RWA-11/2013

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-38/12/ZP Warszawa, dn. 11 czerwca 2013 r. DECYZJA Nr RWA-11/2013 I. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r., nr 50, poz. 331 ze zm.), stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu przeciwko Wojciechowi Michałkiewiczowi, prowadzącemu działalność gospodarczą pod firmą Wojciech Michałkiewicz Przedsiębiorstwo Wielobranżowe ”Anin” w Warszawie, – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działanie Wojciecha Michałkiewicza prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Wojciech Michałkiewicz Przedsiębiorstwo Wielobranżowe ”Anin” w Warszawie polegające na nieuwzględnianiu w proponowanych cenach usług wartości podatku od towarów i usług, poprzez podanie w treści cennika począwszy od dnia 1 lipca 2011 r. wysokości wynagrodzenia należnego za usługi w kwocie netto, a więc nie obejmującej tego podatku, co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową określoną w art. 6 ust. 1, ust. 3 pkt 1 i ust. 4 pkt 3 w zw. z art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. z 2007 r. nr 171, poz. 1206) oraz stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów określoną w art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 o ochronie konkurencji i konsumentów i nakazuje się zaniechanie jej stosowania . II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów , stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, 2 wszczętego z urzędu przeciwko Wojciechowi Michałkiewiczowi, prowadzącemu działalność gospodarczą pod firmą Wojciech Michałkiewicz Przedsiębiorstwo Wielobranżowe ”Anin” w Warszawie, – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nakłada się na Wojciecha Michałkiewicza prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Wojciech Michałkiewicz Przedsiębiorstwo Wielobranżowe ”Anin” w Warszawie karę pieniężną w wysokości 2.100 zł (słownie: dwa tysiące sto złotych) . UZASADNIENIE W związku ze skargą konsumenta Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura UOKiK w Warszawie (dalej jako: „Prezes Urzędu”), postanowieniem z dnia 18 stycznia 2011 r., wszczął postępowanie wyjaśniające, mające na celu wstępne ustalenie czy w związku z działaniami Wojciecha Michałkiewicza prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Przedsiębiorstwo Wielobranżowe ”Anin” w Warszawie (dalej jako: „Przedsiębiorca”), w zakresie przekazywania istotnych informacji dotyczących oferowanych przez niego usług, mogło dojść do naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uzasadniającego wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W toku tego postępowania Prezes Urzędu wezwał Przedsiębiorcę m.in. do przekazania stosowanego cennika świadczonych usług. Po przeprowadzeniu analizy przekazanego przez Przedsiębiorcę cennika – „Cennik obowiązujący w P.W. ANIN Dom Pogrzebowy ceny netto na terenie Warszawy”, obowiązujący począwszy od 1 lipca 2011 r. (dalej jako: „Cennik z lipca 2011”), Prezes Urzędu stwierdził, że zachodzi podejrzenie naruszenia art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów . W związku z powyższym Prezes Urzędu wszczął, postanowieniem z dnia 15 listopada 2012 r., postępowanie w związku podejrzeniem stosowania przez Przedsiębiorcę nieuczciwej praktyki rynkowej polegającej na nieuwzględnianiu w proponowanych cenach usług wartości podatku od towarów i usług, poprzez podanie w treści cennika obowiązującego począwszy od 1 lipca 2011 r. wysokości wynagrodzenia należnego za usługi w kwocie netto, a więc nie obejmującej tego podatku, co stanowi naruszenie art. 6 ust. 1, ust. 3 pkt 1 i ust. 4 pkt 3 w zw. z art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom 3 rynkowym (Dz. U. z 2007 r. nr 171, poz. 1206 ze zm.) i może stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów określoną w art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów . Pismem z dnia 15 listopada 2012 r. Prezes Urzędu zawiadomił