszczone są napisane przez konsumentów informacje: „ Oświadczam, Ŝe otrzymałam i zrozumiałam Warunki Umowy, taryfę opłat i limitów, regulamin UFK ” (dowód: karty nr 6702-6703, 6715-6717, 6726, 6750-6751, 6728). 3. W trakcie rozmów prowadzonych przez sprzedawców dotyczących oferowania konsumentom moŜliwości przystąpienia do ubezpieczeń grupowych wypełniany był równieŜ dokument pn. „ Analiza Finansów Osobistych ” (dowód: karty nr 6666-6667, 6684-6685, 6709, 6714-6715, 6728-6729, 6752-6753). Dokument zawierał dane identyfikujące konsumenta, analizę sytuacji finansowej i rodzinnej klienta, analizę profilu inwestycyjnego klienta, profil inwestora – opis profilu. W dokumencie umieszczany był wniosek wyciągnięty na podstawie udzielonych przez klienta odpowiedzi na pytania w następującym zakresie „ Na podstawie udzielonych przez Klienta lub potencjalnego Klienta informacji potwierdzam, Ŝe: Klient w wyniku wypełnienia kwestionariusza oceny adekwatności i odpowiedniości udzielił odpowiedzi, na podstawie których Open Finance S.A. ocenił, Ŝe odpowiednie dla Klienta są następujące produkty inwestycyjne: (…) ”. W dalszej części dokumentu zawarto informację dotyczącą ewentualnej odmowy udzielenia odpowiedzi na ankietę oraz stwierdzenie „ Open Finance S.A. informuje, Ŝe jeśli na podstawie informacji, przekazanych przez Klienta lub potencjalnego Klienta w powyŜszym kwestionariuszu, Open Finance S.A. oceni, Ŝe produkt inwestycyjny nie jest dla Niego odpowiedni, Open Finance S.A. ostrzeŜe go o powyŜszym” (podpis i pieczęć pracownika Open Finance S.A.). W części IV zawierającej „Oświadczenie Klienta ” zostało stwierdzone, co następuje: „ Oświadczam, Ŝe powyŜsze dane są zgodne z prawdą, akceptuję proponowaną w części III niniejszego kwestionariusza adekwatność i odpowiedniość produktów inwestycyjnych dla mnie oraz potwierdzam, Ŝe są one zgodne z moimi celami inwestycyjnymi i poziomem tolerancji ryzyka ”. W kolejnej części zawarto następującą informację: „ W przypadku odmówienia przez Klienta podpisania niniejszego Kwestionariusza lub gdy Klient nie wyraŜa zgody na wypełnienie Kwestionariusza, a jest zainteresowany nadal Produktem Inwestycyjnym – prosimy o podanie powodu oraz podpisania z Klientem Pisma ostrzegającego Klienta o nieodpowiedniości produktu inwestycyjnego ”. 4. Prezes Urzędu ustalił, Ŝe konsumenci byli zapoznawani z cechami produktów za pośrednictwem przygotowanych w formie wzorów przedkładanych do podpisu dokumentów zawierających przykładowe wykresy (dowód: karty nr 6663-6664, 6681-6683, 6746-6747, 6790). Wykresy miały na celu zilustrowanie zasad określania Wartości rachunku udziałów oraz Udziału w zysku Ubezpieczonego na podstawie przykładowych danych. Dokumenty te stanowiły załączniki do „ Deklaracji zgody ”. PoniŜej zostały omówione wykorzystywane wykresy: a) W sprawie jednego z przystąpień z dnia 20 czerwca 2013r. konsument otrzymał 2 dokumenty zawierające wykresy (dowód: karty nr 6663-6664): - Pierwszy z dokumentów zawierał następujące informacje Przykład: Wartość Składki Jednorazowej: 10 000,00 zł, z czego 9 990,00 zł podlega alokacji do Funduszu, a 10,00 zł stanowi Składkę za ryzyko. PoniŜszy wykres został sporządzony w oparciu o: 1. trzy przykładowe średnioroczne stopy zwrotu Instrumentu Bankowego w wysokości: „-10%”, „2%” oraz „8%” w skali roku oraz 2. przykładowe oprocentowanie środków Funduszu równe iloczynowi stawki WIBOR3M w wysokości 4,00% i liczby 0,025, i załoŜeniu, Ŝe Ŝadne z ryzyk wskazanych w Regulaminie Funduszu nie wystąpiło ”. 11 Na wykresie słupkowym zestawione zostały wielkości wypłat na koniec okresu ubezpieczenia w przypadkach, gdy stopy zwrotu wynosiły: „-10%”, „2%”, „8%”. W oparciu o przedstawione wielkości konsument mógł stwierdzić, Ŝe na koniec okresu ubezpieczenia otrzyma zwrot wpłaconych środków pienięŜnych oraz zysk w wysokości zaleŜnej od przykładowych stóp zwrotu. Istotne jest to, Ŝe nawet przy załoŜeniu, iŜ stopa zwrotu będzie ujemna konsument otrzymywał informację, Ŝe uzyska minimalny gwarantowany udział w zysku. PoniŜej wykresu zamieszczono wyjaśnienia: „ Przedstawiony wykres zawiera przykładowe wartości i ma na celu jedynie zilustrowanie zasad rozliczenia Wartości rachunku udziałów Ubezpieczonego. Przedstawionego powyŜej wykresu nie naleŜy odczytywać jako oferty w rozumieniu art. 66 Kodeksu Cywilnego, ani rekomendacji do złoŜenia Deklaracji zgody. Przedstawiony wykres jest prezentowany w celach informacyjnych i nie powinien być podstawą podejmowania decyzji inwestycyjnych dotyczących Ubezpieczenia. Ubezpieczenie jest obarczone wskazanym w Regulaminie Funduszu ryzykiem kredytowym i w przypadku jego wystąpienia Wartość aktywów netto Funduszu moŜe ulec zmniejszeniu, w związku z czym Ubezpieczony moŜe ponieść stratę równą części lub całości wpłaconej Składki Jednorazowej podlegającej alokacji w Funduszu. PowyŜszy wykres został opracowany w oparciu o przykładowe stopy zwrotu Instrumentu Bazowego, czyli hipotetyczne stopy zwrotu jakie instrument Bazowy moŜe osiągnąć w przyszłości oraz przykładowe oprocentowanie, … nie gwarantuje osiągnięcia podobnych wyników w przyszłości. Zapoznałem/am się z niniejszą Ilustracją zasad rozliczenia Wartości rachunków udziałów Ubezpieczonego na podstawie przykładowych danych ” (podpis Ubezpieczonego). - Drugi z załączników miał za zadanie zilustrować Wartość wykupu, opłacanej Składki Jednorazowej oraz Wartość wykupu rachunku udziałów Ubezpieczonego na podstawie przykładowych danych (dowód: karta nr 6664) . Przedmiotowy wykres został sporządzony w oparciu o takie same załoŜenia, jak w przypadku wcześniej opisanego wykresu. Wykres w sposób liniowy obrazował wartości, jakie w kolejnych miesiącach przyjmować będzie rachunek udziałów oraz wartość wykupu. Wykres przedstawiał tendencję wzrostową ocenianych parametrów. PoniŜej wykresu zamieszczono wyjaśnienia: „ Przedstawiony wykres zawiera przykładowe wartości i ma na celu zilustrowanie Wartości wykupu względem opłaconej Składki Jednorazowej oraz Wartości rachunku udziałów Ubezpieczonego. Przedstawionego powyŜej wykresu nie naleŜy odczytywać jako oferty w rozumieniu art. 66 Kodeksu Cywilnego, ani rekomendacji do złoŜenia Deklaracji zgody. Przedstawiony wykres jest prezentowany w celach informacyjnych i nie powinien być podstawą podejmowania decyzji inwestycyjnych dotyczących Ubezpieczenia. Ubezpieczenie jest obarczone wskazanym w Regulaminie Funduszu ryzykiem kredytowym i w przypadku jego wystąpienia Wartość aktywów netto Funduszu moŜe ulec zmniejszeniu, w związku z czym Ubezpieczony moŜe ponieść stratę równą części lub całości wpłaconej Składki Jednorazowej podlegającej alokacji do Funduszu. PowyŜszy wykres został opracowany w oparciu o przykładowe oprocentowanie, …. nie gwarantuje osiągnięcia podobnych wyników w przyszłości. Zapoznałem/am się z niniejszą Ilustracją Wartości wykupu, opłaconej Składki Jednorazowej oraz Wartości rachunku udziałów Ubezpieczonego na podstawie przykładowych danych ”. b) W innym przypadku do deklaracji zgody przystąpienia do ubezpieczenia podpisanej w dniu 17 maja 2013r. (konsument wpłacał składki pierwsze i bieŜące) załącznikami były poniŜej opisane wykresy (dowód: karty nr 6746-6748). - Pierwszy z wykresów dotyczył następującego przykładu: Wartość Składki Pierwszej 2 000 zł; wartość Składki BieŜącej 200 zł; wartość Składki Zainwestowanej 20 000 zł; opłata administracyjna wraz z opłatą za ryzyko za cały Okres ubezpieczenia na poziomie 6.000 zł. Składka Pierwsza i pomniejszone o miesięczną wartość opłaty administracyjnej Składki 12 BieŜące są alokowane do Funduszu. Przykład zakłada, Ŝe zostały opłacone wszystkie składki wymagane w Okresie ubezpieczenia, a na Rachunku udziałów nie była realizowana dyspozycja zawieszenia opłacania Składki BieŜącej oraz Ŝadne z ryzyk wskazanych w Regulaminie nie wystąpiło. Wykres został sporządzony w oparciu o przykładową średnioroczną stopę zwrotu z Koszyka indeksów w wysokości 2,00% w skali roku. Na wykresie słupkowym przedstawione zostały wartości środków pienięŜnych, które wpłacał konsument w ramach 120 składek po 200 zł. Na wykresie zobrazowano wartość wpłaconych przez konsumenta kwot w podziale na składkę zainwestowaną oraz sumę pobieranych opłat administracyjnych za cały okres ubezpieczenia. Kolejny słupek przedstawiał wartości na koniec 15 letniego okresu ubezpieczenia z opisem, Ŝe cel funduszu stanowi ochrona 130% Składki Zainwestowanej. Na wartość obrazującą wypłatę składają się: składka zainwestowana, kwota wypracowana przez fundusz wynikająca z ochrony 130% składki zainwestowanej, dodatkowa kwota wypracowana przez fundusz w przypadku osiągnięcia przez koszyk indeksów średniorocznej stopy zwrotu w wysokości 2%. Wykres świadczy o tym, Ŝe konsument na koniec trwania umowy uzyska z tytułu zainwestowanych środków dodatkowy zysk. PoniŜej wykresu zamieszczono wyjaśnienia: „ Przedstawiony wykres zawiera przykładowe wartości i ma na celu jedynie zilustrowanie zasad rozliczenia Wartości rachunku udziałów Ubezpieczonego. Przedstawionego powyŜej wykresu nie naleŜy odczytywać jako oferty w rozumieniu art. 66 Kodeksu Cywilnego, ani rekomendacji do złoŜenia Deklaracji zgody. Przedstawiony wykres jest prezentowany w celach informacyjnych i nie powinien być podstawą podejmowania decyzji inwestycyjnych dotyczących Ubezpieczenia. Ubezpieczenie jest obarczone wskazanym w Regulaminie ryzykami, w szczególności ryzykiem kredytowym i w przypadku jego wystąpienia Wartość aktywów netto Funduszu moŜe ulec zmniejszeniu, w związku z czym Ubezpieczony moŜe ponieść stratę równą części lub całości wpłaconej Składki Pierwszej oraz Składek BieŜących. PowyŜszy wykres został opracowany w oparciu o przykładowe oprocentowanie, …. nie gwarantuje osiągnięcia podobnych wyników w przyszłości (dowód: karta nr 6746). - W przedmiotowym przypadku konsument dodatkowo otrzymał trzy wykresy liniowe ilustrujące wartości wykupu, opłacanych składek, alokacji oraz wartości rachunku udziałów ubezpieczonego z zastrzeŜeniem, Ŝe dotyczą scenariuszy: pesymistycznego, umiarkowanego oraz optymistycznego. Wykresy zostały sporządzone przy takich samych załoŜeniach jak wcześniej opisany wykres. W ykresy zostały sporządzone w oparciu o przykładowe średnioroczne stopy zwrotu z koszyka indeksów w wysokości „– 10.00%”, „2%” oraz „8,0%” w skali roku . Wykresy obrazowały w sposób liniowy przyjmowane w kolejnych miesiącach wartości: rachunku udziałów, wykupu, wpłaconych składek, alokacji składek. Analiza przedstawionych wykresów wykazała, Ŝe Ŝaden z nich nie ma tendencji spadkowej. Natomiast zarówno wartość rachunku udziałów, jak i wartość wykupu mają tendencję wzrostową. PoniŜej, w kaŜdym przypadku zamieszczono wyjaśnienia, z których wynika, Ŝe przedstawione wykresy zawierają przykładowe wartości i mają na celu jedynie zilustrowanie Wartości wykupu, opłacanych składek, alokacji oraz wartości rachunku udziałów Ubezpieczonego w czasie trwania całego okresu ubezpieczenia według przyjętego hipotetycznego scenariusza. Dodatkowo umieszczone zostały informacje takie jak w przypadku poprzedniego wykresu, dotyczące niestanowienia przez ten wykres oferty oraz informacji o obarczeniu ubezpieczenia ryzykiem (dowód: karty nr 6747-6748). c) W przypadku innego z przystąpień do ubezpieczenia z dnia 10 grudnia 2012r., konsument zapoznał się z wykresem ilustrującym zasadę rozliczania Wartości rachunku udziałów Ubezpieczonego, w sprawie którego przewidywane były automatyczne kwartalne wypłaty dokonywane z Funduszu „depozytowego”, a które pomniejszały Wartość rachunku udziałów 13 poprzez umorzenie odpowiedniej liczby Udziałów jednostkowych z Funduszu „depozytowego” (dowód: karty nr 6788-6801, 6681-6683,). W tym przypadku przyjęto następujące załoŜenia: Wartość Składki Jednorazowej 10 000 zł: Wariant Ubezpieczenia i Składka Jednorazowa dzielona była w następujący sposób: 7 000 zł na Fundusz „depozytowy” oraz 3 000 zł na Fundusz „inwestycyjny”. Fundusz „inwestycyjny” pomniejszany był o opłatę transakcyjną. Przykład zakłada, Ŝe Ubezpieczony nie składa oddzielnie dyspozycji częściowej wypłaty Wartości wykupu z Funduszu „depozytowego”. Został on sporządzony w oparciu o przykładowe parametry: opłata transakcyjna na poziomie 1097,46 zł oraz stopy zwrotu odpowiednio z Funduszu „depozytowego” w wysokości 6,7% w skali roku oraz z Funduszu „inwestycyjnego” 4,313% w skali roku (średnia roczna stopa zwrotu z Koszyka Indeksów w okresie 2009-03-09 do 2012-08-31). Na wykresie słupkowym przedstawione zostały wartości środków pienięŜnych, które wpłaca konsument w ramach realizowanego ubezpieczenia. W ocenianym przykładzie przedstawiono sposób podziału wpłaconych środków, na opłatę transakcyjną, fundusz „inwestycyjny”, fundusz „depozytowy”. Następnie zobrazowano dwie pierwsze spośród wypłacanych w 39 kwartałach polisowych automatycznych wypłat. Dodano, Ŝe wypłaty te dokonywane z Funduszu „depozytowego” pomniejszają wartość środków zgromadzonych przez Ubezpieczonego na tym Funduszu. Dodatkowo oddzielnie przedstawiono dwie wielkości: wypłatę w 10 roku polisowym na koniec Okresu Ubezpieczenia oraz sumę wypłat dokonanych przez cały Okres ubezpieczenia. W przypadku wielkości wypłacanej na koniec okresu polisowego przedstawiono strukturę wypłaty tj. część stanowiącą sumę automatycznych kwartalnych wypłat, wypłatę 100% środków zaalokowanych do Funduszu „inwestycyjnego: będącą realizacją celu inwestycyjnego tegoŜ Funduszu oraz dodatkową kwotę wypłacaną z Funduszu „inwestycyjnego” w przypadku osiągnięcia przez koszyk indeksów dodatniej stopy zwrotu. Na podstawie przedmiotowego wykresu konsument dowiadywał się, Ŝe dokonując wpłaty składki jednorazowej w wysokości 10 000 zł na koniec okresu trwania umowy otrzyma kwotę w wysokości 4 754,14 zł, przy czym łączna wartość wypłat w trakcie trwania umowy wynosiła 13 979,84 zł. PoniŜej wykresu w tym przypadku równieŜ zostały zamieszczone zastrzeŜenia, Ŝe wykres zawiera jedynie szacunkowe wartości i obliczenia oraz, Ŝe nie ma on być odczytywany jako oferta w rozumieniu art. 66 Kodeksu cywilnego (dowód: karta nr 6790). d) W kolejnym przypadku przystąpienia w dniu 25 czerwca 2013r. do ubezpieczenia załącznikiem do deklaracji były inne wykresy, niŜ opisane wcześniej (dowód: karty 6681- 6683). - Pierwsze 3 wykresy przedstawiały efekt wpłacenia środków pienięŜnych Spółce w ramach jednorazowej składki, przy czym wypłaty miały być automatyczne w systemie rocznym. W tym przypadku poczyniono następujące załoŜenia: przykładowe oprocentowanie środków Funduszy równe iloczynowi stawki WIBOR3M w wysokości 4,00% i liczby 0,025. Dodatkowo stwierdzono, Ŝe gwarantowany udział w zysku dla pierwszej Rocznicy polisy wynosi 5,67% rocznie od ¼ Składki Jednorazowej, przy załoŜeniu, Ŝe Ŝadne z ryzyk wskazanych w Regulaminie Funduszy nie wystąpiło. ZałoŜono, Ŝe konsument wpłaci kwotę 10 000 zł. Przedstawione były 3 warianty efektów działania Funduszu: pesymistyczny, umiarkowany i optymistyczny. W pierwszym przypadku całkowita suma wypłat z ubezpieczenia wynosiła równowartość dokonanych wpłat oraz zysk w kwocie 152 zł. W drugim przypadku zysk miał wynieść juŜ 612 zł. Natomiast w przypadku zrealizowania się scenariusza optymistycznego konsument zyska dodatkowo 2 128 zł. Tak jak we wcześniejszych wykresach Spółka zamieściła zastrzeŜenia, co do charakteru przedstawionego wykresu. 