RŁO-32/2011

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA w ŁODZI ul. Piotrkowska 120 90-006 Łódź tel. (42) 636 36 89, fax (42) 636 07 12 e’mail: lodz@uokik.gov.pl RŁO-61-27/11/AK Łódź, dnia 14 października 2011 r. DECYZJA Nr RŁO 32/2011 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wszczętego z urzędu przeciwko Stowarzyszeniu Przewodników Świętokrzyskich z siedzibą w Kielcach, – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów : 1. uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, bezprawne działanie Stowarzyszenia Przewodników Świętokrzyskich z siedzibą w Kielcach, polegające na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.), poprzez stosowanie we wzorcu umowy o nazwie: „Warunki uczestnictwa w imprezach turystycznych organizowanych przez Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich w Kielcach”, a tym samym w zawieranych z konsumentami umowach na świadczone usługi turystyczne, postanowienia o treści: „W przypadku rezygnacji z przyczyn nie leżących po stronie Biura Stowarzyszenia dokonuje się następujących potrąceń; 1. 80 zł opłata manipulacyjna 2. 10% imprezy przy rezygnacji na 20 dni przed datą rozpoczęcia imprezy 3. 20% imprezy przy rezygnacji na 15 dni przed datą rozpoczęcia imprezy 4. 50% imprezy przy rezygnacji na 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy 5. 100% imprezy w terminie krótszym niż 5 dni przed datą rozpoczęcia imprezy” i stwierdza zaniechanie jej stosowania z dniem 17 sierpnia 2011 r. 2. uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, bezprawne działanie Stowarzyszenia Przewodników Świętokrzyskich 2 z siedzibą w Kielcach, polegające na stosowaniu we wzorcu umowy o nazwie : „Warunki uczestnictwa w imprezach turystycznych organizowanych przez Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich w Kielcach”, a tym samym w zawieranych z konsumentami umowach na świadczone usługi turystyczne, postanowień sprzecznych z przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 223, poz. 2268, ze zm.), o treści: 1) „Ceny umowne są cenami stałymi. Ich zmian można dokonać w uzasadnionych przypadkach tj. wzrostu cen transportu, noclegów, wyżywienia, cen biletów wstępu, podatków itp.” – (pkt 7 „ Warunków…” ), jako sprzeczny z art. 17 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy o usługach turystycznych, „Stowarzyszenie zastrzega sobie prawo odmowy przyjęcia innej osoby tzw. „zastępstwa„ w przypadku braku możliwości dokonania niezbędnych formalności związanych z wyjazdem.” – (pkt 4 zdanie trzecie „Warunków … ), jako sprzeczny z art. 16 ust. 1 i 2 cytowanej wyżej ustawy o usługach turystycznych, 3) nie podawanie w zawieranych umowach z konsumentami o świadczenie usług turystycznych informacji o sposobie zgłaszania reklamacji związanych z wykonywaniem usług przez organizatora turystyki lub osobę z nim współpracującą wraz z podaniem terminu zgłaszania takich reklamacji, co stanowi naruszenie art. 14 ust. 2 pkt 8 cytowanej wyżej ustawy o usługach turystycznych, II. Na podstawie art. 77 ust. 1 w związku z art. 80 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz art. 263 § 1 i art. 264 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071, ze zm.), w związku z art. 83 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do jej art. 33 ust. 6 – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów : postanawia się obciążyć Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich z siedzibą w Kielcach, kosztami opisanego w pkt I sentencji niniejszej decyzji postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wysokości 16,95 zł (słownie: szesnaście złotych dziewięćdziesiąt pięć groszy) i zobowiązuje do ich zwrotu w terminie 7 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Uzasadnienie W dniu 4 sierpnia 2011 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – zwany dalej: „Prezesem Urzędu” – na podstawie art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) – zwanej dalej: „ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów” – oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, wszczął postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich z siedzibą w Kielcach – zwane dalej: „Stowarzyszeniem” – praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na godzącym w nie, bezprawnym stosowaniu we wzorcu umowy o nazwie „Warunki uczestnictwa w imprezach 3 turystycznych organizowanych przez Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich w Kielcach” – zwanym dalej: „Warunkami” – a tym samym w umowach zawieranych z konsumentami o świadczenie usług turystycznych postanowień o treści: a. „W przypadku rezygnacji z przyczyn nie leżących po stronie Biura Stowarzyszenia dokonuje się następujących potrąceń; i. 80 zł opłata manipulacyjna ii. 10% imprezy przy rezygnacji na 20 dni przed datą rozpoczęcia imprezy iii. 20% imprezy przy rezygnacji na 15 dni przed datą rozpoczęcia imprezy iv. 50% imprezy przy rezygnacji na 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy v. 100% imprezy w terminie krótszym niż 5 dni przed datą rozpoczęcia imprezy” (pkt 5 zdanie trzecie Warunków), które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) – zwanego dalej: „Rejestrem” – co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, b. „Ceny umowne są cenami stałymi. Ich zmian można dokonać w uzasadnionych przypadkach tj. wzrostu cen transportu, noclegów, wyżywienia, cen biletów wstępu, podatków itp.” – (pkt 7 Warunków), jako sprzeczne z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 223, poz. 2268, ze zm.) – zwanej dalej: „ustawą o usługach turystycznych” – co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, c. „Stowarzyszenie zastrzega sobie prawo odmowy przyjęcia innej osoby tzw. „zastępstwa „ w przypadku braku możliwości dokonania niezbędnych