Przedsiębiorcę o wszczęciu powyższego postępowania i wezwał go do ustosunkowania się do postawionego zarzutu oraz do przekazania dodatkowych dokumentów i udzielenia informacji. W piśmie z dnia 29 listopada 2012 r. Przedsiębiorca ustosunkował się do przedstawionego zarzutu, przekazał Prezesowi Urzędu kolejny cennik usług – „Cennik obowiązujący w P.W. ANIN Dom Pogrzebowy, ceny netto, na terenie Warszawy”, obowiązujący od 10 marca 2012 r. (dalej jako: „Cennik z marca 2012 r.”) oraz informację o przychodzie osiągniętym w 2011 r. W powyższym piśmie Przedsiębiorca stwierdził, że nie zgadza się ze stanowiskiem Prezesa Urzędu. Odwołując się do definicji przeciętnego konsumenta zawartej w art. 2 pkt 8 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym stwierdził on, że przeciętny konsument jest świadomy istnienia podatku VAT oraz tego, że cena ostateczna jest wynikiem sumowania różnych składników. Uważny i ostrożny konsument, w ocenie Przedsiębiorcy, wiedząc o istnieniu ceny netto i brutto, sam powinien zwrócić uwagę na to, czy cena oferowana przez sprzedawcę jest ceną netto czy brutto. Przedsiębiorca podkreślił, że w cenniku, będącym podstawą zarzutu, bardzo jasno i jednoznacznie informował klientów, że podane w nim ceny są cenami netto. Zatem przeciętny konsument biorąc do ręki ten cennik powinien wiedzieć, że ceny te nie są cenami ostatecznymi, bowiem doliczony do nich zostanie podatek VAT. Nawet gdyby konsument nie został poinformowany o właściwej stawce tego podatku przez Przedsiębiorcę, to sam powinien się upewnić jaka będzie cena ostateczna. Według Przedsiębiorcy, inna byłaby sytuacja, gdyby cennik nie zawierał informacji, że podane w nim ceny są cenami netto, ponieważ wtedy konsument miałby prawo przypuszczać, że są to ceny brutto, „ choć zasada ostrożności, której stosowanie obarcza konsumenta, zdaje się i tak zawsze przemawiać za koniecznością upewnienia się co do tego faktu. ” Przedsiębiorca podniósł również, że stosuje cennik zawierający ceny netto, ze względu na różne stawki podatku VAT. W zależności tego czy konsument nabywa pojedynczą usługę lub towar, albo zamawia usługę kompleksową (zamówienie na trumnę ze wszystkimi akcesoriami, usługa transportu i złożenia do grobu) stosuje on, odpowiednio – stawkę 23 % albo 8 %. Ponadto wskazał, że w jego siedzibie, na widocznym miejscu, wywieszona jest informacja o doliczanych podatkach VAT, której kopii jednak nie przekazał; a także, 4 że konsument dowiaduje się o ostatecznej wysokości ceny podczas rozmowy oraz z informacji zawartych na fakturze. W dniu 7 maja 2013 r. Przedsiębiorca przekazał zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2012 – PIT-36L zawierające informację o uzyskanym przychodzie. W dniu 17 maja 2013 r. Prezes Urzędu zakończył postępowanie dowodowe w niniejszej sprawie i poinformował Przedsiębiorcę o możliwości zapoznania się z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy w siedzibie Delegatury UOKiK w Warszawie oraz wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. Strona nie skorzystała z przysługującego jej uprawnienia. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje. Wojciech Michałkiewicz prowadzi działalność gospodarczą pod firmą Wojciech Michałkiewicz Przedsiębiorstwo Wielobranżowe ”Anin” w Warszawie. Zgodnie z danymi z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG) przedmiotem jego działalności są pogrzeby i działalność pokrewna (PKD 96.03.Z). W swojej działalności posługuje się on co najmniej od dnia 1 lipca 2011 r. cennikami zawierającymi ceny nieuwzględniające podatku VAT. W tym okresie Przedsiębiorca posługiwał się Cennikiem z lipca 2011 oraz Cennikiem z marca 2012. Oba cenniki, już samym w tytule, informowały, że zawierają tylko ceny netto. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje Ad. I. sentencji decyzji Naruszenie interesu publicznoprawnego Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie zbadanie przez Prezesa Urzędu, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Dopiero wykazanie tej okoliczności pozwala na realizację celu ustawy, którym zgodnie z jej art. 1 ust. 1 jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad, podejmowanej w interesie publicznym, ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. 5 Niniejsza sprawa, w ocenie Prezesa UOKiK, ma charakter publicznoprawny, gdyż wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy obecnie są lub w przyszłości będą klientami Przedsiębiorcy. Uzasadniało to więc podjęcie działań przez Prezesa Urzędu. Naruszenie zakazu z art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Artykuł 24 ust. 2 ww. ustawy definiuje te praktyki jako godzące w zbiorowy interes konsumentów, bezprawne działanie przedsiębiorcy. Zatem zachowanie przedsiębiorcy może zostać uznane za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, gdy spełnione są równocześnie trzy przesłanki wyinterpretowane z art. 24 ust. 1 i 2 ww. ustawy: 1. kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy, 2. zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności, 3. praktyka godzi w zbiorowe interesy konsumentów. W art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ustawodawca podał przykładowe zachowania przedsiębiorców, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów. W myśl art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy polegające na:  stosowaniu postanowień wzorców umów wpisanych przez Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej jako: „SOKiK”) do prowadzonego przez Prezesa Urzędu rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 kpc,  naruszaniu obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji,  stosowaniu nieuczciwych praktyk rynkowych lub czynów nieuczciwej konkurencji. Ad 1. Status przedsiębiorcy Zakaz naruszenia zbiorowych interesów konsumentów odnosi się do przedsiębiorców. Artykuł 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zawiera legalną definicję przedsiębiorcy, obejmującą przedsiębiorców w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 6 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2010 r., nr 220, poz. 1447 ze zm.), oraz: (a) osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną nie mającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, (b) osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą działalność w ramach wykonywania takiego zawodu, (c) osobę fizyczną, która posiada kontrolę nad co najmniej jednym przedsiębiorcą, choćby nie prowadziła działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, jeżeli podejmuje dalsze działania podlegające kontroli koncentracji, o której mowa w art. 13 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , (d) związek przedsiębiorców w rozumieniu art. 4 pkt 2 tej ustawy – na potrzeby przepisów dotyczących praktyk ograniczających konkurencję oraz praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Podmiot będący stroną niniejszego postępowania posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu powołanego powyżej art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , gdyż jest osobą fizyczną wpisaną do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą (art. 4 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej) . Oznacza to, że jego działanie podlega kontroli dokonywanej na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad 2. Bezprawność Bezprawność jest taką cechą działania, która polega na jego sprzeczności z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Dla ustalenia bezprawności działania wystarczy ustalenie, że określone zachowanie koliduje z przepisami prawa. 1 Prezes Urzędu oceniając zachowanie Przedsiębiorcy pod kątem ewentualnego naruszenia przepisów zakazujących stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, musi stosować inne akty prawa powszechnie obowiązującego i na ich podstawie stwierdzić, czy działanie przedsiębiorcy było bezprawne. Zgodnie z art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. nr 78, poz. 483 ze zm.) „[ź]ródłami powszechnie obowiązującego prawa 1 J. Szwaja (red.), „ Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, Komentarz” , wyd. 3, Warszawa 2013, Legalis. 