14 - Do Deklaracji jako załącznik został dołączony równieŜ wykres ilustrujący wartość wykupu składki jednorazowej oraz wartości rachunku udziałów ubezpieczonego. W ww. opisach wykresów posłuŜono się pojęciami, które zostały zdefiniowane w warunkach ubezpieczenia grupowego na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (dowód: karty nr 6672-6678, 6758-6766, 6792-6801) w następujący sposób: - Fundusz – ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy stanowiący wydzieloną rachunkowo oraz odrębnie inwestowaną część aktywów Towarzystwa Ubezpieczeń tworzoną z alokowanych Składek, zarządzany według strategii inwestycyjnej opisanej w Regulaminie, - Dzień wyceny – dzień, w którym ustalana jest Wartość udziału jednostkowego. Towarzystwo Ubezpieczeń dokonuje ustalania Wartości udziału jednostkowego zgodnie z zapisami Regulaminu, w terminach wskazanych w Tabeli Opłat i Limitów, - Wartość rachunku udziałów – wartość Udziałów jednostkowych, zaewidencjonowanych na Rachunku udziałów wyliczana jako iloczyn liczby Udziałów jednostkowych Funduszu oraz Wartości tych udziałów jednostkowych w Dniu wyceny lub sumy ww. iloczynów, - Wartość udziału jednostkowego - wartość danego Funduszu podzielona przez liczbę Udziałów jednostkowych zgromadzonych w Funduszu ustalona w Dniu wyceny zgodnie z zapisami Regulaminu, - Składka – składka jednorazowa – wpłacana jednorazowo składka z tytułu Ubezpieczenia, co najmniej w wysokości określonej w Deklaracji zgody, nie niŜsza niŜ minimalna wysokość Składki Jednorazowej określonej w Tabeli Opłat i Limitów; składka bieŜąca stanowiąca określony procent zadeklarowanej Składki Zainwestowanej, wpłacana miesięcznie przez określoną ilość lat polisowych w wysokości określonej w Deklaracji zgody, nie niŜszej niŜ minimalna wysokość Składki BieŜącej określonej w Tabeli Opłat i Limitów, i pierwsza – składka jednorazowa stanowiąca określony procent zadeklarowanej Składki Zainwestowanej, wpłacana w wysokości określonej w Deklaracji zgody, nie niŜsza niŜ minimalna wysokość Składki Pierwszej określonej w Tabeli Opłat i limitów, - Składka za ryzyko – składka naleŜna Towarzystwu Ubezpieczeń z tytułu udzielenia danemu Ubezpieczonemu ochrony ubezpieczeniowej na wypadek wystąpienia Zdarzenia ubezpieczeniowego, - Wartość wykupu – kwota wypłacona przez Towarzystwo Ubezpieczeń na zasadach przewidzianych w § 18, - Udział w zysku – dodatkowa kwota wypłacona w przypadku doŜycia przez Ubezpieczonego ostatniego dnia Okresu ubezpieczenia, - Udziały jednostkowe – jednostki, na które został podzielony Fundusz słuŜące do ustalenia Wartości rachunku udziałów oraz udziału Ubezpieczonego w danym Funduszu. § 18 pkt 1, 4 i 5 ww. Warunków ubezpieczenia powołany w definicji Wartości wykupu stanowi, Ŝe: 1. Ubezpieczony ma prawo w kaŜdym czasie trwania Okresu ubezpieczenia złoŜyć dyspozycję wypłaty Wartości wykupu. 4. Wartość wykupu stanowi iloczyn umorzonej Wartości rachunku udziałów oraz stawki pro- centowej Wartości rachunku udziałów właściwej dla Miesiąca (Roku) polisowego, w którym nastąpił koniec Okresu ubezpieczenia. Stawki procentowe Wartości rachunku udziałów w poszczególnych Miesiącach polisowych zostały określone w Tabeli Opłat i Limitów. Wartość wykupu powiększana jest o część Składki za ryzyko za liczbę dni, w których nie była świadczona ochrona ubezpieczeniowa 7 . 7 brzmienie w zaleŜności od zasad przyjętych w danym Regulaminie Funduszu 15 5. Wartość wykupu, o której mowa w ust. 4, ustalana jest według Wartości udziału jednostkowego z najbliŜszego Dnia wyceny, po dacie otrzymania przez Jednostkę obsługującą ubezpieczenie dyspozycji wypłaty Wartości wykupu, następującego nie wcześniej niŜ 3. Dnia roboczego po otrzymaniu dyspozycji wypłaty Wartości wykupu przez Jednostkę obsługującą ubezpieczenie 8 (dowód: karty nr 6676,6763, 6798). Dodatkowo istotne dla niniejszej sprawy są definicje zawarte w Regulaminie Funduszu: § 2.1 (lub § 2.7) stanowi, Ŝe „ Wartość udziału jednostkowego – wartość Funduszu podzielona przez liczbę Udziałów jednostkowych zgromadzonych w Funduszu ustaloną w Dniu wyceny, obliczana zgodnie z poniŜszym wzorem (…)”. § 8.2 stanowi, Ŝe „ Udziały jednostkowe umarzane są według Wartości udziału jednostkowego obliczonej na Dzień wyceny wskazany w warunkach ubezpieczenia ”. § 8.3 (§ 8.2) stanowi, Ŝe „ Umorzenie jednostek Funduszu polega na zamianie Udziałów jednostkowych na środki pienięŜne i jest związane ze zmniejszeniem Wartości aktywów netto Funduszu 9 ” (dowód: karty nr 6668-6669, 6754-6756, 6792-6793). Zgodnie ze złoŜonym przez Przedsiębiorcę zeznaniem o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych w 2013 roku, przychód wyniósł (tajemnica przedsiębiorstwa) zł (słownie: (tajemnica przedsiębiorstwa) (dowód: karty nr 6842-6848). W toku niniejszego postępowania Prezes Urzędu zwaŜył, co następuje: Ad I Stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w art. 24 ust. 2 stanowi, Ŝe przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy Kodeks postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. W przypadku, gdy doszło do naruszenia art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie wydaje się decyzji, o której mowa w art. 26, jeŜeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W przypadku określonym w art. 27 ust. 1 Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. Naruszenie interesu publicznego Stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ochrona interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowana w ramach działań Prezesa Urzędu jest prowadzona w interesie publicznym. Działania oparte na przepisach niniejszej ustawy są zatem podejmowane w interesie publicznym, w celu ochrony interesów zbiorowości, a nie wprost poszczególnych, indywidualnych uczestników rynku. Naruszenie interesu publicznego stanowi bezwzględny warunek do uznania kompetencji Prezesa Urzędu do rozstrzygnięcia określonej sprawy. Interes publiczny zostaje naruszony wówczas, gdy oceniane działania 8 brzmienie w zaleŜności od zasad przyjętych w danym Regulaminie Funduszu 9 brzmienie w zaleŜności od zasad przyjętych w danym Regulaminie Funduszu 16 godzą w interesy ogólnospołeczne i dotykają szerokiego kręgu uczestników rynku i poprzez to powodują zaburzenia w jego prawidłowym funkcjonowaniu. Do naruszenia interesu publicznego dochodzi, gdy skutki określonych działań mają charakter powszechny, dotykają wszystkich potencjalnych podmiotów na danym rynku 10 . Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąŜe się z proponowaniem nieokreślonej grupie konsumentów przystąpienia do grupowego ubezpieczenia na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. „W ostatnich latach zaobserwowano systematyczny wzrost liczby dostępnych na rynku finansowym produktów o charakterze inwestycyjnym, które konstruowane są w oparciu o róŜnorodne formy prawne (np. grupowe ubezpieczenia na Ŝycie powiązane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, certyfikaty inwestycyjne, produkty ustrukturyzowane) i cechują się zróŜnicowanym stopniem skomplikowania. Produkty te coraz częściej oferowane są nieprofesjonalnym odbiorcom usług finansowych przez szereg podmiotów, działających w ramach poszczególnych segmentów rynku finansowego, co wiąŜe się z koniecznością podejmowania przez instytucje finansowe odpowiednich działań, mających na celu utrzymanie najwyŜszych standardów w zakresie konstruowania oferowanych produktów i jakości ich dystrybucji ”. /Stanowisko Komisji Nadzoru Finansowego – dalej zwanej takŜe KNF w sprawie praktyk sprzedaŜowych związanych z oferowaniem produktów inwestycyjnych skierowane do podmiotów z rynku bankowego i ubezpieczeniowego (z dnia 26 września 2012 r.), www.knf.gov.pl/. Biorąc pod uwagę powyŜsze zostało stwierdzone, iŜ objęte zarzutem działanie Spółki wymierzone było w szeroki i bliŜej nieokreślony krąg uczestników rynku. Było ono skierowane do członków określonej zbiorowości tj. wszystkich rzeczywistych i potencjalnych kontrahentów przedsiębiorcy. Interes publicznoprawny przejawiał się takŜe w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iŜ w przedmiotowej sprawie naruszenie zbiorowego interesu konsumentów było jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. Z uwagi na to, Ŝe w niniejszej sprawie przedmiotowa przesłanka została spełniona, istniała moŜliwość poddania zachowania przedsiębiorcy dalszej ocenie pod kątem stosowania przez niego praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Na mocy art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Aby moŜna było stwierdzić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów muszą kumulatywnie zostać spełnione następujące przesłanki: - oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, - praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów, - praktyka musi być bezprawna. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez przedsiębiorcę rozumie się przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2010r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) wynika, Ŝe przedsiębiorca jest spółką akcyjną wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą. W rozwaŜanym przypadku podmiot będący stroną postępowania posiada status przedsiębiorcy, 10 Konrad Kohutek: Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa 2008r., strona 47 17 gdyŜ jest to spółka prawa handlowego, która prowadzi działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Zachowania niniejszego podmiotu podlegają zatem kontroli dokonywanej na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje pojęcia zbiorowych interesów konsumentów, stąd przy ustalaniu jego treści naleŜy odwołać się do orzecznictwa sądowego. Pojęcie zbiorowych interesów konsumentów zostało szeroko omówione przez Sąd NajwyŜszy w wyroku z dnia 10 kwietnia 2008r. (sygn. akt III SK 27/07). W uzasadnieniu Sąd NajwyŜszy podał, iŜ gramatyczna wykładnia tego pojęcia prowadzi do wniosku, Ŝe chodzi o zachowanie przedsiębiorcy, które godzi w interesy grupy osób stanowiących określony zbiór. Rezultaty tej wykładni modyfikuje zastrzeŜenie, Ŝe nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma interesów indywidualnych. Sąd NajwyŜszy stanął na stanowisku, Ŝe przy konstruowaniu pojęcia „zbiorowego interesu konsumentów” nie moŜna opierać się tylko i wyłącznie na tym, czy oceniana praktyka przedsiębiorcy skierowana jest do „nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów”. Wystarczające powinno być w jego ocenie ustalenie, Ŝe zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów), wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów, za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Sąd NajwyŜszy orzekł teŜ, Ŝe „ praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (...) takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy, w taki sposób, Ŝe potencjalnie ofiarą takiego zachowania moŜe być kaŜdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy ”. Przedmiotem niniejszego postępowania jest praktyka związana ze sposobem prowadzenia przez sprzedawców rozmów z konsumentami w placówkach przedsiębiorcy dotyczących moŜliwości przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Dokonując analizy i oceny stosowanej praktyki Prezes Urzędu oparł się na licznych skargach konsumentów pochodzących z róŜnych miejscowości kraju. SkarŜący zawierali umowy w róŜnych okresach w przeciągu kilku lat. Z uzyskanych informacji wynika, Ŝe konsumenci składali w Spółce skargi dotyczące umów zawartych juŜ w 2008r. (dowód: karty nr 6510, 7122-7140). Rozstrzygnięcie zawarte w niniejszej decyzji odnosi się do praktyki stosowanej względem pewnej, potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów. Zbiorowy interes realizuje się natomiast poprzez fakt, iŜ potencjalnie wszyscy odwiedzający placówki Spółki (nieograniczona grupa konsumentów) mogli zostać dotknięci naruszeniem. Wprowadzające w błąd działanie odnosi się zatem do zbiorowości tych konsumentów, dla których skutek w ww. postaci był wspólny. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z naruszeniem praw potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów. Biorąc pod uwagę powyŜsze okoliczności stwierdzone zostało, iŜ rozwaŜane działanie, o którym mowa w punkcie I sentencji decyzji godziło w zbiorowe interesy konsumentów. Bezprawność działań Kolejną przesłanką, która musi być spełniona, aby było moŜliwe stwierdzenie naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność działania przedsiębiorcy rozumiana jako sprzeczność działania z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa. Sprzeczne z prawem są czyny zakazane m.in. przepisami administracyjnymi, przepisami prawa gospodarczego publicznego, przepisami prawa cywilnego. Bezprawność jest taką cechą działania, która polega na jego sprzeczności z 18 normami prawa lub zasadami współŜycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Dla ustalenia bezprawności działania wystarczy, Ŝe określone zachowanie koliduje z przepisami prawa /Por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji Komentarz, pod redakcją prof. dr hab. Janusza Szwaji, Wydawnictwo CH BECK, Warszawa 2000, s.117 - 118/. Praktyka rynkowa Zgodnie z art. 2 pkt. 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym przez praktykę rynkową naleŜy rozumieć działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, sposób postępowania, oświadczenie lub informację handlową, w szczególności reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją lub nabyciem produktu przez konsumenta. Biorąc pod uwagę powyŜej przytoczone rozumienie praktyki rynkowej uznane zostało, Ŝe działanie Spółki w zakresie informacji przekazywanych konsumentom przy prezentowaniu moŜliwości przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi mogło zostać ocenione właśnie przez pryzmat tej ustawy. Zarzucone zostało, iŜ Spółka poprzez stosowanie określonej w sentencji decyzji praktyki naruszyła art. 5 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 5 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 i 2 uopnpr. Model przeciętnego konsumenta Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie jest praktyka Spółki stosowana wobec konsumentów, którzy przychodzili do jej biur. Polegała ona na przekazywaniu informacji o oferowanych produktach na etapie zawierania kontraktów. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym podaje definicję przeciętnego konsumenta. Zgodnie z art. 2 pkt 8 ustawy przeciętnym konsumentem jest konsument, który jest dostatecznie dobrze poinformowany, uwaŜny i ostroŜny; oceny dokonuje się z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynaleŜności danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez którą rozumie się dającą się jednoznacznie zidentyfikować grupę konsumentów, szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, którego praktyka rynkowa dotyczy, ze względu na szczególne cechy, takie jak wiek, niepełnosprawność fizyczna lub umysłowa. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym posługuje się pojęciem przeciętnego konsumenta. Będące przedmiotem decyzji zachowanie Spółki powinno być zatem oceniane z perspektywy przeciętnego konsumenta. „ Stopniowy rozwój orzecznictwa ETS doprowadził do utrwalenia modelu konsumenta jako konsumenta rozwaŜnego, przeciętnie zorientowanego, mającego prawo do rzetelnej informacji nie wprowadzającej w błąd, zawierającej wszelkie niezbędne dane wynikające z funkcji i przeznaczenia danego towaru. To czego moŜna oczekiwać od rozsądnego konsumenta wynika przede wszystkim z tego, jak daleko sięga obowiązek informacji handlowej, jej dostępności, jasności, niedwuznaczności, pełności i odpowiedniości” /E. Łętowska, Europejskie prawo umów konsumenckich, CH BECK, Warszawa 2004, s. 73/. Jak wynika z ww. definicji przeciętnego konsumenta konieczne jest uwzględnienie czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynaleŜności danego konsumenta do szczególnej grupy, by określić cechy konsumenta w związku z przedmiotem postępowania. „ Rozwój wolnego rynku stworzył konsumentom niemalŜe nieograniczone moŜliwości zaspokajania swoich potrzeb, spełnienia oczekiwań - uzyskiwania całkowitej satysfakcji z nabywanych dóbr i usług. Mechanizmy wolnorynkowe doprowadziły do sytuacji, w której przeciętna osoba - konsument nie potrafi odnaleźć się w "wielkim świecie" regulacji prawnych. Atakuje się konsumenta niezwykle szeroką paletą towarów, usług, przy jednoczesnym utrzymywaniu jego pozycji jako słabszej strony kontraktu. Dodatkowo masowa produkcja usług, w tym usług bankowych, doprowadziła do standaryzacji warunków 19 umownych ”. /Edyta Rutkowska-Tomaszewska: Nieuczciwe praktyki na rynku bankowych usług konsumenckich, monografia, ABC, 2011, Lex/. „ Model ochrony konsumenta rozsądnego zakłada ochronę przez informację i opiera się na załoŜeniu, Ŝe słabszą pozycję konsumenta w stosunku do podmiotu profesjonalnego, wynikającą z braku doświadczenia, nieznajomości mechanizmów rynkowych, a często takŜe braku specjalistycznej wiedzy w dziedzinie gospodarki, finansów i rachunkowości, moŜna zrównowaŜyć przez jego "doinformowanie". Tylko bowiem właściwie zorientowany, świadomy swojej sytuacji ekonomicznej, prawnej oraz gospodarczej i moŜliwości z niej wynikających klient moŜe rozumnie, świadomie i swobodnie podejmować decyzje gospodarcze, obciąŜające go określoną odpowiedzialnością i ryzykiem zmiany realiów gospodarczych. Banki często nazywane są instytucjami zaufania publicznego. Przejawem tego, oprócz innych obowiązków nakładanych na banki, jest publicznoprawny obowiązek informacyjny, wskazany w rozdziale 8 pr. bank ” /Edyta Rutkowska-Tomaszewska: Naruszenie obowiązków informacyjnych banków w prawie umów konsumenckich/. Pomimo, Ŝe powyŜszy cytat dotyczy działalności banków, to jednak w tym przypadku mamy do czynienia z oczekiwaniami konsumentów dotyczącymi pomocy przy podjęciu decyzji przy wyborze produktu umoŜliwiającego nie tylko uzyskanie zysku, ale równieŜ gwarantującego ochronę posiadanych środków pienięŜnych. Tym samym oczekiwania konsumentów w stosunku do usług świadczonych przez Open Finance SA są takie jak względem usług banków. W trakcie postępowania przedsiębiorca dostarczył róŜne dokumenty, które wykorzystywał w komunikacji z konsumentami m.in. wydruki ze strony internetowej (dowód: karty nr 367-486). Z przekazanych dokumentów wynika, Ŝe nazwa Spółki bardzo często była zestawiana z informacją „doradcy finansowi” (dowód: karty nr 368, 369, 370, 371, 401, 402, 403, 405, 451, 456, 457,462, 466). Z danych rejestrowych umieszczonych w Krajowym Rejestrze Sądowym wynika, Ŝe przedmiotem działalności Spółka m.in. jest: pozostałe pośrednictwo finansowe, pozostałe formy udzielania kredytów, działalność agentów i brokerów ubezpieczeniowych (dowód: karty nr 6-9). Spółka prowadzi działalność polegającą na pośredniczeniu w zawieraniu kredytów konsumenckich oraz lokat bankowych. Z rozpowszechnianych informacji konsumenci mogą się równieŜ dowiedzieć, Ŝe kontaktując się z pracownikiem Spółki będą mogli załoŜyć lokatę oraz przystąpić do pakietu oszczędnościowego. Dodatkowo za pośrednictwem dostarczonych przekazów konsumenci dowiadywali się, Ŝe szczegóły dotyczące oferty są dostępne u „doradcy” (dowód: karty 412, 413, 414, 415, 416, 417, 418, 419). Tym samym stwierdzone zostało, Ŝe Spółka oferuje usługi doradztwa finansowego. W sprawie tego typu działalności Komisja Nadzoru Finansowego opublikowała komunikat z dnia 27 lutego 2012r.: „ W związku z pytaniami dotyczącymi działalności doradców finansowych kierowanymi do Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) przypominamy, Ŝe: Nie istnieje państwowa licencja doradcy finansowego. W szczególności KNF nie organizuje egzaminów, czy szkoleń na doradcę finansowego ani nie wydaje certyfikatów potwierdzających wiedzę i kompetencje doradcy finansowego. Z formalnego punktu widzenia doradca jest pośrednikiem między klientem a podmiotem finansowym, np. bankiem udzielającym kredytu. (…) Fakt niepobierania opłaty bezpośrednio od klienta przez doradcę finansowego, nie oznacza, Ŝe rzeczywiście usługa ta jest bezpłatna, bo doradca jest wynagradzany przez instytucję finansową z opłaty pobieranej przez instytucję od klienta. (…) Doradcy finansowego nie naleŜy mylić z takimi zawodami wymagającymi licencji KNF jak doradca inwestycyjny, makler papierów wartościowych, czy broker ubezpieczeniowy. Podejmując odpowiedzialne decyzje finansowe naleŜy się przede wszystkim kierować zdrowym rozsądkiem ”. 20 http://www.knf.gov.pl/o_nas/komunikaty/Komunikat_w_sprawie_doradcow_finansowych.ht ml ; wydruk z dnia 12.09.2014r. Z przytoczonego komunikatu KNF wynika, Ŝe konsumenci w taki sam sposób postrzegają rolę pełnioną zarówno przez podmioty licencjonowane oraz doradców finansowych w trakcie oferowania im usług finansowych. Konsumenci oczekują takiej samej odpowiedzialności za przekazywane informacje, rady. Tym samym przedsiębiorcy pełniący rolę doradców w zakresie sposobu dysponowania ograniczonymi środkami pienięŜnymi przez konsumentów pełnią szczególną rolę w obrocie gospodarczym. Działają oni nie tylko na własny rachunek, ale dodatkowo muszą wypełniać powierzone im zadania w zakresie doradzania co do podejmowanych decyzji, które pozwolą na ochronę ograniczonych środków pienięŜnych najsłabszych uczestników rynku, którymi są konsumenci. W niniejszej sprawie istotna jest równieŜ pełniona przez Spółkę rola ubezpieczającego. W ocenie konsumentów moŜe to gwarantować posiadanie przez sprzedawców bardzo dobrej i szczegółowej wiedzy o oferowanych produktach, co powinno się przełoŜyć na jakość udzielanych konsumentom informacji. W przedmiotowym przypadku mamy do czynienia z praktyką stosowaną przez Spółkę związaną z przeprowadzaniem z konsumentami rozmów dotyczących transakcji finansowych. „ Cechą specyficzną transakcji finansowych jest: nieporównywalnie wielki stopień trudności w przełamaniu deficytu transparentności (transakcje te są znacznie trudniejsze do zrozumienia dla konsumenta, niŜ wszelkie inne, w jakich konsument występuje). Deficyt wiedzy dotyczy teŜ zarówno etapu przed, jak i w czasie, czy po „skonsumowaniu” usługi finansowej, okoliczność, Ŝe jednocześnie chodzi tu o transakcje obciąŜone dla konsumenta znacznie wyŜszym ryzykiem ekonomicznym niŜ inne jego transakcje. Jest to przy tym ryzyko nierównomiernie rozłoŜone między stronami. W razie nieudania się jednej transakcji konsumenta-klienta, moŜe ona zrujnować mu egzystencję na resztę Ŝycia. Dla instytucji finansowej niepowodzenie tej samej transakcji jest natomiast niewiele znaczącym wypadkiem przy pracy. Chodzi tu więc o ryzyko w szczególny sposób rozłoŜone niesymetrycznie ”. /E. Łętowska: Prawo umów konsumenckich Wydanie 2, C.H. Beck, 2002r., s. 453-454/. Jak wynika z powyŜej przytoczonych opracowań konsument będący nabywcą usług finansowych odczuwa deficyt wiedzy na ich temat. Identyfikując konsumentów, którzy zostali dotknięci skutkami ocenianej praktyki naleŜy wziąć pod uwagę, iŜ nie dotyczy ona standardowo, codziennie zawieranych umów. Tym samym konsumenci mogli nie mieć doświadczenia i wiedzy co do warunków, na jakich są realizowane tego typu umowy. Przedsiębiorca stosujący ocenianą praktykę zajmuje się w sposób profesjonalny oferowaniem konsumentom róŜnych produktów zarówno związanych z lokowaniem oszczędności, inwestowaniem ich, a takŜe zaciąganiem kredytów konsumenckich. Kompleksowość działalności tego typu przedsiębiorców powoduje, Ŝe konsumenci kierują swoje kroki właśnie do takich przedsiębiorców. Dzięki temu konsumenci mogli być przekonani, Ŝe zostały im zaproponowane produkty nie tylko najlepsze spośród oferowanych przez daną instytucję finansową, lecz najlepsze spośród dostępnych na rynku oferowanych przez róŜnych przedsiębiorców. Właśnie posiadana wiedza pracowników Spółki o róŜnych oferowanych produktach jest podstawową przesłanką, która przesądza o pokładaniu duŜego zaufania w zakresie dostosowania oferowanych produktów do indywidualnych potrzeb konsumentów. Zaufanie to dotyczyło w szczególności otrzymania w trakcie zawierania umów informacji najwaŜniejszych, najistotniejszych, o których powinni konsumenci wiedzieć. „Od instytucji finansowej , jako instytucji zaufania publicznego inwestor, a w szczególności klient detaliczny oczekuje obiektywizmu, naleŜytej staranności oraz rzetelności w zakresie formułowania przekazu informacyjnego w odniesieniu do usług produktów finansowych znajdujących się w ofercie danej instytucji finansowej. Klient o tego rodzaju statusie, nie posiada bowiem w szeregu przypadkach, specjalistycznej wiedzy i kompetencji, 21 które pozwoliłby mu na orientację co do pełnej charakterystyki danego instrumentu finansowego czy teŜ dokonanie oceny instrumentu pod kątem odpowiedniości instrumentu w stosunku do planowanych działań inwestycyjnych. Z tych względów, przy podejmowaniu przez klienta decyzji o nabyciu lub zbyciu instrumentu finansowego niejednokrotnie rozstrzygające są informacje od instytucji finansowej. Istotna przy tym jest nie tylko szeroko rozumiana staranność i rzetelność w podejmowaniu czynności na rzecz inwestora, ale równieŜ taki sposób zachowania instytucji, który pozwala inwestorowi na dostateczne rozróŜnienie otrzymywanych wiadomości na informacje przekazywane w celu reklamy lub promocji, informacje ograniczone do faktów i liczb oraz rekomendacje sugerujące określone zachowania inwestycyjne. Jest to szczególnie istotne w ostatniej sytuacji, gdyŜ klient ma prawo zakładać, Ŝe sugerowanie przez instytucję finansową określonych zachowań inwestycyjnych w stosunku do danego instrumentu finansowego następuje w wyniku działań w najlepiej pojętym interesie klienta, przy uwzględnieniu jego indywidualnej sytuacji i potrzeb” /Stanowisko w sprawie świadczenia przez firmy inwestycyjne usług doradztwa inwestycyjnego. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego, Warszawa, dnia 27 marca 2012 r. http://www.knf.gov.pl/Images/Swiadczenie_przez_firmy_%20inwestycyjne_uslug_doradztwa _inwestycyjnego_tcm75-29884.pdf/. Pomimo, iŜ powyŜej przytoczone stanowisko KNF było skierowane do firm inwestycyjnych świadczących usługi doradztwa inwestycyjnego, a nie do przedsiębiorców świadczących jedynie usługi doradztwa finansowego, to jednak moŜna je w pełni zastosować w niniejszej sprawie. Konsument nie posiadający specjalistycznej wiedzy w zakresie uprawnień przysługujących poszczególnym przedsiębiorcom świadczącym usługi na rynku finansowym nie musi rozróŜniać zarówno ich kompetencji jak i umocowania w przepisach prawa, czy teŜ ich odpowiedzialności za udzielane doradztwo. Dla konsumenta róŜnica pomiędzy określeniami „inwestycyjny” oraz „finansowy” jest nie zauwaŜalna, tym bardziej, Ŝe sama KNF w ww. dokumencie odnosi się do rynku finansowego, a nie inwestycyjnego. Z tego teŜ powodu kaŜda z instytucji działających na rynku finansowym jest obdarzana przez konsumentów pełnym zaufaniem co do jakości przekazywanych przez nich informacji. Konsumenci zakładają, Ŝe osoby zatrudnione w danej instytucji posiadają większą wiedzę w zakresie sprzedawanego produktu niŜ oni sami. Dodatkowo wierzą, iŜ pracownicy są zobowiązani do oferowania produktów, które gwarantują ochronę ich interesów zgodnie z oczekiwaniami. Proces decyzyjny jaki zachodzi w sytuacji, gdy konsumenci podejmują decyzje nabywcze standardowo przebiega w następujących etapach: rozpoznanie potrzeby, poszukiwanie informacji, ocena alternatyw, decyzja zakupu, zachowanie po dokonaniu zakupu 11 . Podmioty gospodarcze stosują instrumenty mające doprowadzić do podjęcia przez konsumentów decyzji zgodnych z ich oczekiwaniami. Oddziałują one na kaŜdy z etapów powyŜej opisanego procesu. W przedmiotowym przypadku Spółka stosowała działania mające cechy perswazji, które poprzez przekazywanie konkretnie dobranych informacji wpływały na podjęcie decyzji nabywczych. Konsumenci w przekazanych Urzędowi skargach podnieśli, co następuje: - „ Jako osoba bez wykształcenia ekonomicznego, tzw. „przeciętny konsument” zwróciłam się o pomoc w zainwestowaniu dość duŜej kwoty pieniędzy do firmy, która w moim pojęciu stworzona jest po to, aby pomagać takim ludziom jak ja w inwestowaniu pieniędzy. Przedstawiłam doradcy moje oczekiwana: moje pieniądze miały być pod 100% ochroną kapitału, chciałam zainwestować w produkty mające zapewnić mi godziwą emeryturę, miałam mieć moŜliwość „wyjścia z programu” bez większych kosztów, gdyby sytuacja moja uległa zmianie finansowej. Prosiłam o przygotowanie kilku propozycji, na dłuŜszy i krótszy okres inwestycji. W czasie kilku spotkań, doradca 11 Ph. Kotler „Marketing analiza planowanie wdraŜanie i kontrola”, FELBERG SJA, Warszawa 1999, s. 179 22 przedstawił mi propozycje „idealne dla mnie, bezpieczne, zgodne z moimi oczekiwaniami, gwarantujące średni roczny zysk na poziomie 8%” (dowód: karta nr 7124), - „(…) zachęcony reklamą otrzymaną w poczcie elektronicznej dotyczącą moŜliwości skorzystania z wysoko oprocentowanej lokaty bankowej w celu wyboru takiego produktu oszczędnościowego odwiedziłem (…), zgodnie z wcześniej zarezerwowanym telefonicznie terminem placówkę Open Finance ” (dowód: karty nr 7147-7148), - „ Doradca narzucał bardzo szybkie tempo całego procesu podpisywania poszczególnych umów, zarzucał lawiną informacji, nie dając moŜliwości prawidłowego zapoznania się z treścią podpisywanych dokumentów ” (dowód: karta nr 7151), - „ Wskazywałem p. (…), Ŝe stuprocentowa gwarancja ochrony kapitału jest dla mnie jednym z najwaŜniejszych warunków przystąpienia do tej umowy i w odpowiedzi byłem przez niego jednoznacznie zapewniany, Ŝe umowa, której zawarcie rozwaŜałem, ten warunek spełnia ” (dowód: karta nr 7215), - „ Gdybym chciała załoŜyć sobie ubezpieczenie poszłabym do Towarzystwa Ubezpieczeniowego. Ja chciałam mieć bezpieczną gwarantowaną lokatę bankową ” (dowód: karta nr 7237), - „ PowyŜszy produkt przedstawiono nam jako lokatę, nie wspominając nic o ubezpieczeniu, ryzyku inwestycyjnym, opłatach, zarządzaniu inwestycyjnym ” (dowód: karta nr 7346), - „ Prosiłam o pomoc w ulokowaniu środków finansowych w atrakcyjnie oprocentowanej lokacie bankowej. Zaznaczyłam, Ŝe istnieje prawdopodobieństwo, Ŝe będę musiała wycofać ulokowane środki pienięŜne w kaŜdej chwili ” (dowód: karta nr 7387), - „(…) często emitowała reklamy Open Finance o doradcach finansowych, umówiłam się więc na spotkanie z doradcą finansowym (…). Pan (…) twierdził, Ŝe doradcy są niezaleŜni i nie reprezentują Ŝadnej konkretnej instytucji finansowej, zapewniał o uczciwości, rzetelności, duŜej wiedzy, doświadczeniu i dbałości o dobro klienta, w którego interesie zawsze działają, przeniosłam więc swoje środki finansowe z (…) do Open Finance”. (…) „Tytuł „ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy” nie wzbudził moich podejrzeń, gdyŜ wcześniej miałam juŜ załoŜoną w (…) lokatę pod tytułem „ubezpieczenie na Ŝycie”, tłumaczono mi wtedy, Ŝe lokata jest ukryta pod nazwą „ubezpieczenie” ze względu na podatek Belki, gdyŜ od ubezpieczenia nie pobiera się podatku, czyli jest to dla mnie korzystniejsze ” (dowód: karty nr 7517, 7518), - „ W niedługim czasie po zlikwidowaniu lokat zatelefonował do mnie z propozycją, Ŝe (…) ma dla mnie bardzo interesującą ofertę, produkt który pozwoli mi na regularne oszczędzanie w długiej perspektywie czasu (…) Zapewniał, Ŝe ta forma oszczędzania daje 100% wszystkich wpłaconych pieniędzy twierdził, Ŝe produkt ten jest jak lokata bankowa z pełną gwarancją wpłaconych środków (…)” (dowód: karta nr 7590), - „ Po kilku spotkaniach doradca finansowy (…) wiedząc, Ŝe jestem bezrobotny przygotowała mi wynegocjowane warunki korzystnych jak sądziłem produktów finansowych, z gwarancją kapitału i gwarancjami bankowymi – tak zapewniała ” (dowód: karta nr 7687), - „(…) zaznaczając, Ŝe chcę skorzystać z lokat terminowych, bez inwestycji, z moŜliwością wyjścia bez utraty kapitału ” (dowód: karta nr 6859), - „ Pani (…) zapewniała mnie, iŜ produkt ten – grupowe ubezpieczenie na Ŝycie jest bezpieczną i korzystną lokatą oraz, Ŝe ona teŜ ją posiada i nawet załoŜyła ją dla swojego syna” (dowód: karta nr 6869). Wyjaśnienia zbieŜne z powyŜej przytoczonymi w zakresie celu wizyty oraz zaufania pokładanego w wiedzy pracowników Spółki były zawarte równieŜ w skargach innych 23 konsumentów (dowód: karty nr 6575, 6578, 6581, 6584-6585, 6587-6588, 6599-6602, 6604, 6607-6609, 6637-6638, 6859, 6886, 6912, 6958, 6983, 6995-6996, 7023, 7087-7088, 7106, 7221, 7363-7364, 7436, 7449, 7560, 7671, 7707, 7724, 7742, 7746, 7765, 7914, 7958, 7970, 7973, 7983, 8003, 8035, 