formalności związanych z wyjazdem.” – (pkt 4 zdanie trzecie Warunków), jako sprzeczne z art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o usługach turystycznych, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, oraz nie podawanie w zawieranych z konsumentami umowach pełnej informacji o sposobie zgłaszania reklamacji związanych z wykonywaniem przez Stowarzyszenie lub osobę z nim współpracującą wraz z podaniem terminu zgłaszania takich reklamacji – co może stanowić naruszenie art. 14, ust. 2, pkt 8 ustawy o usługach turystycznych i tym samym może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, o czym zawiadomił Stowarzyszenie (dowód: karty nr 1-4). W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu niniejszego postępowania w piśmie z dnia 18 sierpnia 2011 r. Stowarzyszenie poinformowało Prezesa Urzędu o zaniechaniu stosowania kwestionowanych postanowień we wzorcach umów poprzez ich wykreślenie oraz włączeniu do umowy treści uregulowań z ustawy o usługach turystycznych dotyczących składania i rozpatrywania reklamacji. Stowarzyszenie poinformowało również, że do tej pory żaden z kwestionowanych przez Prezesa Urzędu zapisów nie był stosowny a w celu zachowania dobrych stosunków z klientami zawsze godzono się z propozycjami klientów, tym samym reklamacje były rozpatrywane w sposób ugodowy (dowód: karty nr 22-23). Na dowód swoich twierdzeń Stowarzyszenie przedstawiło nowe poprawione Warunki nie zawierające kwestionowanych przez Prezesa Urzędu zapisów. Prezes Urzędu ustalił, co następuje. Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich z siedzibą w Kielcach jest przedsiębiorcą wpisanym pod numerem 000064798 do Krajowego Rejestru Sądowego 4 Rejestru Przedsiębiorców i pod numerem RR.IV-40/82/8/04 do Rejestru Organizatorów i Pośredników Turystycznych prowadzonego przez Wojewodę Świętokrzyskiego (dowód: karty nr 14-18). Stowarzyszenie prowadzi działalność gospodarczą w zakresie organizacji imprez turystycznych, w ramach których, jako organizator turystyki, zawiera z konsumentami umowy o świadczenie usług turystycznych. Prowadzona działalność ma lokalny zasięg terytorialny, a organizowane imprezy turystyczne dotyczą jedno, dwu lub trzydniowych wycieczek krajoznawczych. Przy zawieraniu z konsumentami umów o świadczenie usług turystycznych Stowarzyszenie stosuje wzorce umowy „ Zgłoszenie udziału w imprezie ” i „Warunki uczestnictwa w imprezach turystycznych organizowanych przez Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich w Kielcach” (dowód: karty nr 10-12). Są to wzorce umowny w rozumieniu art. 384 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.) – zwanej dalej: „k.c.”. Należy nadmienić, że wzorcem umownym jest bowiem każde postanowienie umowne narzucone przez jedną stronę stosunku prawnego z wyłączeniem możliwości rzeczywistego wpływu drugiej strony na istnienie i treść tego postanowienia, a tym samym na kształt nawiązywanego stosunku prawnego [zob. np. F. Zoll, Niedozwolone klauzule w umowach konsumenckich. (wprowadzenie do tłumaczenia dyrektywy nr 93/13 o niedozwolonych klauzulach w umowach konsumenckich), KPP 1993, nr 2, s. 191 i n.]. W toku niniejszego postępowania Prezes Urzędu ustalił, że Warunki w kwestionowanym brzmieniu obowiązywały od marca 2011 r. do 17 sierpnia 2011r. (dowód: karta nr 6) i zostały zmienione w dniu 17 sierpnia 2011 r. (dowód: karty nr 22-23). Zatem od marca 2011 r. Stowarzyszenie zawierało z konsumentami umowy o świadczenie usług turystycznych z wykorzystaniem wzorca umowy w rozumieniu art. 384 § 1 k.c., zawierającego następujące postanowienia umowne: 1. „W przypadku rezygnacji z przyczyn nie leżących po stronie Biura Stowarzyszenia dokonuje się następujących potrąceń; i. 80 zł opłata manipulacyjna ii. 10% imprezy przy rezygnacji na 20 dni przed datą rozpoczęcia imprezy iii. 20% imprezy przy rezygnacji na 15 dni przed datą rozpoczęcia imprezy iv. 50% imprezy przy rezygnacji na 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy v. 100% imprezy w terminie krótszym niż 5 dni przed datą rozpoczęcia imprezy” (pkt 5 zdanie trzecie Warunków), 2. „Ceny umowne są cenami stałymi. Ich zmian można dokonać w uzasadnionych przypadkach tj. wzrostu cen transportu, noclegów, wyżywienia, cen biletów wstępu, podatków itp.” – (pkt 7 Warunków), 3. „Stowarzyszenie zastrzega sobie prawo odmowy przyjęcia innej osoby tzw. „zastępstwa „ w przypadku braku możliwości dokonania niezbędnych formalności związanych z wyjazdem.” – (pkt 4 zdanie trzecie Warunków), 4. oraz nie zawierające informacji o sposobie zgłaszania reklamacji związanych z wykonywaniem usług przez Stowarzyszenie lub osobę z nim współpracującą wraz z podaniem terminu ich zgłaszania. W Rejestrze Prezes Urzędu zamieścił następujące postanowienia umowne o treści: − „Klient ma prawo odstąpić od umowy w każdym czasie przed wyjazdem. Rezygnacja może nastąpić jedynie w formie pisemnego oświadczenia, a każdy Klient zostaje obciążony następującymi kosztami: a) 100 zł (od każdej osoby wpisanej na zgłoszeniu) w przypadku rezygnacji na 31 dni lub więcej przed terminem odlotu, b) 20% ceny rzeczywistej imprezy, przy rezygnacji zgłoszonej od 30 do 21 dnia włącznie przed terminem odlotu, c) 50% ceny 5 rzeczywistej imprezy, przy rezygnacji zgłoszonej od 20 do 11 dnia włącznie przed terminem odlotu, d) 70% ceny rzeczywistej imprezy, przy rezygnacji złożonej od 10 do 4 dnia włącznie przed terminem odlotu, e) 100% ceny rzeczywistej, w przypadku rezygnacji złożonej od 3-go dnia do daty rozpoczęcia imprezy”, które to postanowienie zostało wpisane do Rejestru w dniu 31 marca 2007 r. pod pozycją 1068 na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – zwanego dalej: „Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów” – z dnia 4 stycznia 2007 r. (sygn. akt XVII AmC 37/06), − „W przypadku rezygnacji z przyczyn leżących po stronie klienta (...) klient zobowiązany jest do zapłacenia następujących opłat: a) 20% ceny jednostkowej imprezy przy rezygnacji między 31 a 22 dniem przed datą rozpoczęcia imprezy b) 50% ceny jednostkowej imprezy przy rezygnacji między 21 a 14 dniem przed datą rozpoczęcia imprezy c) 80% ceny jednostkowej imprezy przy rezygnacji między 13 a 4 dniem przed datą rozpoczęcia imprezy d) 95% ceny jednostkowej imprezy w terminie krótszym niż 4 dni przed datą rozpoczęcia imprezy”, które to postanowienie zostało wpisane do Rejestru w dniu 7 listopada 2006 r. pod pozycją 909 na podstawie wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 28 września 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 6/06). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych cena ustalona w umowie nie może być podwyższona, chyba że umowa wyraźnie przewiduje możliwość podwyższenia ceny, a organizator turystyki udokumentuje wpływ na podwyższenie ceny jednej z następujących okoliczności: 1) wzrostu kosztów transportu; 2) wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych; 3) wzrostu kursów walut. Natomiast z art. 17 ust. 2 ustawy o usługach turystycznych wynika, że w okresie 20 dni przed datą wyjazdu cena ustalona w umowie nie może być podwyższona. Na podstawie art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o usługach turystycznych klient może bez zgody organizatora turystyki przenieść na osobę spełniającą warunki udziału w imprezie turystycznej wszystkie przysługujące mu z tytułu umowy o świadczenie usług turystycznych uprawnienia, jeżeli jednocześnie osoba ta przejmuje wszystkie wynikające z tej umowy obowiązki. Przeniesienie uprawnień i przejęcie obowiązków, o którym mowa w art. 16 ust. 1 tej ustawy jest skuteczne wobec organizatora turystyki, jeżeli klient zawiadomi go o tym przed rozpoczęciem imprezy turystycznej w terminie określonym w umowie. Za nieuiszczoną część ceny imprezy turystycznej oraz koszty poniesione przez organizatora turystyki w wyniku zmiany uczestnika imprezy turystycznej klient i osoba przejmująca jego uprawnienia odpowiadają solidarnie. Zgodnie z treścią z art. 14 ust. 2 pkt 8 ustawy o usługach turystycznych, umowa o świadczenie usług turystycznych winna zawierać informację o sposobie zgłaszania reklamacji związanych z wykonywaniem usług przez organizatora turystyki lub osobę z nim współpracującą wraz z podaniem terminu zgłaszania takich reklamacji. W dniu 17 sierpnia 2011 r. Stowarzyszenie wprowadziło do obrotu gospodarczego nowy wzór Warunków, w którym kwestionowane przez Prezesa Urzędu postanowienia zostały wykreślone a w zakresie składania reklamacji wprowadzono postanowienie o treści zgodnej z art. 16 b ustawy o usługach turystycznych. W 2010 r. przychód Stowarzyszenia wyniósł (tajemnica przedsiębiorcy) zł (dowód: karta nr 24). 6 Prezes Urzędu zważył, co następuje . Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w przedmiotowej sprawie niezbędne jest ustalenie, czy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego, a następnie, czy zostały spełnione wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 i art. 24 ust. 1 i 2 tej ustawy, których spełnienie jest niezbędne do uznania przez Prezesa Urzędu, że działania Stowarzyszenia stanowią praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów. Naruszenie interesu publicznoprawnego. Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie zbadanie przez Prezesa Urzędu, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Stwierdzenie, że to nastąpiło pozwala na realizację celu tej ustawy, wskazanego w art. 1 ust. 1, którym jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Warunkiem koniecznym do uruchomienia procedur i zastosowania instrumentów określonych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów jest zatem, aby działania przedsiębiorców – którym zarzucono naruszenie jej przepisów – stanowiły potencjalne zagrożenie interesu publicznego, nie zaś jednostki lub grupy. Ustawa wobec tego, w odniesieniu do przedsiębiorców chroni konkurencję, a w odniesieniu do konsumentów ich interesy, jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym. Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem działania Stowarzyszenia nie były ograniczone do określonych odbiorców lub ich grupy. Dotyczyły wszystkich aktualnych i potencjalnych odbiorców usług turystycznych oferowanych przez Stowarzyszenie. W tym stanie rzeczy uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa Urzędu działań przewidzianych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. Naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 i art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przepis art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, iż zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, stosownie zaś do art. 24 ust. 2 tej ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, przy czym zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 1 tej ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do Rejestru. Konsumentem w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 22 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 93, ze zm.) – zwanej dalej: „k.c.” – w zw. z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z powyższym, dla uznania działania Stowarzyszenia za niezgodne z zawartym w ustawie zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest wykazanie, iż spełnione zostały kumulatywnie trzy następujące przesłanki: a) kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy, b) działanie to jest bezprawne, 7 c) działanie przedsiębiorcy godzi w zbiorowy interes konsumentów . Ad a) Stosownie do art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ilekroć w ustawie jest mowa o przedsiębiorcy, rozumie