RKT-35/2011

1 Katowice, dnia 16 listopada 2011 r. RKT-61-19/11/MZ DECYZJA Nr RKT – 35 /2011 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz § 2 pkt 4 i § 5 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko 24travels.com spółce z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej: I. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę stosowaną przez 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej polegającą na zamieszczeniu we wzorcu „Warunki uczestnictwa w imprezach 24travels.com Sp. z o.o.”, stosowanym w obrocie z konsumentami, postanowienia o treści: „ Organizator nie dokonuje zwrotu kosztów świadczeń poniesionych przez Organizatora Turystyki, które nie zostały w pełni wykorzystane z przyczyn leżących po stronie Klienta ” , które jest postanowieniem wpisanym do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), co stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nakazuje się zaniechanie stosowania tej praktyki ; II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej karę pieniężną w wysokości: 1290 zł (słownie: jednego tysiąca dwustu dziewięćdziesięciu złotych), płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej decyzji; III. Na podstawie art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz na podstawie art. 264 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), w związku z art. 83 i art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów postanawia się obciążyć 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej kosztami przeprowadzonego postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów i zobowiązać ww. przedsiębiorcę do zwrotu na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kwoty 23 zł DELEGATURA UOKiK W KATOWICACH 2 (słownie: dwudziestu trzech złotych), w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Uzasadnienie W imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej także „Prezesem Urzędu”) zostało przeprowadzone z urzędu pod sygn. akt RKT-405-04/11/MZ postępowanie wyjaśniające w sprawie wstępnego ustalenia, czy miało miejsce naruszenie chronionych prawem interesów konsumentów uzasadniające podjęcie działań określonych w odrębnych ustawach oraz mające na celu wstępne ustalenie, czy nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przez wybranych przedsiębiorców będących organizatorami turystyki, mających siedzibę na terenie województw opolskiego i śląskiego, w tym 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej (zwanej dalej także „Spółką” lub „Organizatorem”). Ponieważ analiza ich treści dała podstawy do przyjęcia, iż w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej Decyzji mogło dojść do naruszenia przez Spółkę przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w dniu 01.07.2011 r. Postanowieniem Nr 1 wszczęte zostało z urzędu postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (dowód: karta nr 3). Postanowieniem nr 2 z tej samej daty (dowód: karta nr 5) w poczet dowodów zaliczono materiały zgromadzone w toku ww. postępowania wyjaśniającego (dowód: karty nr 7- 25). Przedsiębiorcy postawiono zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w drodze podejmowania bezprawnych działań godzących w zbiorowe interesy konsumentów polegających na tym, że w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu „Warunki uczestnictwa w imprezach 24travels.com Sp. z o.o.” zamieszczono postanowienie o treści: „ Organizator nie dokonuje zwrotu kosztów świadczeń poniesionych przez Organizatora Turystyki, które nie zostały w pełni wykorzystane z przyczyn leżących po stronie Klienta ” , które jest tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), co może stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Organizator ustosunkował się do postawionych mu zarzutów w pismach z dn. 11.07.2011 r. (dowód: karty nr 26-42), z dn. 20.07.2011 r. (dowód: karty nr 43-45) i z dn. 13.09.2011 r. (dowód: karty nr 48-91). Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, pismem z dnia 18 października 2011 r. Organizator został poinformowany o zakończeniu zbierania materiału dowodowego (dowód: karta nr 99 i 101). Przedsiębiorca w wyznaczonym terminie nie skorzystał z prawa do zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny. 24travels.com spółka z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej prowadzi działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego pod nr 0000219020. Spółka została wpisana pod nr 582 do Rejestru Organizatorów Turystyki i Pośredników Turystycznych Marszałka Województwa Śląskiego, o którym mowa w art. 4 ust. 1 z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 223, poz. 2268 ze zm.) - zwanej dalej także „ustawą o usługach turystycznych” (dowód: karty nr 20 i 22). W zakresie organizacji turystyki Spółka stosuje następujące wzorce: 1. „Zgłoszenie - umowa udziału w imprezie turystycznej”; 3 2. „Zgłoszenie - umowa udziału w imprezie turystycznej. Rezerwacja oferty na zamówienie”; 3. „Warunki uczestnictwa w imprezach 24travels.com sp. z o.o.” (dalej także jako „Warunki uczestnictwa…”). „Warunki uczestnictwa…” stosowane są w obrocie od dnia 01 stycznia 2008 r. Stosowanie powyższych wzorców w obrocie z konsumentami