8140, 8151, 8207, 8211). Utarte w świadomości konsumentów wyobraŜenia o zakresie działalności przedsiębiorcy zajmującego się doradztwem finansowym powodują, Ŝe będą oni oczekiwać doboru produktu zgodnego z ich oczekiwaniami. Dzięki róŜnorodności oferty, konsumenci mogli być przeświadczeni, Ŝe bez względu na nazwę były im oferowane produkty posiadające cechy zgodne z ich potrzebami. Biorąc pod uwagę złoŜoność produktów, a w szczególności obszerność dokumentów określających warunki na jakich umowy miały być realizowane (dowód: karty nr 6648-6808), bardzo waŜnym źródłem informacji jest sama nazwa produktów. Jak wynika z poczynionych ustaleń (dowód: karty nr 13-18, 823, 18-25, 7977, 7978) m.in. były uŜywane nazwy produktów: Plan Oszczędnościowy Bezpieczne Oszczędzanie, Fundusz z lokatą gwarantowana, Plan Oszczędnościowy Stabilne Oszczędzanie, Inwestycja Kapitał na Przyszłość, Kwartalny Profit, Kwartalny Profit Plus, Stabilny Zysk, Stabilny Zysk Plus, Bezpieczny Zysk, Twoja Perspektywa, Better Future, Plan Oszczędnościowy Bezpieczna Przyszłość, Indywidualny Program Emerytalny, Kurs na Zysk, Kurs na Zysk II, Kurs na 8% Zysk, Twój Zysk, Twój Euro Zysk. Z ww. listy wynika, Ŝe większość z nazw była powiązana z pojęciami sugerującymi osiągnięcie zysku oraz z określeniami, które mogą w sposób bezpośredni być odbierane jako zapewnienie stabilności i pewności efektu inwestycji np. bezpieczny, emerytura, oszczędzanie, przyszłość, stabilny zysk, bezpieczny zysk. Biorąc pod uwagę duŜe znaczenie, jakie przy identyfikowaniu produktów ma ich nazwa, juŜ ona sugerowała konsumentom, Ŝe oferowany był im produkt gwarantujący zysk i bezpieczeństwo, tak jak lokata bankowa. Uwzględnienie przedmiotowej okoliczności jest waŜne przy dalszej ocenie praktyki przedsiębiorcy, która doprowadziła konsumentów do podjęcia decyzji o przystąpieniu do ubezpieczenia. Podawane konsumentom nazwy produktów budują kontekst dla dalszych informacji przekazywanych przez sprzedawców i mogą potęgować przekonanie klientów o bezpiecznym charakterze oferowanych produktów. Osobami poszkodowanymi w wyniku stosowania przedmiotowej praktyki stały się głównie osoby, które posiadały wolne środki pienięŜne. Ze skarg wynika, Ŝe część konsumentów została zaproszona na spotkanie. Ze względu na powyŜsze Prezes Urzędu uznał, Ŝe z przedmiotową praktyką spotykał się konsument, który zamierzał podjąć decyzję o powierzeniu środków pienięŜnych instytucji, która będzie je chroniła. Ochrona ta miała polegać na zapewnieniu otrzymania zwrotu wpłaconych środków pienięŜnych na Ŝądanie. Z wcześniejszej analizy wynika, Ŝe przeciętny konsument wie, Ŝe doradca finansowy moŜe oferować produkty posiadające te cechy, tak jak lokaty terminowe. Natomiast konsument, który był naraŜony na ocenianą w niniejszym postępowaniu praktykę nie miał świadomości, Ŝe Spółka mogła mu zaproponować skomplikowany i ryzykowny produkt, zamiast tradycyjnej lokaty terminowej. Konsumenci przedstawiając swoje oczekiwania względem cech produktów, byli przeświadczeni, Ŝe bez względu na ich nazwy ostatecznie będą one miały cechy takie jak standardowe lokaty, a więc, Ŝe powierzone środki będzie moŜna wycofać przed upływem terminu, na jaki zostały zawarte umowy bez utraty choćby części środków. Biorąc pod uwagę powyŜsze okoliczności konsument mógł zostać łatwo wprowadzony w błąd, co do cech jakie posiadały oferowane produkty. Osiągnięcie tego efektu nastąpiło m.in. przez połoŜenie w trakcie prezentacji nacisku na potencjalne korzyści jakie moŜna uzyskać dzięki oferowanym produktom, kosztem informacji o realnych ryzykach, jakie się z nimi wiąŜą, a dotyczących otrzymania zwrotu mniejszych wartości środków pienięŜnych niŜ wpłacone. 24 Przedmiotowe produkty były równieŜ oferowane konsumentom, którzy zawierali umowy kredytu konsumenckiego (dowód: karty nr 6526, 6533, 6557, 6569, 6572, 6630, 7083, 7619, 7931). Byli oni zapewniani, Ŝe dzięki dokonaniu wpłat, będą mogli wcześniej spłacić kredyt. W ocenianej w niniejszym postępowaniu sprawie mamy do czynienia z konsumentami rozwaŜnymi, przeciętnie zorientowanymi, jednak nieprzygotowanymi merytorycznie do przystąpienia do bardzo skomplikowanych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym i to nie w towarzystwie ubezpieczeniowym, ale za pośrednictwem doradcy finansowego. Ten deficyt wiedzy w opinii Prezesa Urzędu powinien zostać zrównowaŜony przez informacje przekazywane przez sprzedawców. Nieuczciwa praktyka rynkowa Po ustaleniu w niniejszej sprawie modelu konsumenta, dokonano oceny czy działania Spółki, wskazane w pkt I sentencji decyzji, stanowią nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 4 ust. 1 uopnpr. Konieczne było rozwaŜenie przez Prezesa Urzędu, czy przedmiotowe działania Spółki: - są sprzeczne z dobrymi obyczajami; - w istotny sposób zniekształcają lub mogą zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta po zawarciu umowy, tj. czy praktyka Spółki moŜe spowodować podjęcie bądź brak podjęcia przez przeciętnego konsumenta decyzji o przystąpienia do grupowego ubezpieczenia na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Dobre obyczaje pozostają klauzulą generalną, która podlega konkretyzacji w danym stanie faktycznym. Zgodnie z poglądem doktryny „sprzeczne z dobrymi obyczajami są działania, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u klienta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności (...), czyli takie działanie które potocznie określone jest jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające in minus od przyjętych standardów postępowania ” /K. Pietrzykowski red., Kodeks cywilny Komentarz, Warszawa 2002 r., str. 804/. W niniejszej sprawie dobre obyczaje naleŜy ocenić jako prawo do rzetelnej i jednoznacznej informacji, jaką w ramach przekazu profesjonalista - przedsiębiorca powinien kierować do przeciętnego konsumenta (dostatecznie poinformowanego, ostroŜnego i uwaŜnego). Do naruszenia tak rozumianych dobrych obyczajów przez Spółkę doszło w sposób opisany w sentencji decyzji. Art. 2 lit. h powyŜszej Dyrektywy 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady ("Dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych") (Dz.U.UE.L.2005.149.22) stanowi, iŜ „staranność zawodowa" oznacza standard dotyczący szczególnej wiedzy i staranności, których moŜna w racjonalny sposób oczekiwać od przedsiębiorcy w jego relacjach z konsumentami, zgodnie z uczciwymi praktykami rynkowymi i/lub ogólną zasadą dobrej wiary w zakresie jego działalności. Klauzula dobrych obyczajów nawiązuje do wyobraŜeń o uczciwych, rzetelnych działaniach stron. Klauzula ta winna być równieŜ interpretowana przez pryzmat jej pierwowzoru z Dyrektywy 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich zasady wzajemnego zaufania i zasady ochrony usprawiedliwionych oczekiwań konsumenta. Dokonując takiej interpretacji klauzuli dobrych obyczajów, naleŜy dojść do wniosku, Ŝe jest to pojęcie znaczeniowo zbliŜone do pojęcia „staranności zawodowej”. 25 Zniekształcenie zachowania rynkowego przeciętnego konsumenta polega na podjęciu lub moŜliwości podjęcia określonej decyzji dotyczącej umowy, w sytuacji, gdy wobec innego (uczciwego) zachowania (praktyki rynkowej) przedsiębiorcy, konsument podjąłby lub mógłby podjąć decyzję odmienną. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym nie podaje definicji zniekształcenia w istotny sposób zachowania rynkowego przeciętnego konsumenta. Zawiera ją natomiast Dyrektywa 2005/29/WE implementowana do krajowego porządku prawnego poprzez uopnpr. Zgodnie z art. 2 pkt e) powyŜszej Dyrektywy istotne zniekształcenie zachowania gospodarczego konsumentów oznacza wykorzystanie praktyki handlowej w celu znacznego ograniczenia zdolności konsumenta do podjęcia świadomej decyzji i skłonienia go tym samym do podjęcia decyzji dotyczącej transakcji, której inaczej by nie podjął. Na uwagę zasługują zasady określone w stanowisku UKNF z dnia 26 września 2012 r. w sprawie praktyk sprzedaŜowych związanych z oferowaniem produktów inwestycyjnych skierowane do podmiotów z rynku bankowego i ubezpieczeniowego. Komisja Nadzoru Finansowego stwierdziła, iŜ instytucje finansowe oraz współpracujący z nimi pośrednicy powinni rzetelnie informować o oferowanym produkcie, w tym w szczególności o konstrukcji tego produktu, czynnikach warunkujących osiągnięcie ewentualnego zysku, wszelkich uwarunkowaniach związanych z daną inwestycją, opłatach (w tym związanych z wcześniejszym zakończeniem inwestycji) oraz wyraźnie wskazywać, czy zainwestowany kapitał naraŜony jest na ryzyko utraty przynajmniej części zainwestowanych środków. Niedopuszczalne jest manipulowanie definicjami i pojęciami oraz przedstawianie nieadekwatnych symulacji mających na celu ukrycie rzeczywistego poziomu ryzyka związanego z inwestycją. Oferujący produkty inwestycyjne powinni w sposób zrozumiały zapoznawać potencjalnego klienta ze wszystkimi rodzajami ryzyk związanymi z produktem (wypełnienie tego wymogu powinno być wykonane w sposób, umoŜliwiający weryfikację poprawności jego spełnienia w przyszłości) oraz upewnić się, Ŝe klient to ryzyko rozumie . We wcześniejszej części niniejszej decyzji w sposób szczegółowy oraz wyczerpujący opisane zostały oczekiwania konsumentów w stosunku do działalności doradców oraz okoliczności, z których one wynikają. Konsumenci traktują instytucje świadczące usługi doradztwa finansowego m.in. na rzecz konsumentów, jako instytucje, które pomogą podjąć decyzje co do sposobu dysponowania swoimi ograniczonymi środkami finansowymi w celu osiągnięcia zysku, ale przy zapewnieniu ochrony ekonomicznych interesów. JuŜ sam fakt, Ŝe konsumenci kierują swoje kroki do doradców finansowych świadczy o tym, Ŝe obdarzają tego typu instytucje zaufaniem co do słuszności udzielonych rad. Przyjmując przytoczone powyŜej załoŜenia co do powinności doradców oferujących konsumentom moŜliwość przystąpienia do ubezpieczenia Prezes Urzędu przyjął, iŜ stosowana praktyka Spółki naruszała dobre obyczaje oraz wprowadzała konsumentów w błąd i doprowadziła do podjęcia decyzji, których by nie podjęli, gdyby dysponowali pełnymi informacjami. W niniejszej sprawie Prezes Urzędu zgromadził skargi konsumentów, którzy opisali informacje przekazywane im przez sprzedawców w trakcie proponowania im przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Dodatkowo Prezes Urzędu otrzymał od Spółki dokumenty, z którymi zapoznawali się sprzedawcy (dowód: karty nr 6648-6801). Zgodnie z wyjaśnieniami Spółki sprzedawcy w trakcie rozmów w pełni mogli korzystać z tych dokumentów (dowód: karta nr 6413). Prezes Urzędu ocenił powołane dokumenty. Przeprowadzona analiza wykazała, Ŝe zawarte w nich opisy cech produktów pokrywają się z informacjami przekazanymi przez konsumentów w skargach bez względu na nazwę ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. Z uwagi na zbieŜność opisów przedstawionych przez konsumentów co do informacji przekazywanych im przez sprzedawców w róŜnym czasie oferowania przystąpienia do oferowanych grupowych 26 ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi w opinii Prezesa Urzędu moŜna uznać, Ŝe taka sama praktyka określona w sentencji decyzji była stosowana w stosunku do wszystkich konsumentów, bez względu na nazwę handlową, którą posługiwała się Spółka w stosunku do poszczególnych grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi oraz okoliczności przystąpienia do ww. ubezpieczeń. Zarzut stosowania nieuczciwej praktyki rynkowej przez działanie Spółki wskazane w pkt I sentencji decyzji W punkcie I sentencji decyzji zakwestionowano sposób przekazywania przez Spółkę informacji, które wprowadzały konsumentów w błąd w zakresie ryzyka związanego z powierzeniem środków pienięŜnych w ramach grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi poprzez wyeksponowanie korzyści związanych z inwestycją kosztem informacji dotyczących okoliczności, w których inwestycja moŜe nie przynieść zysku lub wygenerować straty, a takŜe kosztów związanych z rozwiązaniem umowy w trakcie jej trwania, co stanowiło nieuczciwą praktykę rynkową, o jakiej mowa w art. 5 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 5 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, a w związku z tym stanowiło praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów określoną w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 5 ust. 3 pkt 2 uopnpr za nieuczciwą praktykę rynkową uznaje się wprowadzające w błąd działanie dotyczące cech produktu, w szczególności jego pochodzenia geograficznego lub handlowego, ilości, jakości, sposobu wykonania, składników, daty produkcji, przydatności, moŜliwości i spodziewanych wyników zastosowania produktu, wyposaŜenia dodatkowego, testów i wyników badań lub kontroli przeprowadzanych na produkcie, zezwoleń, nagród lub wyróŜnień uzyskanych przez produkt, ryzyka i korzyści związanych z produktem . Praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeŜeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub moŜe powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął (art. 5 ust. 1 uopnpr). Art. 4 ust. 1 uopnpr stanowi natomiast, iŜ praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców wobec konsumentów jest nieuczciwa, jeŜeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub moŜe zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Wyeksponowanie korzyści Jak ustalił Prezes Urzędu konsumentom przychodzącym do placówek Open Finance SA umoŜliwiano przystępowanie do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Na podstawie fragmentów skarg przytoczonych w części opisującej model przeciętnego konsumenta stwierdzone zostało, Ŝe konsumenci najczęściej deklarowali, Ŝe udając się do placówek Spółki byli zdecydowani na zawarcie krótkoterminowej umowy dotyczącej oszczędzania (dowód: karty nr 6575, 6578, 6581, 6584-6585, 6587-6588, 6599-6602, 6604, 6607-6609, 6637-6638, 6859, 6886, 6912, 6958, 6983, 6995-6996, 7023, 7087-7088, 7106, 7221, 7363-7364, 7436, 7449, 7560, 7671, 7707, 7724, 7742, 7746, 7765, 7914, 7958, 7970, 7973, 7983, 8003, 8035, 8140, 8151, 8207, 8211). O zamiarze zawarcia umowy posiadającej właśnie taką cechę w sposób jednoznaczny informowali sprzedawców. 