się przez to przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (…). Przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jednolity Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447) – zwanej dalej „ustawą o swobodzie działalności gospodarczej” – jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Przepis art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej definiuje działalność gospodarczą, jako zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Zgodnie z art. 14 ust. 1 i 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej przedsiębiorca może podjąć działalność gospodarczą w dniu złożenia wniosku o wpis do ewidencji działalności gospodarczej albo po uzyskaniu wpisu do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym. Wpisowi do ewidencji podlegają przedsiębiorcy będący osobami fizycznymi. Stowarzyszenie jest wpisane pod numerem 000064798 w Krajowym Rejestrze Sądowym Rejestrze Przedsiębiorców i pod numerem Nr RR.IV-40/82/8/04 do Rejestru Organizatorów i Pośredników Turystycznych prowadzonego przez Wojewodę Świętokrzyskiego. Stowarzyszenie prowadzi działalność gospodarczą w zakresie organizacji imprez turystycznych. Nie ulega zatem wątpliwości, iż Stowarzyszenie jest przedsiębiorcą w rozumieniu powołanego wyżej art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Tym samym Stowarzyszenie przy wykonywaniu działalności gospodarczej podlega rygorom określonym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów i jego działania mogą podlegać ocenie pod kątem naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W związku z powyższym, Prezes Urzędu stwierdził, że pierwsza przesłanka niezbędna dla uznania działań Stowarzyszenia za niezgodne z zawartym w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 i art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów została spełniona . Ad b) Bezprawność tradycyjnie ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym. Porządek prawny obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów (m.in. wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 13 listopada 2007 r., sygn. akt XVII AmA 45/07). Bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2002 r., sygn. akt I PKN 267/2001). Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, 8 oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Zwrócił na to uwagę Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05) wskazując, iż art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, (którego odpowiednikiem w ustawie z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów jest art. 24 ust. 2), nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw, w tym ustawy o usługach turystycznych, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań Stowarzyszenia w aspekcie ich zgodności z prawem. Bezprawność działań przedsiębiorcy wynika zatem, co do zasady, z naruszenia powszechnie obowiązujących przepisów innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Niemniej jednak, ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne, mianowicie, działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do Rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu. Jak wskazał Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII AmA 51/03), w oparciu o art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080, ze. zm. – obecnie art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów) można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli zostanie ustalone, że przedsiębiorca stosował we wzorcach umów postanowienia, które zostały wpisane do Rejestru. Zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowy zawierający postanowienia o treści już wpisanej do Rejestru stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Mówiąc o wzorcach umowy w rozumieniu art. 384 § 1 k.c. należy mieć na uwadze wszelkie jednostronnie przygotowane przed zawarciem umowy gotowe postanowienia umowne, które w praktyce mogą przyjąć postać ogólnych warunków umów, wzorów umów lub regulaminów. Wzorzec umowy stosowany w obrocie z konsumentami może zostać poddany tzw. kontroli abstrakcyjnej na podstawie przepisów zawartych w art. 479 36 – 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) – zwanej dalej: „k.p.c.” – dokonywanej niezależnie od tego, czy wzorzec był, czy też nie był zastosowany w konkretnej umowie. Rejestr prowadzony jest przez Prezesa Urzędu na podstawie prawomocnych wyroków Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uwzględniających powództwa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479 45 § 1 i 2 k.p.c.). Przepis art. 479 45 § 3 k.p.c. ustanawia zasadę jawności Rejestru. Oznacza to, że Rejestr jest dostępny dla każdego zainteresowanego, tzn. każdy ma do niego prawo wglądu. Skutkiem formalnej jawności Rejestru jest niemożność zasłaniania się nieznajomością dokonanych w nim wpisów. Stosowanie postanowienia wzorca umowy, które po uznaniu go przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone zostało wpisane do Rejestru jest prawnie zakazane. Zgodnie z art. 479 43 k.p.c., prawomocny wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, ma skutek wobec osób trzecich od dnia wpisania postanowień uznanych za niedozwolone do Rejestru. Przywołany przepis rozszerza zatem prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Jak podnosi się w piśmiennictwie, przepis ten „dotyczy rozszerzonej prawomocności 9 materialno-prawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grupę przypadków takiej prawomocności, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma powagę rzeczy osądzonej dla wszystkich i przeciw wszystkim. Przepis ten wyraźnie stanowi, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do Rejestru, wywołuje więc skutek erga omnes ” 1 . Należy podkreślić również, że art. 479 43 k.p.c. stanowiąc, iż wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w żaden sposób kategorii podmiotów nim objętych. Zatem zgodnie z regułą lege non distinguente , wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsiębiorcy, który zakwestionowane postanowienie umowne wprowadził do swoich wzorców umowy, jak i do każdego innego przedsiębiorcy, stosującego własny wzorzec umowy. Oznacza to, że od dnia wpisania przez Prezesa Urzędu do Rejestru postanowienia uznanego wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone postanowienie umowne, żaden z uczestników obrotu prawnego nie może posługiwać się przedmiotowym postanowieniem. W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) Sąd Najwyższy jednoznacznie rozstrzygnął, że „stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów.”