RKT-8/2013

1 PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KATOWICACH Katowice, dnia 20 maja 2013 r. RKT-61-47/12/MZ DECYZJA Nr RKT – 08/2013 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz § 2 pkt 4 i § 5 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Krzysztofowi Turniakowi prowadzącemu działalność gospodarczą pod firmą NOVA Centrum Edukacyjne Krzysztof Turniak w Warszawie, w toku którego zostało uprawdopodobnione, że ww. przedsiębiorca stosuje praktyki, o których mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów polegające na tym, że: 1. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Słuchacz może wycofać wpłatę za kurs, nie później jednak niż na 14 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu ”, 2. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Rezygnacja z kursu z przyczyn nie leżących po stronie NOVA, od 13 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu, nie jest możliwa, a zatem wpłacona kwota nie będzie zwrócona ”, 3. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych dla potrzeb marketingowych (…) oraz realizacji procesu kształcenia w placówkach prowadzonych przez NOVA Centrum Edukacyjne (…)”, 4. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Własnoręcznym podpisem akceptuję i potwierdzam, że treść Umowy, Warunków uczestnictwa w kursie została szczegółowo uzgodniona ze mną (…)” - które są tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) nakłada się na Krzysztofa Turniaka prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą NOVA Centrum Edukacyjne Krzysztof Turniak w Warszawie obowiązek wykonania przyjętego przez tego przedsiębiorcę w toku postępowania zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia zarzucanym mu naruszeniom, polegających na zawieraniu z nowymi odbiorcami usług – konsumentami umów o kształcenie z wykorzystaniem wzorca umownego o treści 2 uwzględniającej w całości postawione zarzuty oraz dostarczeniu dotychczasowym odbiorcom usług – konsumentom, posiadającym umowy o treści zakwestionowanej w niniejszym postępowaniu, umowy sporządzone z wykorzystaniem ww. wzorca bądź aneksy eliminujące z treści tych umów naruszenia stanowiące przedmiot postawionych zarzutów, w terminie czterech tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) nakłada się na Krzysztofa Turniaka prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą NOVA Centrum Edukacyjne Krzysztof Turniak w Warszawie obowiązek złożenia w terminie sześciu tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji sprawozdania o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania, które powinno zawierać: a. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym w terminie czterech tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji dostarczono, celem zaakceptowania, umowy kształcenia sporządzone według wzorca uwzględniającego postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty albo dostarczono aneksy eliminujące, z treści zawartych z tymi odbiorcami umów kształcenia, postanowienia będące przedmiotem postawionych w niniejszym postępowaniu zarzutów; b. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym w terminie czterech tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji nie dostarczono w celu zaakceptowania umów kształcenia sporządzonych według wzorca uwzględniającego postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty bądź aneksów zmieniających treść umów w sposób uwzględniający postawione zarzuty wraz z wyjaśnieniem, czym spowodowany jest taki stan rzeczy. Uzasadnienie W imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej „Prezesem Urzędu”) zostało przeprowadzone z urzędu pod sygn. akt RKT-403-33/11/MZ postępowanie wyjaśniające w sprawie wstępnego ustalenia, czy w związku z działalnością Krzysztofa Turniaka prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą NOVA Centrum Edukacyjne Krzysztof Turniak w Warszawie (zwanego dalej także „Przedsiębiorcą”) nastąpiło naruszenie przepisów ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (zwanej dalej również „ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów”). W toku przedmiotowego postępowania wyjaśniającego zbadane zostały pod kątem naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów warunki umów kształcenia zawieranych przez Przedsiębiorcę z konsumentami, w oparciu o wykorzystywane w obrocie wzorce umowne. Analiza ich treści dała podstawy do przyjęcia, iż mogło dojść do naruszenia przez Przedsiębiorcę przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w związku z tym w dniu 28 grudnia 2012 r. Postanowieniem Nr 1 wszczęte zostało w tej sprawie z urzędu postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (dowód: karty nr 2-3). Postanowieniem nr 2 z tej samej daty (dowód: karty nr 5-6) w poczet dowodów zaliczono materiały zgromadzone w toku ww. postępowania wyjaśniającego. Przedsiębiorcy postawiono zarzuty naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w drodze podejmowania bezprawnych działań godzących w zbiorowe interesy konsumentów polegających na tym, że: 1. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Słuchacz może wycofać wpłatę za kurs, nie później jednak niż na 14 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu ”, 2. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Rezygnacja z kursu z przyczyn nie leżących po stronie NOVA, 3 od 13 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu, nie jest możliwa, a zatem wpłacona kwota nie będzie zwrócona ”, 3. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych dla potrzeb marketingowych (…) oraz realizacji procesu kształcenia w placówkach prowadzonych przez NOVA Centrum Edukacyjne (…)”, 4. w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Własnoręcznym podpisem akceptuję i potwierdzam, że treść Umowy, Warunków uczestnictwa w kursie została szczegółowo uzgodniona ze mną (…)” - które są tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), co może stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przedsiębiorca ustosunkował się do postawionych zarzutów w pismach z dnia 16 stycznia 2013 r. (dowód: karty 204-222), z dnia 14 marca 2013 r. (dowód: karty nr 238-239) i z dnia 9 kwietnia 2013 r. (dowód: karty nr 243-246). Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, pismem z dnia 24 kwietnia 2013 r., Przedsiębiorca został poinformowany o zakończeniu zbierania materiału dowodowego (dowód: karta nr 248). W wyznaczonym terminie Przedsiębiorca nie skorzystał z prawa do zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny. Krzysztof Turniak prowadzi działalność gospodarczą pod firmą NOVA Centrum Edukacyjne na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Przedmiotem jego działalności jest, między innymi, nauka języków obcych i pozostałe formy pozaszkolne edukacji, gdzie indziej niesklasyfikowane (dowód: karty nr 8 i 12). Przedsiębiorca prowadzi szkoły niepubliczne w następujących miastach: Gdańsku, Gliwicach, Katowicach, Krakowie, Olsztynie, Warszawie i Wrocławiu (dowód: karty nr 8-9 i 203). W toku postępowania ustalono, iż we wzorcu „Umowy o kształcenie”, stosowanym w obrocie konsumenckim, Przedsiębiorca zamieścił następujące postanowienia: − „Słuchacz może wycofać wpłatę za kurs, nie później jednak niż na 14 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu” (punkt 6); − „Rezygnacja z kursu z przyczyn nie leżących po stronie NOVA, od 13 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu, nie jest możliwa, a zatem wpłacona kwota nie będzie zwrócona” (punkt 8); − „Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych dla potrzeb marketingowych, windykacyjnych oraz realizacji procesu kształcenia w placówkach prowadzonych przez NOVA Centrum Edukacyjne z siedzibą w Warszawie ul. Nowogrodzkiej 41 (zgodnie z ustawą z dn. 29.08.1997 r. o Ochronie Danych Osobowych Dz. U. Nr 133 poz. 883)” (postanowienie bez numeru, zamieszczone w końcowej części wzorca). Konsument mógł wyrazić zgodę na przetwarzanie danych w trzech wyżej wymienionych celach albo jej nie wyrazić. Nie było technicznej możliwości wyrażenia zgody na przetwarzania swoich danych osobowych wyłącznie w celach windykacyjnych oraz realizacji procesu kształcenia w placówkach prowadzonych przez Przedsiębiorcę. 4 Ponadto, załącznik do „Umowy o kształcenie”, wzorzec o nazwie „Warunki uczestnictwa w kursach”, zawiera postanowienie o treści: „Własnoręcznym podpisem akceptuję i potwierdzam, że treść Umowy, Warunków uczestnictwa w kursie została szczegółowo uzgodniona ze mną i wyrażam zgodę na stosowanie wyżej zawartych postanowień oraz oświadczam, iż zapoznałem się i akceptuję program kursu” (oświadczenie na końcu wzorca, bez numeru). W piśmie z dn. 16 stycznia 2013 r., odnosząc się do zawiadomienia o wszczęciu postępowania, Przedsiębiorca przyznał, że wskazane w treści ww. zawiadomienia postanowienia stosowanego przez niego wzorca umowy o kształcenie „mogą stanowić praktykę, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów” (dowód: karta nr 204). W tym samym piśmie Przedsiębiorca poinformował, że w [tajemnica przedsiębiorcy] odmówił zwrotu wpłaty za kurs z powodów określonych w punktach nr 1 i 2 Postanowienia Nr 1 z dn. 28 grudnia 2012 r. w sprawie wszczęcia postępowania, a także przedstawił korespondencję w tej sprawie (dowód: karty nr 204 i 206-222). Przedsiębiorca wyjaśnił, że informacje marketingowe były przesyłane konsumentom pocztą elektroniczną i miały charakter informacji o aktualnych ofertach i promocjach Przedsiębiorcy. Konsumenci nie otrzymywali informacji marketingowych dotyczących innych przedsiębiorców, dane osobowe konsumentów nie były udostępniane innym przedsiębiorcom (dowód: karta nr 204). Przedsiębiorca oświadczył, że treść umowy kształcenia i warunków uczestnictwa w kursach „nie były indywidualnie uzgadniane z poszczególnymi konsumentami. Konsumenci byli informowani o możliwości ‘negocjowania’ warunków zawieranych przez nich umów, jednakże z takiego uprawnienia nie korzystali” (dowód: karta nr 205). Przedsiębiorca w piśmie z dnia 16 stycznia 2013 r. wyraził „wolę podjęcia w ustalonym z Prezesem [Urzędu] terminie określonych działań zmierzających do zapobieżenia lub zaniechania ewentualnym naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów” i zwrócił się o wskazanie, jakie działania powinien podjąć, aby postępowanie mogło się zakończyć w sposób przewidziany w przepisie art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (dowód: karta nr 205). Przedsiębiorca przedstawił w piśmie z dnia 13 lutego 2013 r. projekt zmienionego wzorca umowy o kształcenie (dowód: karty nr 227-228), który