27 Z przedstawionych opisów prowadzonych spotkań wynika, Ŝe pracownicy zdawali sobie sprawę z preferowanych przez konsumentów cech produktów i pomimo tego prowadzili z nimi rozmowy w taki sposób, aby wierzyli oni, Ŝe przedmiotem rozmów są produkty związane z oszczędzaniem. Z przekazanych przez skarŜących informacji wynika, Ŝe jednym z waŜniejszych kryteriów uwzględnianych przez nich przy podjęciu decyzji nabywczej była moŜliwość otrzymania zwrotu powierzonych środków pienięŜnych w dogodnym dla nich czasie. Osoby, które zdawały sobie sprawę, Ŝe produkty oceniane w przedmiotowym postępowaniu były długoterminowe zadawali pytania, czy będą mogli wycofać środki pienięŜne przed upływem terminu trwania umowy, co było im potwierdzane. Na podstawie powyŜszych informacji naleŜy uznać, Ŝe konsumenci podejmowali decyzje nabywcze w przeświadczeniu, Ŝe będą mogli odzyskać pieniądze po upływie określonego czasu od zawarcia umów. Wyeksponowanie korzyści finansowych związanych z inwestycją Biorąc pod uwagę dokonane wcześniej ustalenia, z których wynika, Ŝe konsumenci identyfikowali Spółkę jako instytucję umoŜliwiającą im korzystne oszczędzanie oraz załoŜenie lokat terminowych, wszystkie otrzymywane informacje oceniali w ten właśnie sposób. Znajdowało to wyraz w treści skarg: - „ Gdybym chciała załoŜyć sobie ubezpieczenie poszłabym do Towarzystwa Ubezpieczeniowego. Ja chciałam mieć bezpieczną gwarantowaną lokatę bankową ” (dowód: karta nr 7237), - „ PowyŜszy produkt przedstawiono nam jako lokatę, nie wspominając nic o ubezpieczeniu, ryzyku inwestycyjnym, opłatach, zarządzaniu inwestycyjnym ” (dowód: karta nr 7346), - „ Poinformowała mnie, Ŝe to sprawdzony produkt, który w praktyce pozwala stabilnie zarabiać niezaleŜnie od sytuacji rynkowej, a więc zarówno na wzrostach, jak i spadkach. Przeciętny historyczny zysk, średnioroczny zysk to 11%” (dowód: karta nr 7364), - „ Prosiłam o pomoc w ulokowaniu środków finansowych w atrakcyjnie oprocentowanej lokacie bankowej. Zaznaczyłam, Ŝe istnieje prawdopodobieństwo, Ŝe będę musiała wycofać ulokowane środki pienięŜne w kaŜdej chwili ” (dowód: karta nr 7387), - (…) później zaczął przekonywać mnie do wspaniałego rozwiązania pn. (…) twierdząc, Ŝe (…) jest to wyjątkowa okazja do pomnaŜania kapitału, gdyŜ zysk po kilku latach miał przynieść podwojenie, a po 15 latach – czterokrotny wzrost (w prezentacji przedstawiono nawet moŜliwość osiągnięcia zysku w wysokości (…)% wpłaconej kwoty) ” (dowód: karta nr 7517), - „ Doradca z góry zakładał bardzo wysokie zyski, operując nawet końcowymi kwotami powyŜej 100 000 zł, a przede wszystkim gwarantował w 100% zwrot wpłaconych środków ” (dowód: karta nr 7590), - „ Jedyne informacje jakie otrzymaliśmy od konsultanta Open Finance związane były z omówieniem ogromnych zysków w dłuŜszym okresie czasu i nie zaznaczono w rozmowie, Ŝe są to jakieś historyczne wyniki ” (dowód: karta nr 7767), - „(…) warunkiem podpisania kredytu miała być poliso lokata (…), która była bardzo zachwalana przez naszego sprzedawcę jako przynosząca wysokie korzyści finansowe a do tego obniŜająca oprocentowanie kredytu o (…). Robił przy nas wyliczenia, gdzie po 15 latach osiągnęlibyśmy pewny zysk (…) dzięki czemu wcześniej będziemy mogli spłacić kredyt mieszkaniowy ” (dowód: karta nr 7931). - „ Pani (…) oszukała mnie z premedytacją informując, iŜ po 10 latach mogę rozwiązać umowę bez Ŝadnych konsekwencji, zyskując gwarantowaną sumę prawie 100 000 zł, a w 28 rzeczywistości jeszcze w piętnastym roku trwania umowy wysokość opłaty likwidacyjnej wynosi 5%” (dowód: karta nr 6868). Inni konsumenci równieŜ podnosili, iŜ produkty były prezentowane jako bardzo korzystne pod względem finansowym (dowód: karty nr 6521, 6546, 6548, 6581, 6587,6600-6601, 6607- 6609, 6904, 6954, 7023, 7237-7238, 7765, 7958, 7970, 8035). Jak zostało ustalone wcześniej konsumenci, którzy zostali poszkodowani wskutek stosowania ocenianej praktyki przychodzili do Spółki głównie w celu otrzymania porady co do moŜliwości ulokowania środków pienięŜnych. Dlatego teŜ konsumenci odbierali przekazywane im przez sprzedawców informacje jako zapewnienie o uzyskaniu większych korzyści niŜ ze standardowych lokat terminowych. Poinformowanie, Ŝe produkt jest lepszy od innego, jest odbierane przez konsumenta w taki sposób, Ŝe porównywane produkty posiadają takie same cechy, ale dają róŜne korzyści. JuŜ samo zapewnienie, Ŝe oferowany produkt jest najlepszą lokatą jest dla konsumenta informacją, Ŝe otrzyma produkt posiadający wszystkie cechy zwykłej lokaty oraz dodatkowe korzyści. To zapewnienie sprzedawcy przygotowuje potencjalnego klienta do wysłuchania informacji o szczegółach związanych z oferowanymi korzyściami, bez wywołania u konsumenta stanu lęku, obawy przed zainwestowaniem swoich oszczędności w proponowany produkt. Jednak jak wynika z analizy przedstawionej w dalszej części decyzji, faktyczne warunki, na jakich realizowano oferowane produkty nie świadczą o tym, Ŝe są to lokaty w rozumieniu ich nabywców. W niniejszej sprawie, jak wynika z relacji konsumentów, byli oni zapewniani o uzyskaniu konkretnych wartości zysków. NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe jeŜeli sprzedawca nie przedstawiał konsumentom faktycznych cech produktów, a więc wiąŜących się z nim ryzyk, konsument będzie odbierał wszystkie przekazane informacje zgodnie z własnymi oczekiwaniami. Tym samym juŜ brak przedstawienia w sposób jednoznaczny informacji o zagroŜeniach utwierdza konsumentów w przeświadczeniu, Ŝe mają do czynienia z produktem o oczekiwanych cechach. W ocenianym przypadku konsumentom były przekazywane zapewnienia, Ŝe dzięki skorzystaniu z oferty uzyskają znacznie wyŜsze korzyści finansowe niŜ gdyby powierzyli środki pienięŜne w ramach standardowych lokat terminowych. Zapewnienie wypłaty wyŜszych zysków w postaci większej ilości gotówki jest najsilniej oddziałującym determinantem na podjęcie decyzji nabywczej. Konsumentom były przedstawiane konkretne znaczne wartości, które będą mogli zarobić decydując się na zakup oferowanych produktów. Jednak jak wynika z analizy zawartej w dalszej części decyzji dotyczącej ryzyk, jakie wiąŜą się z tymi produktami, wypłata zysków nie jest gwarantowana. Wyeksponowanie korzyści związanych z moŜliwym terminem wypłaty środków oraz moŜliwością rozwiązania umowy przed deklarowanym terminem Kolejną z opisywanych przez konsumentów korzyścią, na jaką wskazywano przy proponowaniu im przystąpień do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z UFK, była moŜliwość wycofania wpłaconych środków oraz moŜliwość zachowania prawa do odsetek pomimo wycofania wpłaconych środków: - „ Wybrałem okres dłuŜszy, gdyŜ jak poinformował mnie pan (…), przy tym wariancie wyboru będę mógł juŜ po 5 latach wypłacić zainwestowane pieniądze wraz z zyskiem, bez ponoszenia Ŝadnych dodatkowych kosztów” (dowód: karta nr 7147-verte), - „(…) poinformował nas Ŝe po 6 miesiącach moŜemy wypłacić, bez straty, a tylko z zyskiem ” (dowód: karta nr 7353), - „(…) powiedziałem, Ŝe chciałem zainwestować na niedługi okres maksymalnie 2 lata. Powtarzałem wielokrotnie, Ŝe nie interesują mnie Ŝadne długoterminowe inwestycje, odsetki z zainwestowanego kapitału muszę na bieŜąco przeznaczyć na Ŝycie. Przy tak sprecyzowanych zastrzeŜeniach inwestycyjnych doradca Open Finance SA (…) 29 zaproponował mi 4 wiąŜące umowy dotyczące zainwestowania wcześniej wymienionej kwoty (…)” (dowód: karta nr 7372), - „ Dodatkowo zostałem poinformowany, Ŝe po 6 miesiącach będę mógł zrezygnować z ubezpieczenia i zlikwidować lokatę wraz z wypracowanym zyskiem ” (dowód: karta nr 7529), - „ Sprzedawca ten przedstawił mi swoją kalkulację, z której wynikało, Ŝe po 15 latach spłacę cały kredyt hipoteczny z kapitału przeze mnie zgromadzonego oraz wygenerowanych zysków na tym produkcie ” (dowód: karta nr 7619), - „ Pan (…) zapewniał, Ŝe po 4-ch latach nie będzie problemu z zakończeniem inwestycji – otrzymam całą wpłaconą kwotę wraz z odsetkami. Ze względu na to, Ŝe mogłem systematycznie co miesiąc odkładać (…), oraz Ŝe wypłata środków we wcześniejszym terminie była gwarantowana, ale bez osiągniętych w okresie do 4 lat zysków, podpisałem umowę. (…) po okresie prawie czteroletnim (…) dowiedziałem się Ŝe zostałem oszukany: (…) Dowiedziałem się, Ŝe jestem ubezpieczony na 15 lat i nie mogę po 4-ch latach zakończyć inwestycji bez ogromnych strat zainwestowanego kapitału ” (dowód: karta nr 7915), - „ Twierdziła, Ŝe ubezpieczenie daje 100% gwarancji kapitału oraz Ŝe pomimo, Ŝe jest na 15 lat, juŜ po 5 roku moŜna się z niego wycofać z zadawalającym zyskiem ” (dowód: karta nr 8211). Otrzymanie informacji o moŜliwości przedterminowego rozwiązania umowy zgłaszali równieŜ inni konsumenci (dowód: karty nr 6869, 6905, 6921, 6928,6964, 7364, 7724-7725, 7742, 8048, 8151). Część z konsumentów wskazywała, Ŝe była informowana, iŜ zawiera umowę, która została określona jako ubezpieczenie. Pomimo tego informacje przekazywane przez sprzedawców utwierdzały konsumentów w przekonaniu, Ŝe mogą z tej umowy wycofać wpłacone środki pienięŜne. Z treści skarg wynika, Ŝe prawo do wycofania wkładów było jednym z waŜniejszych warunków branych pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z przedstawianej im oferty. Prawo do wcześniejszego wycofania środków lub do kontynuacji realizacji umowy na korzystniejszych warunkach stanowi wymierną korzyść dla konsumentów, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę warunki, na jakich są zawierane standardowe lokaty terminowe. W przypadku tych drugich konsumenci tracą prawo do odsetek w całości lub części. Jednak w ocenianym przypadku juŜ sam fakt zapewnienia, Ŝe w przypadku rozwiązania umowy przed terminem na jaki została zawarta umowa traci się jedynie odsetki powoduje, Ŝe oferta staje się dla konsumenta atrakcyjna. Taka konstrukcja informacji wywołuje u konsumenta przeświadczenie, Ŝe w sytuacji przedterminowego rozwiązania umowy nie straci wpłaconych środków, natomiast gdy nie rozwiąŜe umowy uzyska wysokie oprocentowanie. Zapewnienie o wysokich korzyściach zostało omówione wcześniej. Dlatego teŜ otrzymanie powyŜej opisanych zapewnień było silnym determinantem podjęcia decyzji o zawarciu umowy. Stosowane przez Spółkę techniki prezentacji korzyści Konsumenci informowali równieŜ, Ŝe w trakcie prowadzonych rozmów wykorzystywane były róŜnego rodzaju materiały zawierające wykresy, tabele (dowód: karty nr 7053, 7293-7300, 7919). Zwrócono równieŜ na to uwagę w poniŜej przytoczonym fragmencie skargi: - „ Natomiast wycena jego wartości opiera się o indeks banku (…), który zarabia zarówno w czasach dobrej jak i złej koniunktury. Na potwierdzenie tego przedstawił mi jak zmieniała się wartość indeksu od 1985 roku, z której wynikało, Ŝe indeks rósł średniorocznie ponad 9%. Pan (…) wprowadził mnie w błąd, bo przedstawił mi wykres 30 indeksu jako dane historyczne, nie wspominając o tym, Ŝe wartość indeksu była hipotetyczna ” (dowód: karta nr 7619), Konsumenci wskazywali, Ŝe w trakcie spotkania dokonywane były wyliczenia obrazujące wyniki - zyski jakie mogli oni osiągnąć dzięki powierzeniu środków Spółce (dowód: karty nr 6550, 6887-6888, 7037-7039, 7126, 7132, 7223, 7240-7241, 7352, 7556-7559, 7704-7706, 7923). Stosowaną praktykę polegającą na prezentowaniu stanu faktycznego, a więc wartości wpłacanych przez konsumentów kwot oraz wyliczeń zysków, jakie mogą zostać osiągnięte, naleŜy uznać za jeden z instrumentów aktywizujących sprzedaŜ. W momencie, gdy określone wielkości są wyliczane przy udziale konsumentów sprzedawca ma moŜliwość łatwiejszego zwrócenia uwagi konsumenta na konkretne dane zgodnie z jego wolą. Dzięki temu, konsumenci traktują te informacje z większą uwagą pomijając inne. Ten sposób prezentacji sprawia wraŜenie, Ŝe przeprowadzone kalkulacje są indywidualnie dobrane do finansowych moŜliwości konsumenta. U konsumenta jest kreowane przeświadczenie o moŜliwym do osiągnięcia zysku przy konkretnych kosztach jakie musi ponieść. PoniewaŜ konsument wierzył umiejętnościom i wiedzy doradcy, skupiał swoją uwagę na kwocie, która była podawana jako moŜliwy do osiągnięcia zysk. PowyŜej opisany instrument skupiania uwagi konsumenta na danych wybranych przez sprzedawcę dostosowanych do indywidualnych moŜliwości konsumenta moŜe być uzupełniany, przez wykorzystanie instrumentów w postaci zestawień wykresów przygotowanych wcześniej. Z dostarczonych przez Spółkę dokumentów wynika, Ŝe właśnie takie gotowe przygotowane wcześniej prezentacje były wykorzystywane przy sprzedaŜy produktów. Wykresy obrazujące hipotetyczne zyski, tabele dotyczące przyszłych zysków były instrumentami, które w przystępny sposób obrazowały informacje przekazywane przez sprzedawców. Załącznikami do deklaracji zgody przystąpień do ubezpieczeń były wykresy, które szczegółowo zostały opisane w części ustalającej (dowód: karty nr 6542, 7031, 6663- 6664, 6681-6683, 6746-6747, 6790). Przedstawiają one wartości środków, które są inwestowane, a takŜe potencjalne zyski. Wykresy, które obrazowały zmianę wartości rachunku udziałów przyjmowanych w kolejnych miesiącach potwierdzały tendencję wzrostową tych wartości. Wszystkie wykresy świadczyły o pewności i stabilności przedmiotowych produktów w czasie realizacji umowy. W dwóch zestawach wykresów przewidziano 3 wersje wykresu ilustrującego potencjalne zyski ubezpieczonego. Wykresy dotyczyły scenariuszy pesymistycznego, umiarkowanego oraz optymistycznego. W ykresy zostały sporządzone w oparciu o przykładowe średnioroczne stopy zwrotu z koszyka indeksów w wysokości „– 10.00%”, „2%” oraz „8,0%” w skali roku (dowód: karty nr 6747-6749, 6663-verte). W przypadku ww. wykresów istotne jest to, Ŝe nawet przy załoŜeniu, iŜ przykładowa średnioroczna stopa zwrotu przyjmie wartość ujemną (scenariusz pesymistyczny), to wykres przedstawiał konsumentom, Ŝe osiągną zysk. NaleŜy zwrócić równieŜ uwagę, Ŝe pomimo, iŜ omówione wcześniej wykresy stanowiły załącznik do „ Deklaracji zgody” posiadały jednocześnie klauzule, zgodnie z którymi nie powinny one stanowić podstawy do podejmowania decyzji i Ŝe nie stanowią one oferty. Przyjęcie takiego rozwiązania w przedmiotowym przypadku, gdy produkty są powiązane z bardzo duŜą niepewnością co do swojego wyniku, moŜe dla pracowników stanowić przesłankę, do uznania Ŝe równieŜ przekazywane konsumentom w trakcie spotkania informacje nie powinny być traktowane jako wiąŜąca oferta. Sprzedawcy mogą uznać, Ŝe mają duŜą dowolność w doborze przedstawianych cech produktów, a takŜe sposobu ich przedstawiania. WaŜne jest w tym przypadku równieŜ to, Ŝe w ocenianych materiałach nie przedstawiono sytuacji, gdy konsument moŜe ponieść straty. Taki sposób przedstawienia cech produktów w dokumentach stanowiących załączniki do deklaracji potwierdza praktykę, 31 wynikającą ze skarg konsumentów, iŜ sprzedawcy poświęcali w trakcie rozmów więcej czasu korzyściom, a nie ryzykom. MoŜna nawet stwierdzić, Ŝe sprzedawcy w oparciu o dostarczone przez Spółkę materiały mogli uznać, Ŝe nie musieli w ogóle omawiać z konsumentami ryzyka i zagroŜeń jakie się wiąŜą z oferowanymi produktami. Przedstawienie danych w formie wykresu bardzo oddziałuje na świadomość konsumenta co do moŜliwości osiągnięcia potencjalnego zysku w związku z powierzeniem środków pienięŜnych w dany produkt. RównieŜ prezentacja w ujęciu tabelarycznym kwot dotyczących wpłat oraz przewidywanych zysków w przystępny sposób obrazuje potencjalne korzyści dzięki ich zestawieniu z wpłacanymi kwotami. Posługiwanie się dodatkowymi materiałami powodowało, Ŝe przekazywane przez sprzedawców informacje były bardziej wiarygodne, gdyŜ sprawiały wraŜenie, Ŝe zostały przygotowane przez Spółkę wcześniej, prawdopodobnie po wykonaniu dogłębnej analizy cech produktów. Dzięki wykorzystaniu przedmiotowych instrumentów u konsumentów wywoływane było przekonanie, Ŝe podejmowali oni racjonalne decyzje w oparciu o rzetelne dane i analizy. Jak zostało ustalone we wcześniejszej części decyzji przy podpisywaniu deklaracji były w szczególności stosowane dwa dokumenty: „ Karta informacyjna” oraz „ Analizy Finansów Osobistych ”. Przez wypełnienie drugiego z wymienionych dokumentów oceniane miało być dopasowanie produktu do wiedzy, skłonności do ponoszenia ryzyka przez klienta. Z zapisów umieszczonych w tym dokumencie wynikało, Ŝe jeśli otrzymany został negatywny wynik analizy, konsument otrzymywał odpowiednie oświadczenie tego dotyczące. Natomiast z dokumentu pn. „ Kart informacyjnych” wynikały najwaŜniejsze cechy posiadane przez produkty oferowane konsumentom. Analiza tych dokumentów potwierdziła wnioski, które Prezes Urzędu wysnuł na podstawie przytoczonych fragmentów skarg we wcześniejszych punktach opisujących korzyści, o których byli zapewniani konsumenci. Analiza dostarczonych materiałów kart informacyjnych, wykazała, Ŝe zawierały one ogólne informacje o cechach produktów. Natomiast ww. kwestionariusz miał dać moŜliwość doboru odpowiedniego produkt dla konkretnego konsumenta. Jednak poniewaŜ ww. dokumenty ostatecznie miały jedynie formę dodatkowych druków zawierających wiele róŜnych informacji, to ostatecznie konsumenci ufając wiedzy sprzedawców podejmowali decyzje w oparciu o przekazane ustnie informacje, które opisali w złoŜonych skargach i reklamacjach. Biorąc pod uwagę powyŜszą analizę dokumentów wykorzystywanych przez sprzedawców przy sprzedaŜy produktów oraz opisy przedstawione przez konsumentów co do przekazywanych im informacji, pomimo róŜnic co do przekazywanych konsumentom informacji o długości trwania umów, czy teŜ róŜnic stosowanych technik prezentacji, Prezes Urzędu stwierdził, Ŝe w kaŜdym przypadku był stosowany taki sam sposób prezentacji korzyści związanych z zachęceniem konsumentów do przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Konsumenci przychodzący do doradcy byli informowani o moŜliwości otrzymania korzystniejszych warunków niŜ na standardowej lokacie dzięki zawarciu umów proponowanych przez sprzedawców. W przypadku, gdy klienci deklarowali chęć zawarcia umowy lokaty terminowej, uwaŜając pracowników przedsiębiorcy świadczącego usługi doradztwa finansowego za kompetentnych, posiadających wiedzę o cechach, jakie posiadają lokaty bankowe oraz oferowane produkty nie mieli podstaw, aby obawiać się, Ŝe proponowane były im produkty nie spełniające ich oczekiwań. Konsumenci podejmując decyzje nabywcze dotyczące zwykłych codziennych spraw są przyzwyczajeni do otrzymywania róŜnego rodzaju bonusów. Tym samym fakt, iŜ otrzymali moŜliwość załoŜenia lokaty na lepszych warunkach finansowych nie musiał wzbudzić w nich uczucia zaskoczenia, niepewności, czy teŜ niedowierzania. Nie musieli oni obawiać się, iŜ proponowany produkt 32 jest zupełnie innym produktem, o innych cechach niŜ lokata terminowa w zakresie bezkosztowego rozwiązania umowy. Omawiane powyŜej korzyści, jakie były prezentowane przez sprzedawców dotyczyły głównie moŜliwości rozwiązania umowy przed terminem oraz uzyskania dodatkowych korzyści finansowych. Dzięki temu skarŜący mogli uwaŜać, Ŝe będą mogli rozwiązać umowy w dowolnym momencie gdy zaistnieje taka konieczność. Natomiast, gdy nie będą potrzebować środków pienięŜnych umowa będzie dalej obowiązywała i zyski będą pomnaŜane. Biorąc pod uwagę, Ŝe dla konsumentów bardzo waŜna jest moŜliwość wycofania środków w niedługim czasie po zawarciu umowy lub w dowolnym momencie, uzyskanie takiego prawa jest czynnikiem, który mógł doprowadzić do podjęcia decyzji o zawarciu umowy, której by nie podjęli, gdyby zdawali sobie sprawę ze wszystkich warunków, na jakich zawarli umowy, które to warunki zostaną opisane w dalszej części decyzji. Czynnik ekonomiczny, który w tym przypadku polegał na uzyskaniu wyŜszego oprocentowania jest jednym z najsilniejszych determinantów podejmowanych decyzji nabywczych. Ryzyka związane z zakupionymi produktami Spółce zarzucono, iŜ prezentacja moŜliwości przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi jest prowadzona w sposób mogący wprowadzać konsumentów w błąd w zakresie ryzyk związanych z inwestowaniem środków pienięŜnych w ramach przedmiotowych produktów. W opracowaniu Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 26 września 2012r. w sprawie praktyk sprzedaŜowych związanych z oferowaniem produktów inwestycyjnych skierowanym do podmiotów z rynku bankowego i ubezpieczeniowego zostało stwierdzone co następuje: „ Oferujący produkty inwestycyjne powinni w sposób zrozumiały zapoznawać potencjalnego klienta ze wszystkimi rodzajami ryzyka związanego z produktem (wypełnienie tego wymogu powinno być wykonane w sposób, umoŜliwiający weryfikacje poprawności jego spełnienia w przyszłości) oraz upewnić się, Ŝe klient to ryzyko rozumie. W szczególności przekazując klientom stosowne informacje naleŜy uwzględnić: ryzyko rynkowe związane ze spadkiem wartości aktywów bazowych, na których oparty jest produkt. Konieczne jest czytelne zaprezentowanie klientowi, na jakiej formule opiera się stopa zwrotu i jak będzie się ona kształtować w róŜnych warunkach rynkowych (przy uwzględnieniu co najmniej aktualnych warunków rynkowych oraz sytuacji niekorzystnego kształtowania się paramentów rynkowych wpływających na stopę zwrotu produktu inwestycyjnego). Klient powinien mieć moŜliwość sprawdzenia ex ante rentowności i płynności produktu przy róŜnych scenariuszach. W przypadku dokonywania porównań pomiędzy instrumentami istotne jest dobranie adekwatnej pod względem profilu (zwrotu i ryzyka) bazy do analizowanej inwestycji. Ryzyko upadłości bądź niewypłacalności podmiotu, który dysponuje powierzonymi środkami (jeŜeli środki nie są objęte gwarancjami ustawowymi). Potencjalny klient powinien zostać poinformowany, jaka część jego środków podlega ochronie oraz na czym ta ochrona polega JeŜeli środki nie są objęte ustawowym systemem gwarantowania zainwestowanych środków, naleŜy zapoznać klienta z oceną wiarygodności finansowej podmiotu, który dysponuje powierzonymi środkami oraz wskazać, kto tej oceny dokonał, w jakich okolicznościach i według jakiej skali oceny. Ryzyko płynności związane z warunkami wycofania środków przed terminem, przy wyraźnym wskazaniu wszelkich prowizji, opłat, potrąceń i kar związanych z wcześniejszym zakończeniem inwestycji ”. /http://www.knf.gov.pl/Images/praktyki_sprzedazowe_26_09_2012_tcm75-31955.pdf/. Jak wynika z powyŜszego fragmentu przedsiębiorca, aby wypełnić obowiązek informacyjny względem konsumentów musi podawać informacje o ryzykach, jakie wiąŜą się ze sprzedawanymi przez niego produktami. Jest to w tym przypadku szczególnie waŜne, gdyŜ 33 dotyczy oszczędności konsumentów. Jak juŜ zostało wcześniej stwierdzone podjęcie niewłaściwej decyzji dotyczącej ulokowania swoich środków pienięŜnych naraŜa konsumentów na bardzo duŜe trudności finansowe. Natomiast podmiot świadczący usługi w zakresie doradztwa finansowego jako instytucja zaufania publicznego ma obowiązek wprowadzać procedury, które zapewnią, iŜ konsumenci będą podejmować racjonalne decyzje. Na podstawie przedstawionych przez Spółkę wzorów Oświadczeń , Kart informacyjnych , z którymi zapoznanie się potwierdzają konsumenci określone zostały główne ryzyka, jakie wiąŜą się z powierzeniem przez konsumentów środków pienięŜnych w ramach grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi: - ryzyko utraty środków zgromadzonych w ramach Ubezpieczenia, w przypadku rezygnacji z Ubezpieczenia przed końcem Okresu Ubezpieczenia; - ryzyko rynkowe przez które rozumie się ryzyko utraty części w płaconej Składki, gdyŜ w Okresie ubezpieczenia Wartość Udziału jednostkowego moŜe ulegać znacznym wahaniom ze względu na wycenę instrumentów finansowych wchodzących w skład aktywów Funduszu; - ryzyko kredytowe, które obejmuje ryzyko niewypłacalności emitentów instrumentów finansowych, w których lokowane są aktywa Funduszu, ryzyko kontrahentów, od których Towarzystwo Ubezpieczeń nabywa instrumenty finansowe wchodzące w skład aktywów Funduszu, oraz ryzyko depozytariuszy lub banków; - ryzyko ograniczonej płynności, które jest związane z dokonywaniem wypłat Wartości wykupu bez moŜliwości wypłat częściowych w trakcie trwania Okresu ubezpieczenia. Analiza treści skarg wykazała, iŜ konsumenci nie zdawali sobie sprawy z istnienia ryzyk związanych z powierzeniem środków pienięŜnych w sytuacji przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Główne zarzuty, jakie stawiali cechom ww. ubezpieczeń grupowych opisanym w niniejszej decyzji dotyczyły ryzyka związanego z utratą części zapłaconej składki, w przypadku rezygnacji z ubezpieczenia przed końcem okresu ubezpieczenia. Ryzyko utraty środków Konsumenci informowali, Ŝe w sytuacji, gdy przed upływem terminu, na który zawierali umowy chcieli je rozwiązać kwota, jaka miała zostać im zwrócona była znacznie niŜsza niŜ wartość wpłaconych wcześniej środków pienięŜnych. - „ Sądziłem bowiem, Ŝe tak jak sprawę przedstawił mi (…), jest to bezpieczny produkt ze 100% gwarancją kapitału, na którym na pewno nie stracę, a w dalszej perspektywie przyniesie pewne zyski, byłem takŜe przekonany, Ŝe produkt nie jest obciąŜony Ŝadnymi dodatkowymi opłatami. Spodziewałem się – i tak mi ten produkt przedstawił i utwierdzał mnie w takim przekonaniu (…) – w najgorszym wypadku moŜliwości poniesienia drobnych opłat manipulacyjnych w przypadku niepowodzenia inwestycji i chęci rezygnacji, ale Doradca zataił przede mną fakt praktycznego braku moŜliwości wycofania się z powodu nawet 97% straty wartości zainwestowanego kapitału, którą musiałbym w takim wypadku ponieść ” (dowód: karta nr 7152), - „ W trakcie oferowania mi produktów, zostałem jednoznacznie poinformowany, Ŝe firma Open Finance zarabia na części zysku wypracowanego z mojego kapitału i nie istnieją Ŝadne dodatkowe koszty, które miałbym ponieść ” (dowód: karta nr 7528), - „(…) ponadto kaŜde wyjście wcześniej obarczone jest ogromnymi opłatami o czym nie miałem pojęcia ” (dowód: karta nr 6859), - „ Pracownik (…) zataiła przede mną informację o wysokiej opłacie likwidacyjnej/opłacie administracyjnej/kosztach prowadzenia rachunku, które znacznie przekraczają tzw. przeciętny poziom konsumencki i są tym samym wystarczającym powodem do uniewaŜnienia powyŜszej umowy ” (dowód: karta nr 6868). 34 Inni konsumenci podnosili, Ŝe nie byli informowani o opłatach likwidacyjnych (dowód: karty nr 6578, 6581, 6607-6609, 6618,6640, 6859, 6889, 6905, 6916, 6921, 6928, 6958, 6964, 6984, 7048, 8151, 8207). Konsumenci podnosili równieŜ, Ŝe w przypadku rozwiązania umowy wypłacane były niŜsze kwoty niŜ wartości, które wpłacili (dowód: karty nr 6516, 7346, 7353, 7387-7383, 7606, 7804, 7864, 7915, 7974, 8101). Konsumentów zapewniano, Ŝe po określonym terminie przed upływem okresu na jaki zostały zawarte umowy będą mogli wypłacić środki pienięŜne bez utraty kapitału (dowód: karty nr 7374, 7785, 7915, 8212). Konsumenci w wyniku analizy cech produktów stwierdzali, Ŝe na niŜszą wartość znajdujących się na kontach miały równieŜ wpływ pobierane w trakcie realizacji umowy opłaty (dowód: karty nr 7124, 7152, 7246, 7336, 7387-7383, 7518, 7529, 7590-7591, 7619, 7742, 7765, 7931, 8035, 8207). Z powyŜej przytoczonych fragmentów skarg wynika, Ŝe na podstawie przekazanych przez sprzedawców informacji konsumenci uwaŜali, Ŝe w przypadku rozwiązania umów przed upływem terminów otrzymają przynajmniej zwrot wpłaconych środków pienięŜnych. Natomiast faktycznie nie byli oni informowani, Ŝe mogą otrzymać znacznie mniejsze kwoty. W sentencji decyzji postawiono zarzut dotyczący nie informowania konsumentów o kosztach związanych z rozwiązaniem umowy. W przytoczonym wcześniej stanowisku KNF stwierdzone zostało, Ŝe konsumenci powinni być informowani o ryzyku płynności związanym z warunkami wycofania środków przed terminem, przy wyraźnym wskazaniu wszelkich prowizji, opłat, potrąceń i kar związanych z wcześniejszym zakończeniem inwestycji. Na podstawie tych okoliczności, Prezes Urzędu uznał, Ŝe konsumenci powinni być informowani o wszystkich kosztach bez względu na ich nazwy, które są pobierane z wpłacanych przez konsumentów środków, a które mają wpływ na wartość, która zostanie wypłacona w sytuacji rozwiązania umowy przed terminem. Ze skarg wynika, Ŝe nie zdawali oni sobie sprawy z tego, Ŝe są pobierane opłaty pomniejszające wartość wpłacanych środków przechowywanych na rachunkach. Dodatkowo nie wiedzieli, Ŝe wysokie opłaty są pobierane równieŜ z tytułu przedterminowego rozwiązania umów. Przedstawienie konsumentom opisanych powyŜej informacji było dla nich bardzo waŜne, gdyŜ zawierali oni umowy m.in. ze względu na moŜliwość ich rozwiązania przed terminem. W efekcie tego zaniechania nie mieli świadomości co do faktycznych kosztów, jakie wiąŜą się z oferowanymi produktami. Jak zostało wykazane we wcześniejszej części decyzji, konsumenci byli przekonani, Ŝe produkty gwarantują im korzyści finansowe nawet w sytuacji, gdy skorzystają z prawa do wycofania powierzonych środków pienięŜnych przed upływem terminu na jaki zostały zawarte umowy. Sposób przedstawienia tych korzyści spowodował, Ŝe konsumenci podejmowali decyzje na podstawie ustnie przekazanych informacji. Pomimo, Ŝe w warunkach umów, z zapoznaniem się których konsumenci potwierdzali własnym podpisem były zawarte informacje o występowaniu ryzyka związanego z moŜliwością nieotrzymania zwrotu części lub nawet całości wpłaconych środków w sytuacji przedterminowego rozwiązania umowy, to jednak sugestywność przekazu, a takŜe stosowane techniki prezentacji powodowały, Ŝe konsumenci nie zwracali na to uwagi, przy czym przedmiotem oceny niniejszego postępowania nie jest, to czy Spółka wręczała konsumentom dokumenty zawierające informacje o opłatach i kosztach. W efekcie opisanych powyŜej działań konsumenci podejmowali decyzje o zawarciu umów, których by nie podjęli, gdyby sprzedawcy w sposób równie jasny i jednoznaczny przedstawiali informacje o kosztach i opłatach i innych ryzykach, jak o potencjalnych korzyściach. Ryzyka nie osiągnięcia zysku i poniesienia straty Konsumenci składali równieŜ skargi z uwagi na fakt, Ŝe nie zostali w sposób wystarczający poinformowani o ryzyku nie osiągnięcia zysku. Ryzyko to wynika z tego, Ŝe ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy jest zaleŜny od zmiany wartości wystawionych instrumentów pochodnych i nie jest z góry określony, a takŜe pobieranych opłat. 35 - „ Nie powiedziano mi, Ŝe jest jakaś róŜnica między składką wpłaconą, a składką zainwestowaną ” (dowód: karta nr 7364), - „ Jak się dowiedziałam później (…) oparte jest o opcje na indeks z wykorzystaniem dźwigni finansowej, a jest to jedna z najbardziej ryzykownych form inwestowania ” (dowód: karta nr 7514), - „(…) nie rozgraniczał wtedy pojęć takich jak „wartość kapitału”, „składka zainwestowana” itp. które – jak się później okazało – zmieniały w bardzo duŜym stopniu charakter produktu ” (dowód: karta n 7590), - „ Dodatkowo, kilkukrotnie zadawałam pytanie w/w pracownikowi, czy aby na pewno w najbardziej pesymistycznym scenariuszu (w przypadku, gdy indeks przynosi straty) otrzymam 100% wpłaconych środków. W odpowiedzi w/w sprzedawca zapewniał mnie, Ŝe otrzymam 100% wpłaconych pieniędzy plus ewentualne zyski. Później okazało się, Ŝe była to nieprawda ” (dowód: karta nr 7646), - „ Zataiła przede mną informację, w jaki sposób inwestowane są wpłacane przeze mnie pieniądze (o inwestowaniu w akcje, obligacje, surowce nie wspomniała – dowiedziałam się o tym z mediów oraz od innych osób poszkodowanych) ” (dowód: karta nr 6868). Konsument poinformował, Ŝe otrzymał pismo od przedsiębiorcy, w którym opisane zostały cechy produktu oraz wyliczenia wartości, którą konsument otrzymałby, gdyby podjął decyzję o rozwiązaniu umowy. Z przedstawionych im danych wynikało, Ŝe wyliczone kwoty wynosiły znacznie mniej niŜ łączne wpłacane wartości (dowód: karty nr 7574, 7666). Z ryzykiem dotyczącym moŜliwości nieosiągnięcia zysku wiąŜe się w niniejszym przypadku moŜliwość wystąpienia straty. Konsumenci wpłacający środki pienięŜne oczekiwali, iŜ będą one objęte ochroną. Przez ochronę, jak to zostało stwierdzone wcześniej, konsumenci rozumieli prawo do otrzymania zwrotu równowartości wpłaconych środków pienięŜnych w przypadku wypłaty z tytułu rozwiązania umów lub upływu terminów na jakie zostały one zawarte. NaleŜy w tym przypadku zwrócić uwagę, Ŝe pobierane są róŜne opłaty w trakcie realizacji umowy. Dodatkowo zmienia się wartość jednostek uczestnictwa Funduszu, w oparciu o które wyliczana jest wartość rachunku. Szczegóły co do wielkości, które konsument otrzyma w momencie rozwiązania umowy, czy to z uwagi na przedterminowe rozwiązanie umowy, śmierć ubezpieczonego, czy teŜ doŜycie do końca trwania umowy są opisane w warunkach ubezpieczenia. Wielkości te opisane są jako świadczenia ubezpieczeniowe (dowód: karta nr 6607-6609, 6613, 6618, 6889, 6916, 6954, 7365, 7767). Jedno z ryzyk związanych z wartością otrzymanych kwot dotyczy tego, Ŝe od dokonywanych wpłat są pobierane opłaty, które nie występują w przypadku wpłacenia za pośrednictwem Spółki środków pienięŜnych na lokaty depozytowe oferowane przez banki. Dlatego teŜ zostało stwierdzone, Ŝe kwota, którą otrzymają konsumenci w momencie zakończenia realizacji umowy moŜe być niŜsza od łącznej kwoty wpłaconych środków. SkarŜący uznali ten stan za stratę finansową. Konsumenci podnosili równieŜ nie podawanie w trakcie rozmowy informacji o tym ryzyku. Ryzyko kredytowe oraz ograniczonej płynności Kolejnym ryzykiem jest ryzyko kredytowe, przez które naleŜy rozumieć moŜliwość wystąpienia trwałej lub czasowej niezdolności kontrahenta do obsługi zadłuŜenia, w tym do realizacji zobowiązań z tytułu transakcji zawartych na rynku finansowym. Jest ono równieŜ związane z sytuacją finansową emitenta. - „ Zostałem poinformowany i jednoznacznie zapewniony o stuprocentowej gwarancji kapitału, nie poinformowano mnie jednocześnie o jakimkolwiek ryzyku co do ochrony kapitału, który miałem uiszczać po podpisaniu tej umowy ubezpieczenia ” (dowód: karta nr 7215). 