. Tym samym Sąd Najwyższy przesądził, iż stosowanie postanowienia tożsamego z postanowieniem wpisanym do Rejestru przez przedsiębiorcę, który nie był stroną postępowania sądowego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, w wyniku którego, dane postanowienie zostało wpisane do Rejestru, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Należy również wskazać, że dla uznania, że postanowienie wzorca umowy stanowiące przedmiot postępowania przed Prezesem Urzędu oraz postanowienie wpisane do Rejestru są tożsame w treści, nie jest konieczna identyczność porównywanych postanowień. Zabiegi stylistyczne, polegające na przestawieniu szyku zdania, zmianie użytych wyrazów czy zastosowaniu synonimów, nie eliminują bowiem abuzywnego charakteru danego postanowienia. W celu uznania postanowień za tożsame wystarczy, że hipoteza postanowienia kwestionowanego w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mieści się w hipotezie postanowienia wpisanego do Rejestru. Pogląd powyższy należy uznać za ugruntowany również w orzecznictwie. W wyroku z dnia 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII AmA 46/04) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wskazał, iż „nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul”. Głównym czynnikiem przesądzającym powinien być, zdaniem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, cel jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli jest on zgodny z celem utworzenia postanowienia uznanego za niedozwolone, można uznać, iż oba są tożsame. Stanowisko to znalazło także potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), w której Sąd Najwyższy podniósł, iż „stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru”. W celu wykazania bezprawności działań przedsiębiorcy konieczne jest zatem ustalenie, że treść postanowień zawartych w stosowanym przez niego wzorcu umownym mieści się w hipotezach postanowień wpisanych do Rejestru. 1 H. Ciepła, [w:] K. Piasecki [red.], Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz . Tom II , Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2001, s. 249. 10 Udowodnienie spełnienia drugiej przesłanki naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wymaga uwzględnienia dwóch kryteriów tożsamości postanowień kwestionowanych z postanowieniami wpisanymi do Rejestru, a mianowicie kryterium tożsamości stosunków prawnych, których dotyczy postanowienie kwestionowane i postanowienie wpisane do Rejestru, a także kryterium tożsamości treści postanowienia kwestionowanego z treścią postanowienia uznanego przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone. Badanie tożsamości stosunków prawnych może odbywać się w oparciu o kryterium branży, w jakiej działa przedsiębiorca, który stosuje we wzorcach umów w obrocie konsumenckim kwestionowane postanowienie umowne oraz w jakiej działał przedsiębiorca, którego postanowienie umowne zostało wpisane do Rejestru. Przy badaniu zaś tożsamości treści postanowienia kwestionowanego z treścią postanowienia wpisanego do Rejestru należy brać pod uwagę kryterium celu, jakiemu służy kwestionowane postanowienie (konieczne jest tu stwierdzenie, iż analizowane postanowienie mieści się w hipotezie postanowienia wpisanego do Rejestru, przy czym nie jest konieczna literalna zgodność porównywalnych postanowień). Zatem czynnikiem przesądzającym o tożsamości badanych postanowień powinien być cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie, kryterium kontekstu umieszczenia w Rejestrze, a także kryterium podobieństwa stanu faktycznego, będącego podstawą oceny abuzywności danego postanowienia. Analiza postanowień zawartych we wzorcu umowy stosowanym przez Stowarzyszenie wykazała, co następuje. Postanowienie zawarte w pkt 5 zdanie trzecie Warunków, o treści „W przypadku rezygnacji z przyczyn nie leżących po stronie Biura Stowarzyszenia dokonuje się następujących potrąceń; 1. 80 zł opłata manipulacyjna 2. 10% imprezy przy rezygnacji na 20 dni przed datą rozpoczęcia imprezy 3. 20% imprezy przy rezygnacji na 15 dni przed datą rozpoczęcia imprezy 4. 50% imprezy przy rezygnacji na 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy 5. 