7 Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.” Zarzut postawiony Przedsiębiorcy w ramach niniejszego postępowania związany jest ze stosowaniem nieuczciwej praktyki rynkowej polegającej na nieuwzględnianiu w proponowanych cenach usług wartości podatku od towarów i usług. Zgodnie z art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nieuczciwe praktyki rynkowe stanowią jedną z postaci praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Nieuczciwe praktyki rynkowe zostały określone w ustawie o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. W myśl art. 2 pkt 4 tej ustawy przez praktyki rynkowe rozumie się działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, sposób postępowania, oświadczenie lub informację handlową, w szczególności reklamę lub marketing, bezpośrednio związane z promocją lub nabyciem produktu przez konsumenta. Należy wskazać, że pojęcie produktu wskazane w art. 2 pkt 3 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym ma szeroki zakres i obejmuje każdy towar lub usługę. Zatem oferowanie przez Przedsiębiorcę świadczenia usług pogrzebowych oraz udostępnianie informacji handlowej w formie cenników spełnia powyższe kryteria i może zostać uznane za praktykę rynkową w rozumieniu powyższej ustawy. Zakazane są jednak tylko praktyki nieuczciwe. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców wobec konsumentów jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Jak wskazuje doktryna: „(…) istotą dobrego obyczaju jest szeroko rozumiany szacunek dla drugiego człowieka. Sprzeczne z dobrymi obyczajami są zatem takie działania, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u klienta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności, ukształtowania stosunku zobowiązaniowego niezgodnie z zasadą równorzędności stron (…) ”. 2 W niniejszej sprawie dobre obyczaje należy utożsamiać z prawem konsumenta do rzetelnej i jednoznacznej informacji o ostatecznej cenie za oferowany produkt. Niewątpliwie, Przedsiębiorca naruszył je nie podając w stosowanych przez siebie cennikach cen ostatecznych, tj. cen brutto, a tylko ceny netto. 2 K. Pietrzykowski (red.), „ Kodeks cywilny. Komentarz”. T. 1, Wyd. 6, Warszawa 2011, Legalis. 8 Praktyką, która w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta może być praktyka wprowadzająca w błąd. W myśl art. 6 ust. 3 pkt 1 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym praktyka rynkowa wprowadzająca w błąd może przyjąć również postać zaniechania wprowadzającego w błąd. Uznaje się ją za taką, jeżeli pomija istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Wprowadzającym w błąd zaniechaniem może być zatajenie lub nieprzekazanie w sposób jasny, jednoznaczny lub we właściwym czasie istotnych informacji dotyczących produktu (art. 6 ust. 3 pkt 1 ww. ustawy). Zgodnie z art. 6 ust. 4 pkt 3 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym w przypadku propozycji nabycia produktu za istotne informacje uznaje się cenę uwzględniającą podatki lub gdy charakter produktu nie pozwala w sposób racjonalny na wcześniejsze obliczanie ceny, sposób w jaki cena jest obliczana, jak również wszelkie dodatkowe opłaty za transport, dostawę lub usługi pocztowe lub, w sytuacji gdy wcześniejsze obliczenie tych opłat nie jest w sposób racjonalny możliwe, informacje o możliwości powstania takich dodatkowych kosztów . Dodatkowo wskazać należy, że obowiązek podawania przez przedsiębiorców cen wynika również z przepisów ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (Dz. U. z 2001 r., nr 97, poz. 1050 ze zm.). Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 1 tej ustawy cena przedstawia wartość wyrażoną w jednostkach pieniężnych, którą kupujący jest obowiązany zapłacić przedsiębiorcy za towar lub usługę, a w cenie uwzględnia się podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy, jeżeli na podstawie odrębnych przepisów sprzedaż towaru (usługi) podlega obciążeniu podatkiem od towarów i usług oraz podatkiem akcyzowym. Z powyższego wynika zatem jasno, że na przedsiębiorcach jako profesjonalistach ciąży obowiązek informacyjny wobec konsumentów, polegający na przekazywaniu informacji o cenie brutto, tj. cenie uwzględniającej wszystkie podatki, w tym podatek od towarów i usług. Pogląd ten potwierdził SOKiK w wyroku z dnia 19 maja 2005 r. 3 , stwierdzając, że „[i]nformacja o cenie towaru w wysokości (wartości) nieuwzględniającej podatku jest informacją nierzetelną, nieprawdziwą i niepełną, bo to na przedsiębiorcy leży obowiązek oznaczania cen towaru zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, zaś konsument ma 3 Wyrok SOKiK z dnia 19 maja 2005 r., sygn. XVII Ama 11/04, Dz.Urz. UOKiK 2005/2/29. 9 prawo znać cenę towaru, a nie obliczać ją sam, bez względu na to czy przy cenie towaru umieszczono ogólnikową informację – cena netto, cena + VAT itp.” Również w wyroku z dnia 17 czerwca 2009 r. 4 SOKiK wskazał, że „[c]ena (…) wyrażona w wielu składnikach określonych procentowo jest ceną ustaloną z naruszeniem obowiązujących przepisów, nie jest jednoznaczna, wymaga podjęcia przez konsumentów dodatkowych czynności do jej ustalenia, jest niekorzystnie ukształtowana dla konsumenta, nie zachowana również została równowaga stron. W ocenie Sądu takie określenie ceny stanowi rażące naruszenie interesów konsumenta i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami (…).” Obowiązek rzetelnego informowania konsumentów obejmuje wszystkie etapy sprzedaży, począwszy od przekazów reklamowych i ofertowych, których celem jest zainteresowanie potencjalnych nabywców ofertą handlową przedsiębiorcy, aż do momentu zawarcia umowy, której przedmiotem będzie nabycie towaru lub usługi. Szczególną uwagę ustawodawca przywiązuje do właściwego informowania konsumentów w początkowej fazie sprzedaży, gdyż właśnie na tym etapie stosowana przez profesjonalistów nierzetelna informacja wpłynąć może na decyzje konsumentów w zakresie zakupu towarów czy skorzystania z usługi lub produktu. W opinii Prezesa Urzędu wskazywanie w cenniku stanowiącym ofertę, czy oznaczanie produktów cenami w wysokości netto wywołuje u konsumenta mylne wrażenie, że cena jest niższa niż w rzeczywistości. Stosowanie cen netto może też powodować fałszywe wrażenie, że ceny te są bardziej konkurencyjne w stosunku do cen stosowanych przez konkurentów danego przedsiębiorcy. Może to wpływać na wybór oferty Przedsiębiorcy przez konsumentów i podjęcie decyzji o zawarciu z nim umowy. Wskazać należy również, że oceny czy dana praktyka rynkowa może być uznana za nieuczciwą dokonuje się biorąc pod uwagę pojęcie „przeciętnego konsumenta”, którym posługuje się ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowy. Jak trafnie zauważył Przedsiębiorca w swoim piśmie z dnia 29 listopada 2012 r. zgodnie z treścią art. 2 pkt 8 ww. ustawy przeciętny konsument jest to konsument dostatecznie poinformowany, uważny i ostrożny. Oceny tej dokonuje się z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynależności danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez którą rozumie się dającą się jednoznacznie zidentyfikować grupę konsumentów, szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, 4 Wyrok SOKiK z dnia 17 czerwca 2009 r., sygn. XVII AmC 324/08, http://decyzje.uokik.gov.pl/nd_wz_um.nsf/0/E7E019D2ECA51D40C12576380031830D/$file/AmC_324_08_20 09_06_17_Malgorzata_Kanclerz_Posesja_Posrednictwo_Nieruchomosciami.pdf . 