Organizator potwierdził przedstawiając kopie umów zawartych z konsumentami, wraz z załącznikami (dowód: karty nr 10-19, 27 i 54-82). Ustalono, że we wzorcu „Warunki uczestnictwa…” zamieszczono postanowienie o następującej treści: „ Organizator nie dokonuje zwrotu kosztów świadczeń poniesionych przez Organizatora Turystyki, które nie zostały w pełni wykorzystane z przyczyn leżących po stronie Klienta ” (dowód: karta nr 8). Przedsiębiorca oświadczył w piśmie z dn. 11.07.2011 r., że zarzut stosowania przez niego postanowienia tożsamego z postanowieniem wpisanym do rejestru postanowień wzorców uznanych za niedozwolone jest całkowicie bezpodstawny. Organizator wyjaśnił, że postanowienia wpisane do ww. rejestru pod pozycjami nr 1042 i 1690 zostały uznane za sprzeczne z art. 385 3 pkt 12 Kodeksu cywilnego. Zdaniem Spółki „Przepis ten wyraźnie mówi o wyłączeniu zwrotu konsumentowi zapłaty za świadczenie nie spełnione. Ratio legis przywołanej regulacji jest wyłączenie sytuacji, w której kontrahent konsumenta miałby prawo do zatrzymania świadczenie uzyskanego od konsumenta, pomimo że sam nie spełnił własnego świadczenia i nie poniósł z tego tytułu żadnych kosztów” (dowód: karty nr 26-27). Spółka podniosła w ww. piśmie z dn. 11.07.2011 r., że stosowane przez nią postanowienie nie wyłącza możliwości zwrotu klientowi kosztów niewykorzystanych świadczeń, lecz jedynie przewiduje, iż organizator nie dokonuje zwrotu klientowi kosztów poniesionych przez organizatora. Spółka wyjaśniła, że „czym innym jest koszt poniesiony przez organizatora, a czym innym zapłata za świadczenia dokonana przez klienta” oraz podniósł, iż trudno wymagać aby w sytuacji gdy ponosi on koszty świadczeń, które nie zostały wykorzystane z przyczyn leżących po stronie klientów, miał zwracać im uiszczoną za te świadczenia cenę, co zdaniem Organizatora oznaczałoby konieczność dopłacania do prowadzonej działalności gospodarczej i w związku z tym nie znajduje racjonalnego uzasadnienia. Spółka wyraziła opinię, że stosowane przez nią postanowienie „(…) nie wyłącza prawa domagania się zwrotu przez konsumenta wartości nie wykorzystanych świadczeń, w sytuacji, w której nie ponieśliśmy kosztów tych świadczeń lub ponieśliśmy tylko cześć tych kosztów” (dowód: karta nr 27). W toku postępowania Spółka poinformowała, że wielokrotnie zwracała swoim klientom, którzy nie wykorzystali opłaconych świadczeń, ich wartość, jeśli Spółka nie poniosła z tego tytułu żadnych kosztów (dowód: karta nr 27). W dniu 15.07.2011 r. Spółka zmieniła wzorzec „Warunki uczestnictwa…” w zakresie postanowienia nie będącego przedmiotem niniejszego postępowania (dowód: karta nr 43). W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że Spółka w 2010 roku osiągnęła przychód w wysokości […]. Ponadto Spółka oświadczyła, że wysokość osiągniętego przez nią w 2010 roku przychodu z tytułu działalności w zakresie organizacji imprez turystycznych wyniosła […]. Osiągnięty w 2010 roku przychód Spółki ustalono na podstawie zeznania CIT-8 o wysokości osiągniętego przychodu (poniesionej straty) Spółki za 2010 rok (dowód: karty nr 48- 53). Prezes Urzędu zważył, co następuje. 4 W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego . Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, celem regulacji w niej przyjętej jest zapewnienie rozwoju i ochrony konkurencji, a także podejmowana w interesie publicznym ochrona przedsiębiorców narażonych na stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i ochrona interesów konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów ma zatem charakter publicznoprawny i służy ochronie interesu ogólnospołecznego; w odniesieniu do przedsiębiorców chroni konkurencję, a w odniesieniu do konsumentów ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Instrumenty w niej przewidziane mogą być stosowane jedynie wówczas, gdy na skutek działań sprzecznych z przepisami prawa naruszony został interes publiczny. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy określonymi działaniami dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one na rynku niekorzystne zjawiska (wyrok Sądu Antymonopolowego z dn. 24 października 1991 r., sygn. akt XV Amr 8/90). Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy na podstawie umów o organizację imprezy turystycznej o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania korzystają lub będą korzystać z usług świadczonych przez przedsiębiorcę. Objęte zarzutem działanie przedsiębiorcy wymierzone jest w szeroki i bliżej nieokreślony krąg uczestników rynku, ponieważ jest ono skierowane do członków określonej zbiorowości tj. wszystkich rzeczywistych i potencjalnych odbiorców świadczonych przez Spółkę usług. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. W tym stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie ma miejsce naruszenie przez Spółkę interesu publicznoprawnego, co uzasadnia ocenę jej zachowania na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów . Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ww. ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, zgodnie z art. 22 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności, − praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów. 5 Status przedsiębiorcy Zawarty w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakaz zawierania porozumień ograniczających konkurencję skierowany jest do przedsiębiorców i ich związków. Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów pod pojęciem „przedsiębiorcy” należy rozumieć przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1441 ze zm.) tj. osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą (art. 4 ust. 1 ww. ustawy). „Działalnością gospodarczą” jest zgodnie z przepisem art. 2 tej ustawy, zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż przedsiębiorcą jest niewątpliwie spółka prawa handlowego działająca w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. 24travels.com sp. z o.o. prowadzi działalność w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, że 24travels.com sp. z o.o. jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Bezprawność działań Drugą przesłanką, jaką należy rozważyć w celu udowodnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa” 1 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 2 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 3 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem „w szczególności”, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające 1 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 2 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 3 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 6 przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 4 . Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 5 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Trzecią przesłanką, jaką należy wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie jest to, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz że zagrożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”. Należy przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Wskazówki co do tego, jak należy pojmować zbiorowy interes konsumentów zawarte są natomiast w art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, który stanowi, że nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: „ nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów” należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do 4 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 5 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 7 naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Ad I Postawiony w niniejszym postępowaniu 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku- Białej zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy stosowania postanowienia o następującej treści: „ Organizator nie dokonuje zwrotu kosztów świadczeń poniesionych przez Organizatora Turystyki, które nie zostały w pełni wykorzystane z przyczyn leżących po stronie Klienta ” . W wyroku z dn. 28 grudnia 2006 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 161/05) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „ Organizator nie dokonuje zwrotu świadczeń, które nie zostały wykorzystane w pełni z przyczyn leżących po stronie uczestnika np. skrócenie pobytu, rezygnacja z części lub całości programu, spóźnienie na miejsce zbiórki itp. ”, które zostało w dn. 15 marca 2007 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 1042. W wyroku z dn. 1 lipca 2009 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 262/08) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „ Organizator nie będzie dokonywał zwrotu wartości świadczeń, które nie zostały zrealizowane z przyczyn leżących po stronie Uczestnika ”, które zostało w dn. 28 września 2009 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 1690. W opinii Prezesa Urzędu, treść powyższego postanowienia, stosowanego przez Spółkę, jest – pomimo różnic w sposobie zredagowania postanowienia – tożsama z treścią dwóch powyższych postanowień, uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Stosowane przez Organizatora postanowienie spełnia przesłanki niedozwolonego postanowienia umownego z art. 385 3 pkt 12 Kodeksu cywilnego, gdyż zmierza do wyłączenia obowiązku zwrotu konsumentowi uiszczonej przez niego zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości w przypadku rezygnacji konsumenta z tegoż świadczenia, z przyczyn leżących po jego stronie. W wyroku z dnia 29 stycznia 2007 r. (sygn. akt AmC XVII 160/05) SOKiK zwrócił uwagę, że cena imprezy turystycznej jest wynikiem zsumowania opłat za poszczególne świadczenia realizowane na rzecz klienta. Postanowienie, które nie różnicuje przyczyn niewykorzystania świadczenia objętego umową, rażąco narusza interesy konsumentów, gdyż prowadzi do obciążenia konsumenta całością umówionego świadczenia w sytuacji, gdy organizator nie realizując na jego rzecz świadczenia albo oszczędził wpłaconą przez klienta kwotę albo odzyskał jakąś część kosztów jakie planowano ponieść na realizację danego świadczenia. Jak stwierdził SOKiK w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 maja 2007 r. (sygn. akt XVII Amc 28/06), uznającego za niedozwolone postanowienie o treści „W przypadku przerwania 8 podróży lub pobytu z przyczyn leżących po stronie klienta lub osoby mu towarzyszącej