100% imprezy w terminie krótszym niż 5 dni przed datą rozpoczęcia imprezy” jest tożsame z następującymi postanowieniami wpisanymi do Rejestru: − z postanowieniem wpisanym w dniu 31 marca 2007 r. pod pozycją 1068 na podstawie wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 4 stycznia 2007 r. (sygn. akt XVII AmC 37/06), o treści: „Klient ma prawo odstąpić od umowy w każdym czasie przed wyjazdem. Rezygnacja może nastąpić jedynie w formie pisemnego oświadczenia, a każdy Klient zostaje obciążony następującymi kosztami: a) 100 zł (od każdej osoby wpisanej na zgłoszeniu) w przypadku rezygnacji na 31 dni lub więcej przed terminem odlotu, b) 20% ceny rzeczywistej imprezy, przy rezygnacji zgłoszonej od 30 do 21 dnia włącznie przed terminem odlotu, c) 50% ceny rzeczywistej imprezy, przy rezygnacji zgłoszonej od 20 do 11 dnia włącznie przed terminem odlotu, d) 70% ceny rzeczywistej imprezy, przy rezygnacji złożonej od 10 do 4 dnia włącznie przed terminem odlotu, e) 100% ceny rzeczywistej, w przypadku rezygnacji złożonej od 3-go dnia do daty rozpoczęcia imprezy, − z postanowieniem wpisanym w dniu 7 listopada 2006 r. pod pozycją 909 na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 28 września 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 6/06), o treści: „W przypadku rezygnacji z przyczyn leżących po stronie klienta (...) klient zobowiązany jest do zapłacenia następujących opłat: a) 20% ceny jednostkowej imprezy przy rezygnacji między 31 a 22 dniem przed datą rozpoczęcia imprezy b) 50% ceny jednostkowej imprezy przy rezygnacji między 21 a 14 dniem przed datą rozpoczęcia imprezy c) 80% ceny jednostkowej imprezy przy rezygnacji między 13 a 4 dniem przed datą rozpoczęcia imprezy d) 95% ceny jednostkowej imprezy w terminie krótszym niż 4 dni przed datą rozpoczęcia imprezy” . 11 Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał, że cytowane postanowienia (i inne o podobnej treści) kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i stanowią niedozwolone postanowienie, o którym mowa w art. 385 3 pkt 12 k.c., albowiem wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości bądź w części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania. Zgodnie z brzmieniem kwestionowanych postanowień organizator ma prawo zatrzymać część, a nawet całość świadczenia spełnionego przez konsumenta w sytuacji, gdy sam zostaje zwolniony z wykonania świadczenia wzajemnego. Tego typu zapisy powodują sprzeczne z zasadą ekwiwalentności świadczeń nierównomierne rozłożenie praw i obowiązków stron umowy. Ponadto niniejsze postanowienia stanowią również niedozwoloną klauzulę zdefiniowaną w art. 385 3 pkt 16 k.c., albowiem nakładają wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z wykonania umowy. Obowiązek zapłaty ustalonej ryczałtowo sumy na wypadek rezygnacji z umowy został, zgodnie z brzmieniem tych postanowień, nałożony wyłącznie na konsumenta. Powoduje to zabronioną w obrocie konsumenckim asymetrię w rozkładzie obciążeń stron, wynikających z faktu wypowiedzenia umowy. W efekcie ryzyko związane z wykonaniem umowy zostało przerzucone na konsumenta. Przedsiębiorca ma prawo do potrącenia kosztów w przypadku rezygnacji konsumenta z usługi. Jednakże kwota podlegająca potrąceniu powinna zostać ustalona w oparciu o indywidualne rozliczenie z konsumentem, z uwzględnieniem rzeczywistej straty poniesionej przez przedsiębiorcę. Postanowienia takie mają prowadzić do zatrzymania przez usługodawcę kwot przekraczających realną stratę i stanowiących nieuzasadniony zysk (tak również Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt VI ACa 15/05, niepublikowany.). Taki sam cel i skutek wynika z kwestionowanego przez Prezesa Urzędu postanowienia. W ocenie Prezesa Urzędu, porównanie analizowanego postanowienia z wymienionymi powyżej postanowieniami umownymi wpisanymi do Rejestru wskazuje, iż treść tego postanowienia w sposób tożsamy kształtuje prawa i obowiązki konsumentów oraz mieści się w hipotezie zakazanych postanowień wzorców umowy. Ponadto, zarówno Stowarzyszenie jak i przedsiębiorcy, którzy stosowali we wzorcu umowy postanowienie uznane za niedozwolone na mocy ww. wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (pierwotny adresat postanowienia uznanego za niedozwolone) prowadzili działalność gospodarczą na rynku usług turystycznych. Należy wskazać, iż pomimo różnic redakcyjnych kwestionowanego postanowienia jak i postanowień umownych wpisanych do Rejestru cele porównywanych postanowień i ich skutki są identyczne, albowiem nakładają wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z wykonania umowy. W związku z powyższym, Prezes Urzędu stwierdził, że druga przesłanka niezbędna dla uznania działań Stowarzyszenia za niezgodne z zawartym w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów została spełniona . Udowodnienie spełnienia drugiej przesłanki naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wymaga wykazania bezprawności kwestionowanego postanowienia z przepisami prawa, w tym przypadku z zapisami ustawy o usługach turystycznych. Analiza porównawcza postanowień zawartych we wzorcu umowy stosowanym przez Stowarzyszenie z zapisami ustawy o usługach turystycznych wykazała, co następuje. Postanowienie zawarte w pkt 7 Warunków, o treści: „Ceny umowne są cenami stałymi. Ich zmian można dokonać w uzasadnionych przypadkach tj. wzrostu cen transportu, 12 noclegów, wyżywienia, cen biletów wstępu, podatków itp.”,).” jest sprzeczne z treścią art. 17 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych, gdyż zgodnie z treścią tego artykułu cena ustalona w umowie nie może być podwyższona, chyba że umowa wyraźnie przewiduje możliwość podwyższenia ceny, a organizator turystyki udokumentuje wpływ na podwyższenie ceny jednej z następujących okoliczności: − wzrost kosztów transportu, − wzrost opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych, − wzrost kursów walut. Porównanie treści wzorca umowy z zapisami art. 17 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych wskazuje, że kształtuje on prawa konsumenta w sposób sprzeczny z obowiązującym prawem. Zapis ten umożliwia Stowarzyszeniu podwyższenie ceny usługi w innych przypadkach niż określone w ustawie o usługach turystycznych. Ustawowy zamknięty katalog podstaw do podniesienia ceny imprezy turystycznej poprzez dodanie przez Stowarzyszenie zapisu o możliwości podniesienia „cen biletów wstępu” jak również dodanie skrótu „itp.” został otwarty na inne przyczyny wzrostu cen, które niekoniecznie będą związane ze wzrostem kosztów transportu, wzrostem opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych czy wzrostem kursów walut. Należy nadmienić, że w wyroku z dnia 22 czerwca 2005 r., sygnatura akt: XVII Amc 90/2004 Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów stwierdził, że „Biuro podróży nie ma prawa dowolnie wskazywać okoliczności, na skutek których cena wycieczki może zostać podwyższona (…).”