10 którego praktyka rynkowa dotyczy, ze względu na szczególne cechy, takie jak wiek, niepełnosprawność fizyczna lub umysłowa. Odnosząc się do powyższej definicji przeciętnego konsumenta, należy wskazać, iż „przeciętność” jako jego cecha charakterystyczna powiązana jest z takimi walorami jak poinformowanie, uważność i ostrożność. Modelowi przeciętnego konsumenta można więc przypisać pewne cechy charakterystyczne: dostateczne poinformowanie, uważność i ostrożność. Przeciętny konsument posiada określony zasób informacji o otaczającej go rzeczywistości, potrafi go wykorzystać poprzez analizę przekazów rynkowych i krytycznie odnosi się do praktyk reklamowych 5 . Rozumie kierowane do niego informacje i potrafi je wykorzystać do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej produktu lub usługi. Z drugiej strony nie można uznać, że wiedza przeciętnego konsumenta jest kompletna i profesjonalna oraz, że konsument posiada specjalistyczną wiedzę w danej dziedzinie, w tym np. w zakresie prawa. 6 Ponadto, należy zwrócić uwagę, iż adresatem praktyki stosowanej przez Przedsiębiorcę jest konsument należący do szczególnej grupy. Oferowany produkt skierowany jest co do zasady do osób, które straciły członka rodziny lub inną osobę bliską. Tacy konsumenci znajdują się więc w szczególnym stanie psychicznym. Również nabywany przez nich produkt nie jest produktem codziennego użytku. W ocenie Prezesa Urzędu od osób w podobnej sytuacji nie można wymagać takiej ostrożności i uważności jak w przypadku innych typów umów konsumenckich. Niezależnie jednak od sytuacji osobistej, w której się znajduje, każdy konsument ma prawo do rzetelnej informacji. W niniejszej sprawie Przedsiębiorca nie przedstawiał konsumentom rzetelnej informacji o cenie świadczonych usług. W swoim piśmie z dnia 29 listopada 2012 r. stwierdza on, że nie można pomijać domniemania prawnego, że wszystkie powszechnie obowiązujące przepisy są konsumentowi znane. W ocenie Prezesa Urzędu nie jest to słuszne stanowisko. Domniemanie takie nie wynika z legalnej definicji „przeciętnego konsumenta”, ani z żadnego innego przepisu prawa. Należy brać pod uwagę, że konsument jest słabszym uczestnikiem rynku, od którego nie można wymagać znajomości prawa na takim samym poziomie jak od osoby prowadzącej działalność gospodarczą, która jest profesjonalistą. W przypadku, gdy przedsiębiorca nie stosuje się do przepisów prawa 5 M. Sieradzka [w:] „ Reklama. Aspekty prawne ”, red. M. Namysłowska, Lex 2012. 6 Zob. decyzja Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nr RŁO 47/2012 z dnia 31 sierpnia 2012 r. 11 związanych z jego działalnością, nie może on oczekiwać, że konsument sam zwróci uwagę na to naruszenie i zastosuje właściwe rozwiązanie. Zauważyć należy, że jak sam wskazał Przedsiębiorca, stosuje on dwie stawki VAT w dwóch różnych sytuacjach. Co do zasady, w myśl art. 41 ust. 1 w zw. z art. 146a pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2011 r., nr 177, poz. 1054, t.j. ze zm.) w okresie od 1 stycznia 2011 r. do 31 grudnia 2013 r. stawka podatku wynosi 23 %. Natomiast zgodnie art. 41 ust. 2 w zw. z art. 146a pkt 2 tej ustawy, we wskazanym okresie, usługi i towary określone w jej załączniku nr 3 opodatkowane są podatkiem o stawce 8 %. Załącznik 3 do ustawy o podatku od towarów i usług obejmuje m.in. usługi pogrzebowe i pokrewne, wraz z dostawą trumien, urn i utensyliów pogrzebowych dostarczanych wraz z trumną lub urną. Zatem stawka podatku VAT w wysokości 23 % ma zastosowanie w przypadku np. sprzedaży trumny niepołączonej z zamówieniem usług pogrzebowych lub zamówienia tylko usługi transportu trumny, a stawka 8 % – w przypadku zamówienia kompleksowej usługi. Tym samym, przykładowo, ten sam typ trumny może mieć inną cenę ostateczną uwzględniającą podatek od towarów i usług (cenę brutto) w zależności od tego czy jest sprzedawany jako pojedynczy towar lub wraz z usługami pogrzebowymi. Przeciętny konsument może posiadać wiedzę o tym, że przedsiębiorcy doliczają do cen netto obowiązujące stawki VAT i w ten sposób kształtują ceny ostateczne. Jednak, jak Przedsiębiorca sam wskazał: „[z]e względu na różne obowiązujące stawki podatku