równowartość niewykorzystanych świadczeń nie będzie refundowana”, postanowienie takie rażąco narusza interes konsumenta, gdyż prowadzi do obciążenia konsumenta całością umówionego świadczenia w sytuacji, gdy organizator nie realizując na jego rzecz świadczenia albo oszczędził z powodu nie wykonywania świadczenia wpłacona przez klienta kwotę, albo odzyskał jakąś cześć z kosztów, jakie planował ponieść na realizacje tego świadczenia. W związku z tym, że wszystkie ww. postanowienia oparto na jednakowej konstrukcji, zgodnie z którą zwrot równowartości niewykorzystanych świadczeń konsumentowi nie przysługuje, wskazane powyżej postanowienia należało uznać za tożsame, a co za tym idzie, działanie przedsiębiorcy należy uznać za bezprawne. Odnosząc się do argumentów podniesionych przez Spółkę w toku postępowania należy stwierdzić, iż umowa o świadczenie usług turystycznych jest umową odpłatną, a cena imprezy turystycznej (wraz z wyszczególnieniem wszelkich koniecznych należności, podatków i opłat, jeżeli nie są one zawarte w cenie) jest jednym z elementów, który powinna określać umowa o świadczenie usług turystycznych, zgodnie z art. 14 ust. 2 pkt 5 ustawy o usługach turystycznych. Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 2 ustawy o usługach turystycznych impreza turystyczna to co najmniej dwie usługi turystyczne tworzące jednolity program i objęte wspólną ceną, jeżeli usługi te obejmują nocleg lub trwają ponad 24 godziny albo jeżeli program przewiduje zmianę miejsca pobytu. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na specyficzny charakter umów o świadczenie usług turystycznych, w których odchodzi się od jednoczesnego świadczenia przez obie strony, gdyż zapłata dokonywana przez konsumenta następuje dużo wcześniej niż spełnienie świadczenia, często okres ten wynosi kilka miesięcy 6 . Przedsiębiorca dysponuje zapłatą wniesioną przez konsumenta, co ułatwia mu opłacanie dalszych usługodawców (np. przedsiębiorca prowadzący hotel, przewoźnik lotniczy, miejscowy przewodnik turystyczny itd.), którymi posługuje się przy realizacji umowy o świadczenie usług turystycznych, o ile sam nie wykonuje bezpośrednio wszystkich usług Koszty takich świadczeń opłacane są (w rozumieniu czynności technicznej) przez przedsiębiorcę, jednak niewątpliwie pochodzą ze środków wnoszonych przez konsumenta jako cena imprezy turystycznej. Za wyjątkiem hipotetycznej sytuacji, w której umowa o świadczenie usług turystycznych nie byłaby umową odpłatną, w pozostałych przypadkach to konsument ponosi koszt wszelkich świadczeń, oferowanych przez przedsiębiorcę, na który składają się między innymi koszt wynajęcia podwykonawców, wynagrodzenia pracowników, podatki, opłaty urzędowe czy marża (zysk) przedsiębiorcy. W związku z powyższym nie można zgodzić się ze stwierdzeniami Organizatora, iż stosowane przez niego postanowienie nie wyłącza możliwości zwrotu klientowi kosztów niewykorzystanych świadczeń, lecz jedynie przewiduje, iż Organizator nie dokonuje zwrotu klientowi kosztów poniesionych przez niego. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż kwestionowane zachowanie Spółki stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Stosownie do art. 26 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli Prezes Urzędu stwierdzi naruszenie zakazu określonego w art. 24 tej ustawy wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania. 6 Agnieszka Grzesiek „ Niedozwolone klauzule w umowach o imprezę turystyczną we wspólnotowym i polskim prawie ochrony konsumenta ”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008 r., s. 34. 9 W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Ad II Zgodnie z treścią art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu może nałożyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 tejże ustawy. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie zawiera zamkniętego katalogu przesłanek, od których uzależniana jest wysokość nakładanych na przedsiębiorców kar. Norma prawna wynikająca z art. 111 ww. ustawy stanowi jedynie, iż przy ustalaniu wysokości kar pieniężnych, o których mowa między innymi w art. 106 należy uwzględnić w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Wskazać również należy, że kara pieniężna może być nałożona na przedsiębiorcę niezależnie od tego, czy dopuścił się naruszenia przepisów ustawy umyślnie, czy też nieumyślnie. Z powyższego wynika, że kara może być nałożona bez względu na okoliczność występowania po stronie przedsiębiorcy winy rozumianej jako świadomość bezprawności zachowania. Okoliczność ta jest jednak czynnikiem relewantnym przy miarkowaniu wysokości nakładanej kary pieniężnej 7 . Nałożona przez Prezesa Urzędu kara powinna ponadto pełnić funkcję represyjną (tj. stanowić dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów), a także prewencyjną, dyscyplinującą (tj. zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości). W zależności od stopnia naruszenia przepisów ustawy, ustala się funkcję prewencyjną lub represyjną za wiodącą. W punkcie I sentencji niniejszej decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakich mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co daje