36 Inni konsumenci równieŜ podnosili, Ŝe nie zostali poinformowani o Ŝadnym z ryzyk wiąŜących się z produktem (dowód: karty nr 6526, 7023, 7238, 7592, 8212). Natomiast ryzyko ograniczonej płynności, jest związane z dokonywaniem wypłaty Świadczenia Wykupu w trakcie trwania Okresu Ubezpieczenia lub realizacji przeniesień środków pomiędzy Funduszami. Przedmiotowe ryzyka związane są z funkcjonowaniem Funduszu, w który są zainwestowane środki, na co nie ma wpływu ubezpieczający. Z jednej strony dotyczy to funkcjonowania rynku oraz wypłacalności emitenta, ale równieŜ dokonywanych wypłat z Funduszu, czy innych zmniejszeń jego wartości. PowyŜej przytoczone ryzyko jest związane z cechami przedmiotowych produktów. Są one produktami inwestycyjnymi. Ryzyko to wiąŜe się z niepewnością ostatecznego efektu inwestycyjnego, a więc wartości jaką konsument moŜe otrzymać na koniec okresu trwania umowy. SkarŜący, jak zostało to szczegółowo opisane w części określającej model przeciętnego konsumenta, nie mieli wiedzy na temat cech zakupionych produktów. Aby zrozumieć specyfikę tych produktów konieczne byłoby ich precyzyjne przedstawienie przez sprzedawców. Dodatkowo konsumenci zwracali uwagę Ŝe zadawali sprzedawcom konkretne pytania w celu upewnienia się co do braku ryzyk i zagroŜeń (dowód: karty nr 7215, 7590, 7372). Spółka poinformowała równieŜ Urząd, Ŝe w przypadku wszystkich z analizowanych w niniejszej sprawie produktów nie występuje pewność w odzyskaniu całkowitej wpłaconej kwoty. MoŜe wystąpić sytuacja, gdy na koniec okresu ubezpieczeniowego konsumenci nie odzyskają środków z tytułu wpłaconych jednorazowo lub wpłaconych systematycznie kwot (dowód: karty nr 6422). Jednocześnie w opinii Prezesa informacje przekazywane przez przedsiębiorcę sprzedawcom w formie prezentacji i maili, wzorów dokumentów stosowanych przy prezentacji nie zawierały szczególnych wskazań, co do informowania konsumentów o występujących ryzykach jakie wiąŜą się z przedmiotowymi produktami. Z analizy otrzymanych skarg wynika, Ŝe konsumenci nie zdawali sobie sprawy z istnienia ryzyk. W skargach opisywali jedynie pewność otrzymania zwrotu równowartości powierzonych środków. Dlatego teŜ zostało stwierdzone, Ŝe nie przekazywano konsumentom w sytuacji proponowania im przystąpienia do grupowego ubezpieczenia na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym informacji o ryzyku utraty całości środków, a które to ryzyko było znane doradcom finansowym w tym czasie. W efekcie tego konsumenci w momencie podejmowania decyzji o przystąpieniu do ubezpieczeń nie byli świadomi istnienia opisanego powyŜej ryzyka. Biorąc pod uwagę konsekwencje jakie wiąŜą się z tym ryzykiem, a więc moŜliwość utraty wszystkich oszczędności, przekazanie konsumentom informacji o istnieniu tego ryzyka było dla nich bardzo waŜne. Jak zostało ustalone w części zawierającej charakterystykę konsumenta oraz opis statusu przedsiębiorcy instytucje finansowe oferują konsumentom produkty wiąŜące się z ryzykiem utraty powierzonych im środków. Przedmiotowa sprawa dotyczy produktów oferowanych przez doradców finansowych, których cechy nie są dobrze znane konsumentom. Dodatkowo istotne znaczenie w tym przypadku miały oczekiwania konsumentów co do oferowanych produktów wynikające z przekazanych im informacji. Konsumenci jako nieprofesjonalni uczestnicy rynku finansowego nie mający podstawowej wiedzy o sposobie działania przedstawianych im produktach o cechach inwestycyjnych nie mogli rozumieć uŜytych przez sprzedawców pojęć zgodnie z definicjami uŜytymi w warunkach ubezpieczeń, regulaminach, czy teŜ innych dokumentach. UŜyte pojęcia rozumieli zgodnie z ich znaczeniem potocznym. Szczególnie dotyczy to pojęcia „Składki zainwestowanej”, które nie musi oznaczać całości wpłaconych środków pienięŜnych, a jedynie część z nich. To na sprzedawcy, który oferuje kaŜdemu potencjalnemu klientowi skomplikowane produkty 37 odmienne swym charakterem od standardowo oferowanych lokat terminowych, będących najpopularniejszą formą oszczędzania, ciąŜy obowiązek udzielenia wyjaśnień na tyle szczegółowych informacji, aby umoŜliwić im podjęcie racjonalnych decyzji w zakresie dysponowania swoimi ograniczonymi środkami. Ze względu na powyŜsze, tak waŜne jest, aby rodzaj przekazywanych informacji był dostosowany do sprzedawanych produktów oraz wiedzy konsumentów, a takŜe ich nastawienia odnośnie poziomu ryzyka, jaki mogą zaakceptować. Dodatkowo waŜna jest sytuacja finansowa konsumenta. Dlatego teŜ zostało uznane, Ŝe Spółka nie wykonywała obowiązku przekazywania pełnych i rzetelnych informacji o przedmiotowym ryzyku. Spółka dostarczyła dokumenty określone jako prezentacje produktowe dotyczące grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi . Materiały te zawierają informacje o cechach produktów w postaci potencjalnie moŜliwych do osiągnięcia korzyści, symulacji wyników historycznych, w postaci danych liczbowych, wykresów, tabel. Natomiast w końcowych częściach prezentacji pod nazwą „ZastrzeŜenia prawne” umieszczone zostały informacje i przypisy dotyczące charakteru ubezpieczenia, wyjaśnienia dotyczące ryzyk, do których odnosiła się prezentacja w części głównej. Analiza struktury tych prezentacji potwierdza fakt, iŜ Spółka procentowo poświęca duŜo więcej miejsca opisom związanym z korzyściami, jakie ewentualnie moŜe osiągnąć konsument niŜ ewentualnym zagroŜeniom oraz ryzkom. Zostały one podane na zakończenie prezentacji w formie przypisów. W wyniku analizy tych dokumentów Prezes Urzędu stwierdził, iŜ w materiałach zawierających informacje o produktach przekazywanych pracownikom większość miejsca poświęcono potencjalnym korzyściom, a nie ryzyku oraz kosztom, jakie wiąŜą się z powierzeniem środków pienięŜnych. Dodatkowo ewentualne korzyści standardowo były przedstawione w sposób czytelniejszy, tj. uŜyto większej czcionki, uŜyto pogrubień, wypunktowania. Natomiast specjalnych sposobów przedstawienia w sposób przystępny standardowo nie zastosowano w przypadku opisu ryzyk. Przedmiotowy wniosek potwierdza zarzut postawiony w sentencji decyzji, Ŝe ilość przekazywanych informacji o potencjalnych korzyściach jakie mogą wynikać z zakupionych produktów powodowała, Ŝe konsumenci nie identyfikowali zagroŜeń, jakie z nich wynikały. Skuteczność stosowanych praktyk skierowanych do konsumentów, mających na celu doprowadzenie ich do podjęcia decyzji zgodnych z oczekiwaniem przedsiębiorcy, moŜna ocenić po sposobie postępowania konsumentów po upływie pewnego czasu od zawarcia umów. W tym przypadku waŜne jest to, Ŝe konsumenci w skargach stawiali zarzuty co do cech produktów, gdyŜ po pewnym czasie realizacji umów przekonywali się, Ŝe nie zgadzają się one z deklaracjami sprzedawców. Najczęściej konsumenci byli rozczarowani tym, Ŝe nie mogą otrzymać zwrotu całości wpłaconych środków pienięŜnych na Ŝądanie oraz pobieraniem znacznych kwot w trakcie realizacji umowy i przy rozwiązaniu umów. Konsumenci o faktycznych ryzykach jakie wiąŜą się produktami dowiadywali się równieŜ z zewnętrznych źródeł: - „Po przeanalizowaniu informacji zebranych na własną rękę w Internecie oraz dzięki przychylności osób trzecich dowiedziałem się, Ŝe gwarancja obejmuje 100% wartości rachunku w dacie umorzenia – pomniejszona o opłaty, prowizje, umorzone składki oraz notowania funduszu. Nie zgadza się to z tym co zostało mi przedstawione przez doradcę” (dowód: karta nr 7747), - „ Gdyby nie Ŝyczliwość postronnych osób mogłabym nigdy nie dowiedzieć się o istnieniu takich obwarowań, a przecieŜ pierwszą osobą, która w moim mniemaniu ma w sposób uczciwy zarządzać moimi pieniędzmi i powinna informować klientów o tak 38 waŜnych rzeczach jest doradca finansowy, czego ten nie uczynił działając w ten sposób umyślnie na szkodę klienta„ (dowód: karta nr 7767), - „ Po upływie dwóch m-cy usłyszałem w TV o duŜych skargach klientów na sposób sprzedaŜy bezp.. takich jak ja zakupiłem”(dowód: karta nr 8099), „Teraz dowiedziałem się (po publikacjach w prasie i Internecie), Ŝe nie mogą wycofać się z podpisanej w dniu (…) umowy na w/w produkt bezkosztowo przed upływem 10 czy 15 lat (…)” (dowód: karta nr 8151). Inni konsumenci równieŜ podnosili, Ŝe o faktycznych cechach produktów dowiadywali się od osób trzecich (dowód: karty nr 7931, 6951, 6984, 6996, 6868). WaŜne przy ocenie niniejszej sprawy jest to, Ŝe skarŜący informowali o zaistniałych problemach instytucje nadzorcze oraz instytucje ustawowo zajmujące się ochroną interesów konsumentów. Kierowali pisma do Komisji Nadzoru Finansowego, Rzecznika Ubezpieczonych, Arbitra Bankowego (dowód: karty nr 7197, 7415, 7606, 7656, 7751, 7890, 7883). Świadczy to o tym, Ŝe konsumenci byli rozczarowani niezgodnością faktycznych cech produktów z cechami przedstawionymi im przez sprzedawców. Dlatego teŜ Prezes Urzędu uznał, Ŝe w sytuacji, gdyby konsumenci zdawali sobie sprawę z ryzyk, a takŜe kosztów jakie wiąŜą się z realizacją tych umów, nie podjęliby decyzji o przystąpieniu do tych ubezpieczeń. Spółka przedstawiła dane dotyczące wpływających do niej skarg konsumentów w związku z przystąpieniami konsumentów do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z UFK od 2011r. (dowód: karty nr 6510). Z uwagi na fakt, Ŝe Spółka otrzymywała liczne skargi konsumentów dotyczące m.in. przekazywanych im informacji o cechach produktów ubezpieczeniowych, miała świadomość istniejącego problemu. Jednak z przekazanych Prezesowi Urzędu dokumentów nie wnika, aby podjęła działania, które zapewniałyby zmianę sposobu prezentowania cech produktów przez sprzedawców. Na podstawie powyŜej przedstawionej analizy Prezes Urzędu stwierdził, Ŝe część z konsumentów zgłaszających się do Spółki posiadających oszczędności chciała je powierzyć w ramach lokat terminowych. Sprzedawcy dowiadując się, Ŝe konsumenci chcą podjąć decyzję o powierzeniu środków pienięŜnych proponowali im rozwiązanie określane jako korzystniejsze od standardowych lokat terminowych. Przedstawiali moŜliwość osiągnięcia znacznych korzyści poprzez prezentowanie konkretnych kwot, jakie będą wypłacane na koniec okresu umowy. Na zadawane przez konsumentów pytania dotyczące np. moŜliwości wypłaty środków pienięŜnych w dowolnym czasie, czy teŜ bardzo długiego czasu trwania umów sprzedawcy udzielali odpowiedzi w sposób utwierdzający ich w przeświadczeniu, Ŝe zawierają bardzo korzystne dla nich umowy. Korzyści jakie przedstawiali sprzedawcy zostały szczegółowo opisane wcześniej, dotyczyły one w szczególności przedterminowego wycofania własnych środków pienięŜnych. Przytoczone fragmenty są jedynie przykładami, w jaki sposób konsumenci odbierali przedstawiane im przez sprzedawców informacje. W opinii Prezesa Urzędu sposób oraz obszerność przedstawiania korzyści w porównaniu z ewentualnymi informacjami o moŜliwości wystąpienia ryzyk opisanych wcześniej powodował, Ŝe konsumenci podejmowali decyzje pod wpływem błędnego przeświadczenia o cechach oferowanych im produktów, w szczególności co do ryzyk. Mieli oni przeświadczenie, Ŝe powierzając środki pienięŜne w ramach oferowanych produktów otrzymywali gwarancje, jakie dają lokaty terminowe. W niniejszej sprawie przeanalizowano brzmienie dokumentów, z którymi konsumenci mogli się zapoznać w momencie ich podpisywania i na których składali swoje podpisy. Ich brzmienie zostało omówione wcześniej. Informacje zawarte w podpisywanych dokumentach zostały sformułowane w taki sposób, Ŝe wymagają specjalistycznej wiedzy nie tylko w zakresie produktów bankowych, ale produktów inwestycyjnych. UŜyte były m.in. pojęcia: 39 fundusz, dzień wyceny, wartość rachunku udziałów, wartość udziałów jednostkowych, składka, składka za ryzyko, wartość wykupu, instrumenty finansowe. Pojęcia te nie są zwrotami, których konsument uŜywa w Ŝyciu codziennym i nie funkcjonują one w słownictwie potocznym. Analiza ww. dokumentów wykazała, Ŝe miały one charakter wzorów podpisywanych przez konsumentów. Jak to zostało opisane wcześniej, konsument udający się do placówki Spółki, do której ma pełne zaufanie, zawierzał informacjom przekazywanym przez sprzedawcę. Wierzył, Ŝe informacje jakie zostały mu przekazane ustnie były najwaŜniejszymi dla niego. Tym samym wprowadzenie do stosowania dokumentów w formie wzorów w postaci przedstawionej przez Spółkę tj. oświadczeń, wykresów, kwestionariusza Analizy Finansów Osobistych nie gwarantowało przekazania przez sprzedawców w trakcie rozmowy bezpośredniej konsumentom pełnych i rzetelnych informacji zarówno o zyskach, korzyściach, jak i ryzykach z jakimi wiązało się powierzenie środków pienięŜnych w przedmiotowe produkty. Z zacytowanych wcześniej fragmentów skarg wynika, Ŝe konsumenci w trakcie rozmowy deklarowali cechy produktów, które są dla nich najwaŜniejsze. Wielokrotnie podkreślali, Ŝe dopytując się chcieli potwierdzić posiadane przez przedmiotowe produkty cechy, aby nie podjąć błędnej decyzji. Postępowanie konsumentów w trakcie rozmowy świadczy o tym, Ŝe mogli uznać, Ŝe sprzedawca znając ich preferencje w szczególności dotyczące moŜliwości otrzymania zwrotu środków na Ŝądanie nie przedstawi im dokumentów dotyczących produktu, który nie gwarantuje moŜliwości odzyskania przynajmniej równowartości wpłaconych środków. Z przekazanych przez Spółkę dokumentów nie wynika, aby zostały podjęte działania mające na celu zapewnienie konsumentom przekazanie przez sprzedawców rzetelnych, prawdziwych i niewprowadzających w błąd informacji. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – dalej takŜe SOKiK, przedsiębiorca ma obowiązek poinformowania w sposób rzetelny i prawdziwy o cechach oferowanego towaru juŜ w reklamie, a klient zwabiony jego ofertą nie ma obowiązku jej weryfikacji w miejscu sprzedaŜy 12 . MoŜna stąd wnioskować, Ŝe konsument na kaŜdym etapie zawarcia umowy ma prawo odbierać kierowane do niego przekazy w sposób dosłowny zakładając, Ŝe przedsiębiorca, od którego pochodzą, przekazuje mu informacje w sposób dostatecznie jasny, jednoznaczny i niewprowadzający w błąd. W niniejszej sprawie przeciętny konsument miał prawo do otrzymania pełnych, rzetelnych, niewprowadzających go w błąd informacji o cechach oferowanych produktów, w szczególności miał prawo do otrzymania informacji o wszelkich ryzykach jakie wiąŜą się z inwestowaniem oszczędności w przedmiotowe produkty. Informacje na temat korzyści, ale równieŜ zagroŜeń oraz kosztów powinny być podawane w sposób pełny, nie zdominowany przez jeden z rodzajów informacji. Konsumenci nie musieli się spodziewać, Ŝe przychodząc do Spółki i chcąc powierzyć swoje oszczędności mogli zawrzeć umowy, na podstawie których przystąpili do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi, co wiązało się z powstaniem zobowiązania długoterminowego. W wyniku przekazanych konsumentom informacji w trakcie ich wizyt w placówce Spółki, nawet ostroŜni i uwaŜni, a takŜe wyedukowani konsumenci przy dochowaniu naleŜytej staranności mogli podjąć decyzje o podpisaniu przedłoŜonych dokumentów, w efekcie czego wyraŜali zgodę na przystąpienie do ubezpieczeń, których by nie podjęli, gdyby przedsiębiorca nie stosował zakwestionowanej w niniejszej decyzji praktyki. 12 wyrok SOKiK z dnia 19.12.2007 roku, sygn. XVII Ama 64/07 potwierdzony w wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8.10.2008 roku, sygn. VI ACa 656/08. 