VAT, przeciętny konsument może nie orientować się w szczegółach, typu, jakim konkretnie podatkiem VAT obciążony jest dany towar lub usługa .” W ocenie Prezesa Urzędu wiedza o zróżnicowaniu stawek w zależności od rodzaju usług i towarów oraz ewentualnego połączenia ich z innymi towarami lub usługami, a następnie wybór odpowiedniej stawki, wymaga dokładnego przestudiowania przepisów prawa. W związku z tym, nie jest wiedzą, której można wymagać od przeciętnego konsumenta. Zdaniem Prezesa Urzędu, wymagając od konsumenta, aby „(…) jako osoba ostrożna i uważna, powinien sam się upewnić, jaką ostatecznie cenę przyjdzie mu zapłacić” , Przedsiębiorca próbuje przerzucać swoje obowiązki informacyjne na konsumentów. Wobec powyższego zachowanie Przedsiębiorcy należy uznać za nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym , a sprecyzowaną w art. 6 ust. 1, ust. 3 pkt 1 i ust. 4 pkt 3 tej ustawy. 12 Ad 3. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów Dla stwierdzenia, że przedsiębiorca stosuje praktyki określone w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , niezbędne jest wykazanie, że kwestionowane w toku postępowania działania przedsiębiorcy godzą w zbiorowy interes konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie wyjaśnia znaczenia pojęć „ godzenia w interesy konsumentów” oraz „ zbiorowego interesu konsumentów” . Należy przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Przez interes zbiorowy należy rozumieć interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do adresata, którego nie sposób z góry indywidualnie oznaczyć. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom szerokiego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Interes konsumentów należy przy tym rozumieć jako interes prawny (a nie faktyczny), a więc uznany przez ustawodawcę na zasługujący na ochronę i zabezpieczenie. 7 Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów powiązane jest z naruszaniem interesów gospodarczych konsumentów. Pod tym pojęciem należy rozumieć zarówno naruszenie interesów stricte ekonomicznych (o wymiarze majątkowym), jak również prawo konsumentów do uczestniczenia w przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunkach rynkowych, zapewniających konsumentom dokonywanie transakcji handlowych z przedsiębiorcami przy całkowitym zrozumieniu rzeczywistego sensu ekonomicznego i prawnego warunków dokonywanych czynności na etapie przedkontraktowym oraz w czasie 7 patrz: K. Kohutek, M. Sieradzka, „ Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz ”, Lex 2008. 13 wykonywania umowy, czego urzeczywistnieniem jest m.in. abstrakcyjnie pojmowane prawo do rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji w komunikacji pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem. W tym też aspekcie w niniejszej sprawie nastąpiło naruszenie interesu gospodarczego konsumentów poprzez skierowanie do nich oferty zawierającej ceny nieuwzględniające podatku od towarów i usług, co zniekształcało wiedzę konsumentów w zakresie tego jaka jest ostateczna cena oferowanych towarów i usług. Dotknięty tym naruszeniem mógł być każdy z potencjalnych klientów Przedsiębiorcy. Zgodnie art. 26 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , jeżeli Prezes Urzędu stwierdzi naruszenie zakazu określonego w art. 24 ustawy, wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów nakazującą zaniechanie jej stosowania. Mając na uwadze, że zostały spełnione wszystkie przesłanki pozwalające uznać zachowanie przedsiębiorcy za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów orzeczono jak w punkcie I sentencji decyzji. Ad II. sentencji decyzji Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu może w drodze decyzji nałożyć na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Z powołanego wyżej przepisu wynika, że kara pieniężna ma charakter fakultatywny. Zatem o tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do wskazanego