podstawy do nałożenia na Spółkę kary pieniężnej określonej w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Podstawą obliczenia wysokości niniejszej kary jest przychód osiągnięty przez przedsiębiorcę w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, tj. w 2010 r. Przychód osiągnięty przez Spółkę w 2010 r. wyniósł […], w związku z czym maksymalna kara, jaka mogłaby w niniejszym przypadku zostać wymierzona, to kara w wysokości […]. W oparciu o osiągnięty przez Spółkę przychód ustalono kwotę bazową stanowiącą punkt wyjścia dla dalszych obliczeń, którą określono na poziomie […] % przychodu, czyli na poziomie 1075 zł. Na wysokość tej kwoty miał wpływ fakt, że niniejsza kara dotyczy stosowania jednej praktyki polegającej na posługiwaniu się klauzulą tożsamą z postanowieniem wpisanym do rejestru, przy czym jej wagę należało określić jako stosunkowo dużą, ze względu na to, że na jej mocy niewłaściwie uregulowano zasady rozliczeń na wypadek niepełnego wykorzystania przez konsumenta świadczeń oferowanych przez Spółkę. W niniejszym przypadku nie wykazano umyślności działania Spółki. Przy miarkowaniu kary uwzględniono również fakt, że choć Spółka zawiera z konsumentami umowy wykonywane jednorazowo, to dotyczą one towaru istotnego z uwagi na jego charakter, a do tego wiążą się ze znacznymi obciążeniami finansowymi. Jednocześnie zauważono także, że na rynku świadczenia usług turystycznych działa wielu przedsiębiorców oferujących swe usługi, dzięki czemu konsumenci mogą swobodnie wybierać 7 Konrad Kohutek w: „ Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz ”, Wolters Kluwer Polska sp. z o.o., Warszawa 2008 r., str. 1027. 10 swego kontrahenta. Oceniając wagę naruszenia Prezes Urzędu miał również na względzie, iż zakwestionowana praktyka wymierzona jest we wszystkich konsumentów korzystających z usług Organizatora, a zatem ma charakter powszechny. Oceniana praktyka jest długotrwała, gdyż wzorzec „Warunków uczestnictwa…” stosowany jest w obrocie z konsumentami od dn. 01 stycznia 2008 r. Po ustaleniu kwoty bazowej przystąpiono do analizy, czy w niniejszej sprawie zaszły okoliczności łagodzące i obciążające, które mogłyby mieć wpływ na wymiar kary. W niniejszej sprawie nie wystąpiły okoliczności łagodzące. W niniejszej sprawie wystąpiła okoliczność obciążająca, którą jest ogólnopolski zasięg terytorialny naruszenia. Wystąpienie ww. okoliczności doprowadziło do tego, że kwota bazowa została podwyższona o 20% w stosunku do pierwotnego poziomu, to jest do kwoty 1290 zł. Na ostatnim etapie sprawdzono, czy kara obliczona w ww. sposób nie przewyższa kary w maksymalnej wysokości, jaka została przewidziana w przepisie art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Sytuacja taka nie ma jednak w niniejszym przypadku miejsca. W wyniku obliczeń przeprowadzonych w wyżej opisany sposób karę pieniężną z tytułu naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zakresie opisanym w pkt. I sentencji niniejszej decyzji określono na poziomie 1290 zł (słownie: jednego tysiąca dwustu dziewięćdziesięciu złotych), co stanowi ok. […] % przychodu przedsiębiorcy, osiągniętego przez niego w 2010 roku. Ad III Stosownie do art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w wyniku postępowania Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów ww. ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania. Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach, w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W punkcie I niniejszej decyzji Prezes Urzędu w wyniku przeprowadzonego przeciwko 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku-Białej postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów stwierdził naruszenie przez ww. przedsiębiorcę 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Spełniona została zatem przesłanka wynikająca z art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów pozwalająca na obciążenie Spółki kosztami przeprowadzonego postępowania, którymi są dla Prezesa Urzędu wydatki w kwocie 23 zł związane z prowadzoną w toku tego postępowania korespondencją. W związku z tym postanowiono obciążyć 24travels.com sp. z o.o. z siedzibą w Bielsku- Białej kosztami postępowania w wysokości 23 zł (słownie: dwudziestu trzech złotych). Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie III sentencji niniejszej decyzji. Koszty niniejszego postępowania, na podstawie art. 264 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, w związku z art. 83 i art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przedsiębiorca obowiązany jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie w NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000 w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie 11 dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie III niniejszej decyzji, stosownie do treści art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 32 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego, należy wnieść zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach w terminie tygodnia od dnia doręczenia niniejszej decyzji. DYREKTOR DELEGATURY URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH Maciej Fragsztajn