40 Mając na względzie wszystkie przytoczone powyŜej okoliczności stwierdzono, Ŝe Spółka stosowała praktykę naruszającą dobre obyczaje. Przez dobry obyczaj w niniejszej sprawie naleŜy uznać dostarczanie konsumentom pełnych informacji zarówno o korzyściach jak i ryzykach jakie wiąŜą się z produktami w takiej ilości, aby konsument mógł podjąć racjonalną decyzję co do rozporządzania swoim mieniem. PowyŜej przedstawiona analiza zaistniałych okoliczności zawierania umów przez konsumentów pozwoliła Prezesowi Urzędu na uznanie, Ŝe konsumenci co najmniej podejmowali decyzje przystąpienia do ubezpieczeń, których by nie podejmowali, gdyby posiadali pełną wiedzę o cechach oferowanych produktów w szczególności o ryzykach, jakie wiąŜą się z tymi produktami. W związku z faktem, Ŝe zaistniały łącznie przesłanki wynikające z art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, tj. bezprawność działań przedsiębiorcy oraz godzenie w zbiorowe interesy konsumentów, Prezes Urzędu uznał ocenianą praktykę za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Stwierdzenie zaniechania stosowania przez Spółkę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów W tracie prowadzonego postępowania Spółka poinformowała, Ŝe zaprzestała oferowania konsumentom moŜliwości przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi (dowód: karty nr 6510, 6644). Spółka oświadczyła, Ŝe ostatnie przystąpienie klienta do ww. ubezpieczenia miało miejsce 27 października 2013r. (dowód: karty nr 6644, 6856). Został równieŜ dostarczony komplet dokumentów dotyczący tego ubezpieczenia (dowód: karty nr 6648-6660). W związku z powyŜszym uzasadnione stało się uznanie na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wyŜej opisanej praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzenie zaniechania jej stosowania z dniem 28 października 2013 r. Wobec powyŜszego naleŜało orzec jak w punkcie I sentencji decyzji. Ad II Środek usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów (rozstrzygnięcie w punkcie II sentencji decyzji) Prezes Urzędu nałoŜył na Spółkę, na podstawie art. 26 ust. 2 uokik w zw. z art. 27 ust. 2 i 4 uokik, wskazany w sentencji decyzji środek usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Wobec decyzji wydawanej na podstawie art. 27 ust. 2 uokik, przepis art. 26 ust. 2 uokik znajduje odpowiednie zastosowanie. Decyzja o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów oraz stwierdzająca zaniechanie jej stosowania moŜe zatem zawierać elementy dodatkowe, m.in. w postaci: zobowiązania przedsiębiorcy do złoŜenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia o określonej treści lub formie lub zobowiązania do publikacji decyzji w całości lub w części na koszt przedsiębiorcy, zmierzające do usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. W niniejszej sprawie Prezes Urzędu zdecydował o zastosowaniu środka zmierzającego do usunięcia skutków stosowanej praktyki przez poinformowanie konsumentów o stosowanej 41 praktyce dotyczącej przystępowania do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Jak uznał Prezes Urzędu, Spółka zaniechała stosowania wskazanej w punkcie I sentencji niniejszej decyzji praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów z dniem 28 października 2013 r. W dacie wydania przez Prezesa Urzędu niniejszej decyzji trwają jednak skutki stosowanej przez Spółkę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Część z konsumentów moŜe być nadal w sporze ze Spółką co do okoliczności, w jakich przystąpili oni do grupowych ubezpieczeń. W świetle powyŜszego, w ocenie Prezesa Urzędu, konieczne jest określenie Spółce środka usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów polegającego na umieszczeniu punktu I sentencji niniejszej decyzji na oficjalnej stronie internetowej Przedsiębiorcy o adresie www.open.pl lub innym obowiązującym w trakcie obowiązku utrzymania publikacji . W ocenie Prezesa Urzędu, ww. obowiązek publikacyjny zmierza do usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów poprzez przekazanie do moŜliwie najszerszego kręgu odbiorców (konsumentów – równieŜ tych niebędących klientami Spółki, jak i innych profesjonalnych uczestników rynku) informacji o działaniu przedsiębiorcy uznanym za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Obowiązek ten spełni funkcję edukacyjną oraz prewencyjną; ma bowiem stanowić czytelną informację dla konsumentów i przedsiębiorców, w jaki sposób naleŜy przekazywać konsumentom informacje, a jednocześnie ostrzegać, iŜ w przypadku naruszenia interesów konsumentów muszą oni liczyć się z określonymi sankcjami. Prezes Urzędu wziął przy tym pod uwagę, Ŝe nałoŜony obowiązek publikacyjny na stronie internetowej nie będzie wiązał się z koniecznością poniesienia przez Spółkę dodatkowych kosztów i pozostanie irrelewantny dla jej sytuacji ekonomicznej. Zastosowanie tego środka umoŜliwi niezwłoczne dotarcie informacji o wydanej decyzji do duŜej liczby konsumentów korzystających z usług Spółki. Przedmiotowe ogłoszenie powinno być zamieszczane przez minimum 1 rok od uprawomocnienia się decyzji. Mając na uwadze powyŜsze, Prezes Urzędu orzekł jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. Ad III Kara pienięŜna Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu moŜe skorzystać z uprawnienia do nałoŜenia na przedsiębiorcę stosującego praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów kary pienięŜnej w wysokości nie większej niŜ 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałoŜenia kary. Kara taka moŜe być nałoŜona bez względu na to, czy przedsiębiorca dopuścił się naruszania umyślnie, czy teŜ nieumyślnie. Stosownie do art. 111 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przy ustalaniu wysokości kar pienięŜnych, w tym kar określonych w art. 106 tej ustawy, naleŜy uwzględnić w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszania przepisów ustawy, a takŜe uprzednie naruszanie przepisów ustawy. Kara nakładana przez Prezesa Urzędu na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów słuŜy podkreśleniu naganności ocenianego zachowania. Zawodowy (profesjonalny) charakter świadczenia usług wymaga prowadzenia działalności w sposób zapewniający poszanowanie dobrych obyczajów oraz słusznych interesów konsumentów, co wiąŜe się z respektowaniem obowiązujących przepisów prawa. 42 Ustalając wysokość poszczególnych kar pienięŜnych Prezes Urzędu w pierwszej kolejności przeprowadził ocenę wagi stwierdzonych naruszeń przepisów, ustalając kwotę bazową, będącą podstawą do dalszych obliczeń. Następnie rozwaŜono, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy występują okoliczności łagodzące lub obciąŜające, uzasadniające odpowiednio zmniejszenie lub zwiększenie kwoty bazowej, a takŜe jaki wpływ powinny mieć te okoliczności na wysokość kary pienięŜnej. W dalszej kolejności sprawdzono, czy tak obliczona kara nie przekracza maksymalnej wysokości kary, jaka została przewidziana w art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Podstawą obliczenia wysokości niniejszej kary jest przychód osiągnięty przez przedsiębiorcę w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałoŜenia kary. Przedsiębiorca w 2013r. osiągnął przychód w wysokości (tajemnica przedsiębiorstwa) zł (słownie: (tajemnica przedsiębiorstwa) (dowód: karty nr 6842-6848), w związku z czym maksymalna kara, jaka mogłaby w niniejszym przypadku zostać wymierzona, to (tajemnica przedsiębiorstwa) zł (słownie: (tajemnica przedsiębiorstwa). Prezes Urzędu uznał, iŜ w okolicznościach niniejszej sprawy istnieją podstawy do nałoŜenia na Spółkę kary pienięŜnej z tytułu naruszenia stwierdzonego w punkcie I sentencji decyzji. Zakwestionowana praktyka dotyczyła przekazywanych konsumentom przez sprzedawców informacji o grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi w sposób wprowadzający konsumentów w błąd w zakresie ryzyka związanego z inwestowaniem środków pienięŜnych w ramach przedmiotowych produktów. Biorąc pod uwagę fakt, iŜ przedmiotowa praktyka naruszała interesy konsumentów Prezes Urzędu za celowe uznał nałoŜenie na Spółkę kary pienięŜnej, o jakiej mowa w art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W przedmiotowym przypadku ustalając wyjściowy poziom kary pienięŜnej wzięto pod uwagę naturę naruszenia. W efekcie stosowania zakwestionowanej praktyki konsumenci powierzali swoje oszczędności przy czym oczekiwali, iŜ warunki realizacji umów oraz ryzyka jakie wiąŜą się z tymi produktami są inne niŜ faktyczne ich cechy. Tym samym podejmowali decyzje inne, niŜ decyzje, które by podejmowali, gdyby dysponowali pełną, rzetelną informacją. Analizując powyŜszą sytuację stwierdzone zostało, iŜ Spółka dopuściła się stosowania praktyki na etapie przedkontraktowym, tj. na etapie przed zawarciem kontraktu. Nakładając karę pienięŜną określoną w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu bierze pod uwagę spełnienie przesłanki określonej w ww. przepisie tj. uznanie, iŜ naruszenie dokonane było co najmniej nieumyślnie. W niniejszej sprawie zgromadzono informacje dotyczące rozmów przeprowadzanych z konsumentami dotyczących ich przystąpienia do grupowych ubezpieczeń na Ŝycie i doŜycie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Informacje te pochodziły od konsumentów, którzy zawarli umowy oraz od Spółki, która dostarczyła wewnętrzną korespondencję. Analiza tych dokumentów pozwoliła na uznanie, Ŝe Spółka stosowała praktykę naruszającą interesy konsumentów. Nakładając karę pienięŜną, uwzględniono całokształt okoliczności sprawy, z których wynika Ŝe nie ma dowodów wyraźnej intencji wskazującej na umyślne naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Zebrane w trakcie postępowania wyjaśnienia i informacje wskazują zatem na działanie nieumyślne. Pomimo tego, jak wskazano powyŜej, samo stwierdzenie nieumyślności zakwestionowanej praktyki stanowi podstawę do nałoŜenia kary pienięŜnej. Na podstawie zgromadzonych informacji stwierdzone zostało, iŜ konsumenci wnosili skargi na okoliczności umów zawartych juŜ w 2008r. Dodatkowo niektóre z informacji 43 przekazywanych pracownikom drogą mailową były wysyłane od 2010r. W kontekście analizy wagi stwierdzonego naruszenia na podstawie tych danych zostało stwierdzone, Ŝe praktyka była stosowana długotrwale. Uwzględnione zostało równieŜ to, Ŝe praktyka była stosowana na terenie całego kraju. W oparciu o osiągnięty przez Przedsiębiorcę przychód ustalono kwotę bazową stanowiącą punkt wyjścia dla dalszych obliczeń. W związku z powyŜszym Prezes Urzędu uznał, iŜ natura naruszenia uzasadnia ustalenie wyjściowego poziomu kary pienięŜnej na poziomie (tajemnica przedsiębiorstwa) % przychodu uzyskanego przez Spółkę w 2013r., czyli na poziomie tajemnica przedsiębiorstwa zł (słownie: tajemnica przedsiębiorstwa). Po ustaleniu kwoty bazowej przystąpiono do analizy, czy w niniejszej sprawie zaszły okoliczności łagodzące i obciąŜające, które mogłyby mieć wpływ na wymiar kary. W niniejszej sprawie Prezes Urzędu uznał, Ŝe naleŜy wziąć pod uwagę okoliczność obciąŜającą, którą jest znaczny zasiąg naruszenia. Oceniane działanie Spółki dotyczy wszystkich konsumentów, którzy skorzystali z usług przedsiębiorcy. Zarówno tych, którzy umowy wypowiedzieli, jak i tych, których umowy wciąŜ są realizowane. Praktyką zostali dotknięci konsumenci z terenu całego kraju, przy czym naleŜy zwrócić uwagę na masowy charakter usług świadczonych przez stronę niniejszego postępowania. PowyŜsze okoliczności świadczą o bardzo duŜym zasięgu stosowanej praktyki, która oddziaływała na znaczną liczbę konsumentów, co uzasadnia podwyŜszenie wymiaru kary o (tajemnica przedsiębiorstwa) %. Z dokonanych ustaleń wynika takŜe, Ŝe Spółka wycofała z własnej oferty grupowe ubezpieczenia na Ŝycie i doŜycie z UFK, których dotyczyła praktyka opisana w pkt I sentencji niniejszej decyzji, co znalazło wyraz w postaci obniŜenia obliczanej kary pienięŜnej o (tajemnica przedsiębiorstwa) %. W efekcie powyŜszych okoliczności kara wyliczona w oparciu o wielkość bazową została podwyŜszona o (tajemnica przedsiębiorstwa) % i wyniosła (tajemnica przedsiębiorstwa) zł. Przedmiotowa decyzja dotyczy praktyki Spółki związanej z pozyskiwaniem środków pienięŜnych konsumentów w wyniku przekazania informacji wprowadzających ich w błąd. W efekcie tego konsumenci mogą ponieść znaczne straty ekonomiczne poprzez utratę nawet całości wpłaconych środków. Istotne jest w tym przypadku to, Ŝe ilość wpływających do Urzędu skarg świadczy o powszechności stosowanej praktyki. Biorąc pod uwagę moŜliwość poniesienia przez konsumentów dotkliwych strat, przy jednoczesnej moŜliwość osiągnięcia przychodów przez Spółkę, Prezes Urzędu uznał, Ŝe powyŜsza wyliczona kara nie spełniałaby swojej funkcji, zwłaszcza w zakresie prewencji ogólnej oraz nie odstraszałaby samej Spółki przed popełnianiem podobnych naruszeń w przyszłości. Z tego względu Prezes UOKiK zdecydował się zastosować nadzwyczajne podwyŜszenie kary w stosunku do praktyki określonej w pkt. I. Ze względu na naruszenie interesu konsumentów w stopniu znacznym oraz mając na względzie konieczność podkreślenia represyjnej i prewencyjnej funkcji kary, Prezes uznał za konieczne podniesienie kwoty kary o (tajemnica przedsiębiorstwa) % do poziomu tajemnica przedsiębiorstwa złotych. Na ostatnim etapie sprawdzono, czy kara obliczona w ww. sposób nie przewyŜsza kary w maksymalnej wysokości, jaka została przewidziana w przepisie art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Sytuacja taka nie ma w niniejszym przypadku miejsca. W związku z powyŜszym ustalono wysokość kary na kwotę 1 673 546 złotych (słownie: jednego miliona sześciuset siedemdziesięciu trzech tysięcy pięciuset czterdziestu sześciu 44 złotych), co stanowi (tajemnica przedsiębiorstwa) % osiągniętego przez przedsiębiorcę w 2013 r. przychodu oraz (tajemnica przedsiębiorstwa) % maksymalnego wymiaru kary przewidzianego w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Jest ona adekwatna do stopnia naruszenia przepisów ww. ustawy i współmierna do moŜliwości finansowych Przedsiębiorcy. Prezes Urzędu uznał, Ŝe orzeczona kara powinna pełnić funkcję dyscyplinującą i prewencyjną tak, aby zapobiec w przyszłości stosowaniu podobnych naruszeń. Niniejsza kara powinna pełnić równieŜ funkcję edukacyjną i wychowawczą, a takŜe podkreślać naganność zakwestionowanych w niniejszym postępowaniu zachowań Przedsiębiorcy. Wobec powyŜszego naleŜało orzec jak w punkcie III sentencji decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę pienięŜną naleŜy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000. Ad IV Koszty postępowania Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach w drodze postanowienia, które moŜe być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W myśl art. 77 ust. 1 tej ustawy, jeŜeli w wyniku postępowania Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania. Zgodnie natomiast z art. 264 § 1 k.p.a. jednocześnie z wydaniem decyzji organ administracji publicznej ustali w drodze postanowienia wysokość kosztów postępowania, osoby zobowiązane do ich poniesienia oraz termin i sposób ich uiszczenia. Postępowanie w sprawie stosowania przez Spółkę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów zostało wszczęte z urzędu, a w jego wyniku Prezes Urzędu w punkcie I sentencji decyzji stwierdził naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Kosztami niniejszego postępowania są wydatki związane z korespondencją prowadzoną przez Prezesa Urzędu ze stroną. W związku z powyŜszym postanowiono obciąŜyć Przedsiębiorcę kosztami postępowania w wysokości 30 złotych (słownie: trzydziestu złotych). Koszty niniejszego postępowania przedsiębiorca obowiązany jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie w NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000 w terminie 14 dni od uprawomocnienie się decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2014r. poz. 101 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie IV niniejszej decyzji, stosownie do art. 264 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 32 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego, naleŜy wnieść zaŜalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach w terminie tygodnia od dnia doręczenia niniejszej decyzji. 45 DYREKTOR DELEGATURY URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH Maciej Fragsztajn