to projekt: 1. zawiera postanowienie o treści: „Słuchacz może zrezygnować z uczestnictwa w kursie i wycofać w całości uiszczoną opłatę za kurs bez żadnych konsekwencji finansowych, nie później jednak niż na 21 dni przed datą rozpoczęcia kursu. W razie rezygnacji z kursu po dniu jego rozpoczęcia, NOVA zwróci Słuchaczowi opłatę za niewykorzystaną przez Słuchacza część kursu. W razie rezygnacji z uczestnictwa w kursie w terminie krótszym niż 21 dni do rozpoczęcia kursu, NOVA zwróci Słuchaczowi kwotę wpłaconą tytułem opłaty za kurs pomniejszoną o równowartość kosztów organizacji kursu dla Słuchacza stanowiącą iloraz całościowego kosztu organizacji kursu oraz ogólnej liczby uczestników kursu. W razie rezygnacji z uczestnictwa w kursie po rozpoczęciu kursu kwota, o którą zostanie pomniejszona zwracana Słuchaczowi opłata za kurs zostanie odpowiednio zmniejszona stosownie do niewykorzystanej przez Słuchacza części kursu” (punkt 6 umowy o kształcenie) oraz „Rezygnacja Słuchacza z kursu po dacie jego rozpoczęcia, bez ponoszenia jakichkolwiek zobowiązań, jest możliwa jedynie z przyczyn leżących po stronie NOVA” (punkt 7 umowy o kształcenie); 2. nie zawiera postanowienia zakwestionowanego w punkcie 4 Postanowienia nr 1 z dnia 28 grudnia 2012 r.; 3. zawiera dwa oddzielne oświadczenia o wyrażeniu zgody na przetwarzanie danych osobowych, z których każde zawiera osobne - możliwe do zaznaczenia - pole wyboru: − „ Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych dla potrzeb windykacyjnych oraz do realizacji procesu kształcenia w placówkach 5 prowadzonych przez NOVA Centrum Edukacyjne Krzysztof Turniak z siedzibą w (…)”, − „ Zgodnie z ustawą z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. Nr 144, poz. 1204, ze zm.) wyrażam zgodę na otrzymywanie za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej informacji handlowych dotyczących usług i promocji oferowanych przez NOVA Centrum Edukacyjne z siedzibą w (…)”. Przedsiębiorca oświadczył, że liczba umów, zawartych na podstawie zakwestionowanego wzorca umownego i nadal wykonywanych, wynosi [tajemnica przedsiębiorcy] , a Przedsiębiorca gotów jest dokonać zmian wszystkich umów zawartych w oparciu o ww. wzorzec w terminie do dnia 30 kwietnia 2013 r., poprzez zastąpienie tych umów umowami na podstawie projektu zmodyfikowanego wzorca umowy o kształcenie (dowód: karta nr 225). Przedsiębiorca wniósł w piśmie z dnia 13 lutego 2013 r. o wydanie przez Prezesa Urzędu decyzji, o której mowa w art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nałożenie na niego „obowiązku zmiany wszystkich umów zawartych przez Przedsiębiorcę w oparciu o wzorzec umowny, którego postanowienia zostały zakwestionowane w Postanowieniu nr 1 z dnia 28 grudnia 2012 roku poprzez ich zastąpienie umowami zawartymi na podstawie załączonego projektu wzorca umownego w terminie do 30 kwietnia 2013 roku” (dowód: karta nr 225). Następnie, w piśmie z dnia 14 marca 2013 r., Przedsiębiorca zmodyfikował swój wniosek o wydanie decyzji na podstawie art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, poprzez określenie terminu zastąpienia wszystkich umów zawartych przez niego w oparciu o zakwestionowany w niniejszym postępowaniu wzorzec umowny, na dzień 31 maja 2013 r. (dowód: karta nr 238). W związku z wątpliwościami w zakresie interpretacji zmienionego postanowienia umownego, podniesionymi w piśmie Prezesa Urzędu z dnia 4 kwietnia 2013 r., Przedsiębiorca dokonał modyfikacji projektu nowego wzorca umowy o kształcenie, nadając punktowi 6 następującą treść: „Słuchacz może zrezygnować z uczestnictwa w kursie i wycofać w całości uiszczoną opłatę za kurs bez żadnych konsekwencji finansowych, nie później jednak niż na 21 dni przed datą rozpoczęcia kursu. W razie rezygnacji z kursu po dniu jego rozpoczęcia, NOVA zwróci Słuchaczowi opłatę za niewykorzystaną przez Słuchacza część kursu. W razie rezygnacji z uczestnictwa w kursie w terminie krótszym niż 21 dni do rozpoczęcia kursu, NOVA zwróci Słuchaczowi kwotę wpłaconą tytułem opłaty za kurs pomniejszoną o kwotę … zł, która stanowi równowartość kosztów organizacji kursu dla Słuchacza, obliczoną jako iloraz całościowego kosztu organizacji kursu oraz ogólnej liczby uczestników kursu. W razie rezygnacji z uczestnictwa w kursie po rozpoczęciu kursu kwota, stanowiąca równowartość kosztów organizacji kursu dla Słuchacza, o którą zostanie pomniejszona zwracana Słuchaczowi opłata za kurs, zostanie odpowiednio zmniejszona stosownie do niewykorzystanej przez Słuchacza cześć kursu” (dowód: karty nr 241 i 243-245). Prezes Urzędu zważył, co następuje. W pierwszej kolejności, konieczne jest ustalenie, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego. Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, celem regulacji w niej przyjętej jest zapewnienie rozwoju i ochrony konkurencji, a także podejmowana w interesie publicznym ochrona przedsiębiorców narażonych na stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i ochrona interesów konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów ma zatem charakter publicznoprawny i służy ochronie interesu ogólnospołecznego; w odniesieniu do przedsiębiorców chroni konkurencję, a w odniesieniu do konsumentów ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Instrumenty w niej przewidziane mogą być stosowane jedynie wówczas, gdy na skutek działań sprzecznych z przepisami prawa naruszony został interes publiczny. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy określonymi działaniami dotknięty jest 6 szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one na rynku niekorzystne zjawiska (wyrok Sądu Antymonopolowego z dn. 24 października 1991 r., sygn. akt XV Amr 8/90). Zdaniem Prezesa Urzędu, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy na podstawie umów kształcenia o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania korzystają lub będą korzystać z tych usług świadczonych przez przedsiębiorcę. Objęte zarzutem działanie przedsiębiorcy wymierzone jest w szeroki krąg uczestników rynku, ponieważ jest ono skierowane do członków określonej zbiorowości tj. wszystkich rzeczywistych i potencjalnych odbiorców świadczonych przez Przedsiębiorcę usług. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. W tym stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie ma miejsce naruszenie przez Przedsiębiorcę interesu publicznoprawnego, co uzasadnia ocenę jego zachowania na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. I. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 100 ust. 1, lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Stosownie do art. 28 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w decyzji, o której mowa powyżej Prezes Urzędu może określić termin wykonania zobowiązań. Uprawdopodobnienie stosowania przez Przedsiębiorcę praktyk, o których mowa w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Stosownie do przepisu art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, warunkiem nałożenia przez Prezes Urzędu na przedsiębiorcę zobowiązania zmierzającego do zapobieżenia naruszeniom określonym w art. 24 ww. ustawy jest uprawdopodobnienie, że doszło do naruszenia ww. przepisu. W związku z tym zachodzi konieczność przeanalizowania zachowań Przedsiębiorcy stanowiących przedmiot postawionych mu zarzutów z punktu widzenia uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ww. ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, zgodnie z art. 22 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 7 Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności, − praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez przedsiębiorcę rozumie się m.in. przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tj. Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) wynika, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje osobowość prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. „Działalnością gospodarczą” jest zgodnie z przepisem art. 2 tej ustawy, zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. W niniejszym postępowaniu, podmiot będący stroną postępowania, posiada status przedsiębiorcy, gdyż prowadzi działalność na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, utworzonej na podstawie art. 23 ust. 1 i 2 powołanej wyżej ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (dowód: karty nr 8 i 12). Zachowania niniejszego podmiotu podlegają zatem bez wątpienia kontroli dokonywanej na podstawie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, że Krzysztof Turniak prowadzący działalność gospodarczą pod firmą NOVA Centrum Edukacyjne Krzysztof Turniak w Warszawie jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Bezprawność działań Drugą przesłanką, jaką należy rozważyć w celu uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność, ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa” 1 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 2 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w 1 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 2 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 8 celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 3 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem „w szczególności”, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 4 . Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 5 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje, ponadto, strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Trzecią przesłanką, jaką należy wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie jest to, iż kwestionowane zachowania Przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz, że zagrożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”. Należy przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Wskazówki co do tego, jak należy pojmować zbiorowy interes konsumentów zawarte są natomiast w art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, który stanowi, że nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: „nie jest 3 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 4 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 5 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 9 zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów” należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument, będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów i bezprawność działań Przedsiębiorcy zostaną poniżej omówione osobno dla każdego ze stawianych zarzutów. Ad 1 i 2 W przedmiotowym postępowaniu pierwszy i drugi postawiony Przedsiębiorcy zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy tego, iż w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienia o treści: − „ Słuchacz może wycofać wpłatę za kurs, nie później jednak niż na 14 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu ”, − „ Rezygnacja z kursu z przyczyn nie leżących po stronie NOVA, od 13 dni roboczych przed datą rozpoczęcia kursu, nie jest możliwa, a zatem wpłacona kwota nie będzie zwrócona ”. Postanowienia ujęte zostały w dwóch osobnych jednostkach redakcyjnych wzorca, jednakże oba postanowienia dotyczą sytuacji wyłączenia prawa do zwrotu wniesionej przez konsumenta opłaty w okresie rozpoczynającym się trzynastego dnia roboczego przed planowaną datą rozpoczęcia kursu (za wyjątkiem przyczyn leżących po stronie Przedsiębiorcy), a uprawdopodobnienie bezprawności ww. postanowień wywodzone jest z tych samych postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, wobec czego w ocenie Prezesa Urzędu zasadne jest wspólne ich rozpatrzenie. Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanego zachowania Przedsiębiorcy należy wskazać, iż do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeks postępowania cywilnego zostały wpisane następujące postanowienia: W wyroku z dn. 12 grudnia 2005 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 80/04) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „Wniesione opłaty nie podlegają zwrotowi w razie rezygnacji ze studiów chyba, że rezygnacja jest wynikiem okoliczności niezależnych od studenta”, które zostało w dn. 5 kwietnia 10 2006 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 671. W uzasadnieniu tego wyroku sąd stwierdził, że ww. postanowienie wyłącza obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej opłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części i „Podkreślenia wymaga przy tym, że nie istnieje żadna inna podstawa do zatrzymania wniesionych opłat (np. potrącenie kary umownej lub odstępnego albo innego roszczenia wzajemnego), a objęty pozwem zapis stanowi wyłączną podstawę dla pozwanego do zatrzymania świadczenia studenta”. W wyroku z dn. 24 maja 2006 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 87/05) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „W przypadku rezygnacji przez słuchacza z uczestnictwa w kursie po podpisaniu niniejszej umowy szkoła nie zwraca uiszczonej opłaty za kurs”, które zostało w dn. 8 sierpnia 2006 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 815. W wyroku z dn. 6 marca 2006 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 21/05) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „W przypadku dobrowolnej rezygnacji z kursu lub dyscyplinarnego skreślenia (...) z listy słuchaczy na zasadach wymienionych w punkcie 6 Ogólnych Warunków Uczestnictwa zwrot opłat wniesionych za kurs nie przysługuje”, które zostało w dn. 3 stycznia 2007 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 972. Ponadto, w wyroku z dnia 5 października 2006 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 93/05) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „Po pierwszym tygodniu trwania kursu opłata za kurs nie podlega zwrotowi”, które zostało w dn. 23 czerwca 2008 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 1445. Jak wynika z treści stosowanego przez Przedsiębiorcę postanowienia, w okresie od 13 dnia roboczego przed rozpoczęciem kursu, nie jest możliwa rezygnacja z niego ze zwrotem wpłaconej należności, czyli jeśli w tym okresie konsument zrezygnuje z udziału w kursie (przed rozpoczęciem lub po jego rozpoczęciu), przedsiębiorca nie zwróci mu uiszczonej już opłaty, chyba że przyczyna rezygnacji leży po stronie Przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 385 3 pkt 12 Kodeksu cywilnego, w razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania. W ocenie Prezesa Urzędu, postanowienie stosowane przez Przedsiębiorcę i ww. klauzule wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, należy uznać za tożsame, pomimo istniejących różnic w sformułowaniu postanowień. Różnice te nie mają znaczenia dla treści przedmiotowych klauzul, nie wpływają bowiem na cel, jakiemu mają służyć przedmiotowe klauzule, pozwalające przedsiębiorcom na zachowanie całości kwoty wpłaconej przez konsumenta, rezygnującego z usługi kształcenia w czasie jej trwania, całkowicie niezależnie od faktycznie poniesionych przez przedsiębiorców kosztów związanych z taką rezygnacją. Postanowienia kwestionowane w niniejszej decyzji są tożsame z wyżej przytoczonymi klauzulami wpisanymi do rejestru z uwagi na tożsamość skutków, jakie wywołują w stosunku do konsumenta. Uprawdopodobniono zatem, że Przedsiębiorca stosuje postanowienia wzorca umownego uznanego za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, a zatem, że jego działanie może mieć charakter bezprawny . Zachowanie Przedsiębiorcy może godzić w interesy konsumentów , gdyż wprowadzenie do wzorca umowy analizowanej klauzuli powoduje, że wyłączony zostaje obowiązek zwrotu przez przedsiębiorcę konsumentowi uiszczonej opłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części. W przedmiotowej sprawie, zakwestionowane zachowanie Przedsiębiorcy dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do szerokiego ich kręgu. Stosowane praktyki wymierzone są zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez 11 Przedsiębiorcę usług, z którymi zawarto umowy o kształcenie na podstawie wzorca zakwestionowanego w toku niniejszego postępowania, jak również we wszystkich jego potencjalnych kontrahentów. Zakwestionowane zachowania podejmowane są w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umów, jakimi posługuje się Przedsiębiorca w obrocie gospodarczym. Mając powyższe na uwadze, stwierdzić należy, iż uprawdopodobnione zostało , że przedmiotowe praktyki, stosowane przez Przedsiębiorcę, stanowią praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad 3 W przedmiotowym postępowaniu trzeci postawiony Przedsiębiorcy zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy tego, iż w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych dla potrzeb marketingowych (…) oraz realizacji procesu kształcenia w placówkach prowadzonych przez NOVA Centrum Edukacyjne (…)”. Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanego zachowania Przedsiębiorcy, należy wskazać, iż do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeks postępowania cywilnego zostało wpisane następujące postanowienie: W wyroku z dn. 5 września 2008 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 341/07) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „Zainteresowany wyraża zgodę na udostępnienie swoich danych osobowych oraz wyraża zgodę na przechowywanie, przetwarzanie, przekazywanie i wykorzystanie jego danych osobowych w celu przewidzianym umową, marketingowym i reklamowym przez pośrednika, wierzyciela i osoby trzecie. Pośrednik będzie postępować z danymi osobowymi zainteresowanego zgodnie z obowiązującymi przepisami a w szczególności zgodnie z ustawą o ochronie danych osobowych”, które zostało w dn. 18 listopada 2009 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 1752. W uzasadnieniu tego wyroku sąd stwierdził, że: „Zgoda na przetwarzanie danych osobowych w postaci oświadczenia woli musi zostać złożona świadomie, wyraźnie oraz co najważniejsze swobodnie (…). Stanowisko takie potwierdza wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2003 roku (II SA 2135/02), który stwierdził, że ‘zgoda na przetwarzanie danych osobowych musi być wyraźna. Nie spełnia tego wymagania podpisanie oświadczenia o wyrażeniu zgody na przetwarzanie danych, stanowiącego dodatkowy element innego zobowiązania niezawierającego informacji o celach i zakresie przetwarzania danych’. Poprzez umieszczenie powyższej zgody we wzorcu umownym, konsument nie miał szansy na swobodne udzielenie tej zgody. Konsument nie miał bowiem możliwości, aby wyrazić sprzeciw co do przetwarzania jego danych osobowych lub ograniczenia jego zakresu (…). W ocenie Sądu takie ukształtowanie klauzul umownych odnoszących się do przetwarzania danych osobowych konsumenta jest sprzeczne z powołanym art. 23 ustawy o ochronie danych osobowych i jako takie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy”. W przedmiotowym przypadku, wyrażenie takiej zgody jest dobrowolne, ale konieczne dla zawarcia umowy. Oznacza to, że konsument, który chce zawrzeć umowę, musi wyrazić zgodę na przetwarzanie swoich danych także w celach marketingowych, czego wcale nie musi sobie życzyć. Należy podkreślić, że ów cel marketingowy nie jest ograniczony do marketingu bezpośredniego własnych produktów lub usług administratora danych, a więc takie sformułowanie zgody może pozwalać na bardzo szerokie wykorzystanie udostępnionych danych. 12 Zauważyć należy, że zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz. U. 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.) przetwarzanie danych jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy jest to niezbędne dla wypełnienia prawnie usprawiedliwionych celów realizowanych przez administratorów danych albo odbiorców danych, a przetwarzanie nie narusza praw i wolności osoby, której dane dotyczą. Na podstawie art. 23 ust. 4 pkt 1 tej ustawy za prawnie usprawiedliwiony cel, o którym mowa w ust. 1 pkt 5 ww. przepisu, uważa się w szczególności marketing bezpośredni własnych produktów lub usług administratora danych. W ocenie Prezesa Urzędu, postanowienie stosowane przez Przedsiębiorcę i ww. klauzulę wpisaną do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, należy uznać za tożsame, pomimo istniejących różnic w sformułowaniu postanowień. Różnice te nie mają znaczenia dla treści przedmiotowych klauzul, nie wpływają bowiem na cel, jakiemu mają służyć przedmiotowe klauzule. Postanowienie kwestionowane w niniejszej decyzji jest tożsame z wyżej przytoczoną klauzulą wpisaną do rejestru z uwagi na tożsamość skutków, jakie wywołują w stosunku do konsumenta. Uprawdopodobniono zatem, że Przedsiębiorca stosuje postanowienia wzorca umownego uznanego za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, a zatem, że jego działanie może mieć charakter bezprawny . Zachowanie Przedsiębiorcy może godzić w interesy konsumentów , gdyż wprowadzenie do wzorca umowy analizowanej klauzuli powoduje, że konsumenci wyrażając dobrowolnie zgodę na przetwarzanie ich danych osobowych do celu realizacji procesu kształcenia w placówkach Przedsiębiorcy musieli jednocześnie wyrazić zgodę na przetwarzanie swoich danych osobowych do celów marketingowych. W przedmiotowej sprawie zakwestionowane zachowanie Przedsiębiorcy dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do szerokiego ich kręgu. Stosowana praktyka wymierzona jest zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez Przedsiębiorcę usług, z którymi zawarto umowy o kształcenie na podstawie wzorca zakwestionowanego w toku niniejszego postępowania, jak również we wszystkich jego potencjalnych kontrahentów. Zakwestionowane zachowanie podejmowane jest w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umów, jakimi posługuje się Przedsiębiorca w obrocie gospodarczym. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż uprawdopodobnione zostało , że przedmiotowa praktyka stosowana przez Przedsiębiorcę stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad 4 W przedmiotowym postępowaniu czwarty postawiony Przedsiębiorcy zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy tego, iż w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umowy o kształcenie zamieszczono postanowienie o treści: „ Własnoręcznym podpisem akceptuję i potwierdzam, że treść Umowy, Warunków uczestnictwa w kursie została szczegółowo uzgodniona ze mną (…)”. Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanego zachowania Przedsiębiorcy należy wskazać, iż do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeks postępowania cywilnego zostały wpisane następujące postanowienia: W wyroku z dnia 11 stycznia 2005 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 70/04) uznał za niedozwolone postanowienie o 13 treści: „Korzystając z prawa do indywidualnego uzgodnienia warunków umowy wnoszę o zmianę następujących elementów umowy: ……… poprzez nadanie im brzmienia jak w załączniku do umowy. Pozostałe nie wymienione wyżej postanowienia umowy uważam za indywidualnie uzgodnione, akceptując je bez zastrzeżeń co potwierdzam własnoręcznym podpisem, znając skutki prawne postanowień umowy”, które zostało w dn. 5 maja 2005 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 461. Sąd podzielił argumentację Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który w pozwie podnosił, że ww. postanowienie w swej istocie zmierza do wyłączenia regulacji art. 385 1 § 1 i 3 Kodeksu cywilnego, gdyż zmusza konsumenta do oświadczenia, że zapisy zawarte w umowie (poza ewentualnie wskazanymi w ww. zapisie, które podlegać mają dalszym negocjacjom) zostały uzgodnione indywidualnie. Postanowienie wzorca umowy przekreśla zatem domniemanie ustanowione w ww. przepisach Kodeksu cywilnego, gdyż trudno przyjąć, że w istocie doszło do negocjacji dotyczących wszystkich postanowień umownych, ponieważ negocjacjom, co najwyżej, podlegać mogły te z zapisów, o których zmianę wnioskował konsument. Przytoczone postanowienie stwarza pozory indywidualnego uzgodnienia wszystkich postanowień umowy. Ponadto w wyroku z dn. 3 marca 2010 r. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmC 874/09) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „Umowę sporządzono i podpisano, po zapoznaniu się z jej treścią i indywidualnym uzgodnieniu jej postanowień z Kupującym w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze Stron. Integralną część Umowy stanowi załącznik nr 1 i 2”, które zostało w dn. 5 lipca 2011 r. wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, pod pozycją nr 2409. Na podstawie art. 385 1 § 1 Kodeksu cywilnego postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zgodnie z art. 385 1 § 3 Kodeksu cywilnego nie uzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Ponadto, na podstawie art. 385 1 § 4 Kodeksu cywilnego ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. W ocenie Prezesa Urzędu postanowienie stosowane przez Przedsiębiorcę i ww. klauzule wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone należy uznać za tożsame, pomimo istniejących różnic w sformułowaniu postanowień. Różnice te nie mają znaczenia dla treści przedmiotowych klauzul, nie wpływają bowiem na cel, jakiemu mają służyć przedmiotowe klauzule, polegający na wyłączeniu regulacji art. 385 1 § 1 i 3 Kodeksu cywilnego. Postanowienia kwestionowane w niniejszej decyzji są tożsame z wyżej przytoczonymi klauzulami wpisanymi do rejestru z uwagi na tożsamość skutków, jakie wywołują w stosunku do konsumenta. Uprawdopodobniono zatem, że Przedsiębiorca stosuje postanowienia wzorca umownego uznanego za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, a zatem, że jego działanie może mieć charakter bezprawny . Zachowanie Przedsiębiorcy może godzić w interesy konsumentów , gdyż wprowadzenie do wzorca umowy analizowanej klauzuli powoduje, że konsumenci nie mogą się powoływać na przepisy Kodeksu cywilnego, dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, gdyż ochrona ta zostaje wyłączona przedmiotowym postanowieniem umownym, niezależnie od tego czy jakiekolwiek postanowienia umowne rzeczywiście podlegały negocjacjom przed zawarciem umowy. 14 W przedmiotowej sprawie zakwestionowane zachowanie Przedsiębiorcy dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do szerokiego ich kręgu. Stosowane praktyki wymierzone są zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez Przedsiębiorcę usług, z którymi zawarto umowy o kształcenie na podstawie wzorca zakwestionowanego w toku niniejszego postępowania, jak również we wszystkich jego potencjalnych kontrahentów. Zakwestionowane zachowania podejmowane są w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umów, jakimi posługuje się Przedsiębiorca w obrocie gospodarczym. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż uprawdopodobnione zostało , że przedmiotowa praktyka stosowana przez Przedsiębiorcę stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zobowiązanie Przedsiębiorcy do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, warunkiem wydania wskazanej w tym przepisie decyzji, jest – oprócz uprawdopodobnienia naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 tej ustawy – zobowiązanie się przez przedsiębiorcę do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom. W ocenie Prezesa Urzędu w rozpoznawanej sprawie warunek powyższy został spełniony. W toku przeprowadzonego postępowania Przedsiębiorca – ustosunkowując się do wszczęcia postępowania – poinformował o woli podjęcia w ustalonym z Prezesem Urzędu terminie określonych działań zmierzających do zapobieżenia lub zaniechania ewentualnym naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz zwrócił się o wskazanie, jakie działania powinien podjąć, aby niniejsze postępowanie mogło się zakończyć wydaniem decyzji na podstawie art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Następnie w piśmie z dnia 13 lutego 2013 r. Przedsiębiorca wniósł o wydanie przez Prezesa Urzędu decyzji, o której mowa w art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nałożenie na niego obowiązku zmiany wszystkich umów zawartych w oparciu o wzorzec umowny, zawierający zakwestionowane postanowienia, w terminie do 30 kwietnia 2013 roku (termin ten następnie Przedsiębiorca zmodyfikował na dzień 31 maja 2013 r.). Jednocześnie Przedsiębiorca przedstawił projekt nowego wzorca umowy o kształcenie, który po dokonaniu modyfikacji, w wersji przesłanej pismem z dnia 9 kwietnia 2013 r. nie zawiera w swej treści postanowień zakwestionowanych w toku niniejszego postępowania. Prezes Urzędu nie ma wątpliwości, iż działania objęte złożonym przez Przedsiębiorcę zobowiązaniem zmierzają do zapobieżenia naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w odniesieniu do wszystkich postawionych w niniejszej sprawie zarzutów. Realizacja działań, do których Przedsiębiorca zobowiązał się w trakcie postępowania, doprowadzi do pełnego wyeliminowania z obrotu gospodarczego zarzucanych naruszeń. W związku z powyższym Prezes Urzędu za w pełni zasadne uznał skorzystanie z instrumentu przewidzianego w art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nałożenie na Przedsiębiorcę obowiązku wykonania przyjętych przez niego w toku postępowania zobowiązań. Termin wykonania tych zobowiązań określono – zgodnie z art. 28 ust. 2 ww. ustawy – jako cztery tygodnie od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, uwzględniając tym samym propozycję terminu przedstawioną przez Przedsiębiorcę. Prezes Urzędu uznał, iż skoro Przedsiębiorca przejawił inicjatywę, mającą na celu eliminację działań powodujących naruszenie prawa, celowa i uzasadniona jest akceptacja jego propozycji, z której wynika zamiar stosowania przy zawieraniu umów z konsumentami nowego 15 wzorca umownego, jak również zamiar aneksowania wszystkich umów zawartych z konsumentami na podstawie wcześniej stosowanego wzorca. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. II. Zgodnie z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), w decyzji, o której mowa w art. 28 ust. 1, Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań . Samo zobowiązanie przedsiębiorcy do wykonania bądź zaniechania określonych działań nie będzie mieć praktycznego znaczenia bez jednoczesnego nałożenia ww. obowiązku. Wykonanie zobowiązań musi podlegać sprawdzeniu przez Prezesa Urzędu 6 . W związku z powyższym nałożono na Krzysztofa Turniaka prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą NOVA Centrum Edukacyjne Krzysztof Turniak w Warszawie obowiązek złożenia, w terminie sześciu tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, sprawozdania o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania, które powinno zawierać: a. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym w terminie czterech tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji dostarczono, celem zaakceptowania, umowy kształcenia sporządzone według wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty albo dostarczono aneksy eliminujące z treści zawartych z tymi odbiorcami umów kształcenia postanowienia będące przedmiotem postawionych w niniejszym postępowaniu zarzutów; b. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym w terminie czterech tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji nie dostarczono w celu zaakceptowania umów kształcenia sporządzonych według wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty bądź aneksów zmieniających treść umów w sposób uwzględniający postawione zarzuty wraz z wyjaśnieniem, czym spowodowany jest taki stan rzeczy. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. DYREKTOR DELEGATURY URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH Maciej Fragsztajn 6 K. Kohutek, M. Sieradzka: Komentarz do art. 28 ustawy z dnia 16.02.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, [w:] K. Kohutek, M. Sieradzka, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, LEX, 2008.