. Postanowienie zawarte pkt 4 zdanie trzecie Warunków, o treści: „Stowarzyszenie zastrzega sobie prawo odmowy przyjęcia innej osoby tzw. „zastępstwa „ w przypadku braku możliwości dokonania niezbędnych formalności związanych z wyjazdem.” , narusza art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o usługach turystycznych, z treści którego wynika, że: − klient może bez zgody organizatora turystyki przenieść na osobę spełniającą warunki udziału w imprezie turystycznej wszystkie przysługujące mu z tytułu umowy o świadczenie usług turystycznych uprawnienia, jeżeli jednocześnie osoba ta przejmuje wszystkie wynikające z tej umowy obowiązki, − przeniesienie uprawnień i przejęcie obowiązków, o którym mowa w art. 16 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych, jest skuteczne wobec organizatora turystyki, jeżeli klient zawiadomi go o tym przed rozpoczęciem imprezy turystycznej w terminie określonym w umowie, − za nieuiszczoną część ceny imprezy turystycznej oraz koszty poniesione przez organizatora turystyki w wyniku zmiany uczestnika imprezy turystycznej klient i osoba przejmująca jego uprawnienia odpowiadają solidarnie. Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać iż ustawodawca nie uzależnił przeniesienia warunków umowy na inną osobę od „ braku możliwości dokonania niezbędnych formalności związanych z wyjazdem” ale od terminu wskazanego w umowie, po jakim taka czynność nie będzie niemożliwa do wykonania. Tym samym uzależnienie uprawnień ustawowych konsumenta faktycznie od prawa organizatora do wyrażenia zgody na zamianę uczestnika imprezy turystycznej przez cały okres poprzedzający rozpoczęcie danej imprezy turystycznej (brak możliwości Stowarzyszenie może sobie dowolnie interpretować w zależności od potrzeb) stanowi naruszenie postanowień art. 16 ust.1 i 2 ustawy o usługach turystycznych. Natomiast zgodnie z treścią z art. 14 ust. 2, pkt 8 ustawy o usługach turystycznych umowa winna zawierać informację o sposobie zgłaszania reklamacji związanych z wykonywaniem usług przez organizatora turystyki lub osobę z nim współpracującą wraz 13 z podaniem terminu zgłaszania takich reklamacji. Artykuł ten stanowi katalog istotnych warunków (postanowień), które muszą zostać zawarte w każdej umowie o świadczenie usług turystycznych. Oprócz wielu innych danych należą do nich m.in.: informacje o sposobie zgłaszania reklamacji związanych z wykonywaniem usług przez organizatora turystyki lub osobę z nim współpracującą wraz z podaniem terminu zgłaszania takich reklamacji. W świetle powyższego, nie może budzić wątpliwości, że postanowienia określające warunki reklamacji należą do istotnych warunków umowy o świadczone usługi turystyczne i winny się znaleźć w umowie. Brak takiego uregulowania stanowi naruszenie art. 14 ust. 2, pkt 8 ustawy o usługach turystycznych. W związku z powyższym, Prezes Urzędu stwierdził, że druga przesłanka niezbędna dla uznania działań Stowarzyszenia za niezgodne z zawartym w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów została spełniona . Ad c) Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie podaje definicji „zbiorowego interesu konsumentów” ale przepis art. 24 ust. 3 tej ustawy wskazuje jednak, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów oznacza zatem narażenie na uszczerbek interesów znacznej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeniu ich naruszenia. Nie ulega wątpliwości, że działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Natomiast przez interes zbiorowy należy rozumieć interes dotyczący konsumentów, jako określonej zbiorowości. Dla stwierdzenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów istotne jest zatem ustalenie, że konkretne działanie przedsiębiorcy nie ma ściśle określonego adresata, lecz jest kierowane do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów lub gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku. Oznacza to, że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość, chociażby tylko potencjalna, wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości przesądza o naruszeniu zbiorowego interesu konsumentów. W niniejszej sprawie bez wątpienia mieliśmy do czynienia z naruszeniem lub zagrożeniem naruszenia praw znacznej, potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów – potencjalnych klientów ocenianego przedsiębiorcy. W omawianym przypadku naruszenie lub zagrożenie naruszenia praw znacznej, potencjalnie nieograniczonej grupy konsumentów przejawia się w możliwości zawarcia przez konsumentów umowy o świadczenie usługi turystycznej przez Stowarzyszenie na podstawie Warunków obowiązujących w stosunku do zamawianej usługi. Prezes Urzędu wykazał w niniejszej decyzji, że wzorzec umowy stosowany przez Stowarzyszenie w obrocie z konsumentami zawiera postanowienia umowne tożsame z postanowieniami uznanymi przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone i wpisanymi do Rejestru jak i postanowienia sprzeczne z ustawą o usługach turystycznych. Zbiorowy interes realizuje się natomiast poprzez fakt, iż potencjalnie wszyscy zainteresowani ofertą Stowarzyszenia konsumenci lub też konsumenci, którzy korzystają już z jego usług na podstawie zawartych z nim umów, są lub byli narażeni na niebezpieczeństwo związania postanowieniami wzorca umowy, który zawiera postanowienia umowne tożsame z niedozwolonymi postanowieniami 14 umownymi lub naruszające przepisy prawa, a zatem postanowienia bezprawnie godzące w zbiorowe interesy konsumentów. Prezes Urzędu podkreśla, że w rozpatrywanym stanie faktycznym bezprawne zachowanie Stowarzyszenia nie dotyczyło interesów poszczególnych konsumentów, których sprawy mają charakter jednostkowy, indywidualny i niedający się porównać z innymi, lecz dotyczyło naruszonych uprawnień szerokiego kręgu usługobiorców, których sytuacja jest identyczna i wspólna dla całej, licznej grupy obecnych i przyszłych kontrahentów Stowarzyszenia. Interes konsumentów należy rozumieć jako interes prawny a nie faktyczny, zatem uznany przez ustawodawcę na zasługujący na ochronę i zabezpieczenie. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, iż określenie stałego czy zamkniętego katalogu interesów konsumentów nie jest możliwe, ani też zasadne. 2 Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów powiązane jest z naruszaniem interesów gospodarczych konsumentów. Pod tym pojęciem należy rozumieć zarówno naruszenie interesów stricte ekonomicznych (o wymiarze majątkowym), jak również prawo konsumentów do uczestniczenia w przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunkach rynkowych, zapewniających konsumentom dokonywanie transakcji handlowych z przedsiębiorcami przy całkowitym zrozumieniu rzeczywistego sensu ekonomicznego i prawnego warunków dokonywanych czynności na etapie przedkontraktowym oraz w czasie wykonywania umowy. Z przedstawionych powyżej rozważań znajdujących potwierdzenie zarówno w orzecznictwie, jak i literaturze przedmiotu wynika, że okoliczność faktycznego naruszenia dokonana w indywidualnych przypadkach nie jest czynnikiem decydującym dla oceny, czy dane działanie godzi w zbiorowy interes konsumentów. Działanie podejmowane w ramach niniejszego postępowania w ramach realizacji interesu publicznego nie dotyczy sytuacji pojedynczych konsumentów, lecz zaburzeń na rynku, w rozumieniu negatywnych zjawisk charakteryzujących jego funkcjonowanie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. akt VI ACa 196/06). Podejmowane przez Prezesa Urzędu działania mają przeciwdziałać tak rozumianym dysfunkcjom rynkowym także poprzez kształtowanie właściwych postaw rynkowych, wyznaczając wymagane i oczekiwane standardy zachowań uczestników rynku. Bezprawna praktyka, której dopuściło się Stowarzyszenie godziła w pojmowane w ten abstrakcyjny sposób interesy konsumentów. W związku z powyższym, Prezes Urzędu stwierdził, że trzecia przesłanka niezbędna dla uznania działań Stowarzyszenia za niezgodne z zawartym w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 i art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów została spełniona . Stowarzyszenie zaprzestało stosowania kwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień z dniem 17 sierpnia 2011 r., w ten sposób, że usunął je z Warunków, oraz wprowadziło do Warunków postanowienie regulujące sprawy reklamacji opracowane na podstawie art. 16 b ustawy o usługach turystycznych. W związku z powyższym na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów należało orzec, iż z tym dniem doszło do zaniechania stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Wobec powyższego Prezes Urzędu orzekł jak w I sentencji niniejszej decyzji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. 2 M. Szydło, Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów , Monitor Prawniczy 2004/17/791 15 Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W myśl art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli postępowanie zostało wszczęte z urzędu i w jego wyniku Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów tejże ustawy, przedsiębiorca lub związek przedsiębiorców, który dopuścił się tego naruszenia, zobowiązany jest ponieść koszty postępowania. Niniejsze postępowanie zostało wszczęte z urzędu. W jego wyniku Prezes Urzędu w punkcie I sentencji niniejszej decyzji stwierdził naruszenie przez Stowarzyszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 i art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 263 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.) – zwanej dalej: „k.p.a.” – w związku z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów do kosztów postępowania zalicza się koszty podróży i inne należności świadków i biegłych oraz stron w przypadkach przewidzianych w art. 56 k.p.a., a także koszty spowodowane oględzinami na miejscu, jak również koszty doręczenia stronom pism urzędowych. Kosztami niniejszego postępowania są koszty doręczenia Stowarzyszeniu – stronie postępowania – pism urzędowych. W związku z powyższym Prezes Urzędu postanowił obciążyć Stowarzyszenie kwotą kosztów w wysokości 16,95 zł (słownie: szesnaście złotych 95/100). Biorąc powyższe pod uwagę, Prezes Urzędu postanowił jak w II sentencji niniejszej decyzji. Zgodnie z 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 264 § 1 k.p.a. w związku z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów koszty niniejszego postępowania Stowarzyszenie jest obowiązane wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000 w terminie 7 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 1 i 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Łodzi. W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w pkt II sentencji niniejszej decyzji, stosownie do treści art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 264 § 2 k.p.a. w związku z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w związku z art. 479 32 § 1 i 2 k.p.c., należy wnieść zażalenie do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie tygodnia od dnia doręczenia niniejszej decyzji, za pośrednictwem Prezesa Urzędu – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Łodzi. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury Barbara Romańczak-Graca 16 Otrzymuje: Stowarzyszenie Przewodników Świętokrzyskich ul. Staszica 5 25-008 Kielce