przedsiębiorcy zasadne jest nałożenie kary pieniężnej decyduje Prezes UOKiK w ramach uznania administracyjnego. Zwrócić należy uwagę, iż przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzależnione byłoby podjęcie decyzji o nałożeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie w art. 111 ww. ustawy te okoliczności, które Prezes Urzędu winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pieniężnej, wymieniając w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Podkreślić należy, iż sankcja w postaci nałożenia kary może być na przedsiębiorcę nałożona niezależnie od tego, czy dopuścił się on naruszenia umyślnie, czy też nieumyślnie. 14 Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, a przede wszystkim charakter naruszenia, które przypisano Przedsiębiorcy, Prezes Urzędu uznał nałożenie kary pieniężnej za uzasadnione. Zdaniem Prezesa UOKiK opisane w niniejszej decyzji działania podejmowane przez Przedsiębiorcę w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej powinny były uwzględniać możliwość naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Zebrane wyjaśnienia i informacje mogą wskazywać na co najmniej nieumyślne działanie. Pamiętać należy, że na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego spoczywa obowiązek dochowania należytej staranności przy ocenie zgodności ich działań z obowiązującymi przepisami prawa. Okolicznością przemawiającą za zastosowaniem wobec Przedsiębiorcy kary pieniężnej jest zatem fakt, że jako profesjonalny uczestnik rynku oferując sprzedaż produktów oraz świadczenie usług, nie czynił tego z poszanowaniem prawa konsumentów do rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji oraz z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Na potrzeby wyliczenia kary pieniężnej wzięto przychód osiągnięty przez Przedsiębiorcę w roku poprzedzającym wydanie niniejszej decyzji w kwocie […], który ustalono na podstawie przekazanego przez Przedsiębiorcę zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym w 2012 – PIT 36L. W oparciu o te dane należy przyjąć, że maksymalna wysokość kary mogła zatem wynieść […] zł. Oszacowanie wysokości kary przebiegało dwuetapowo. Ustalając wymiar kary pieniężnej Prezes Urzędu w pierwszej kolejności dokonał bowiem oceny wagi stwierdzonych naruszeń i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. Nakładając karę pieniężną za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu wziął pod uwagę, że ma ona charakter represyjny (nakładana jest za naruszenie ustawowych zakazów) oraz prewencyjny (ma zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości i zniechęcać do naruszania prawa), zaś zagrożenie nią, czyli potencjalna możliwość nałożenia kary przez Prezesa Urzędu, nadaje jej charakter dyscyplinujący. 8 Zatem poza wymiarem indywidualnym orzeczona kara powinna mieć również wymiar ogólny, spełniając funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. 8 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 r., sygn. akt: III SK 31/04, OSNP 2005/4/60, Dz.Urz.UOKiK.2004/4/329, Wspólnota 2004/12/55, M.Prawn. 2004/9/393. 15 W pkt. I. sentencji niniejszej decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa art. 24 ust. 2 pkt 3 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów co daje podstawę do nałożenia na Przedsiębiorcę kary pieniężnej określonej w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Dokonując oceny wagi naruszenia, zgodnie z Wyjaśnieniami w sprawie ustalania wysokości kar pieniężnych za stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów 9 (pkt 2.1a), Prezes Urzędu wziął pod uwagę, że stwierdzona praktyka stosowana jest na etapie przedkontraktowym. Istotą naruszenia na etapie przedkontraktowym jest zachowanie przedsiębiorcy ukierunkowane na pozyskiwanie konsumentów lub złożenie oferty konsumentom, mające na celu skłonienie ich do zawarcia umowy. W okolicznościach niniejszej sprawy naruszenie na etapie przedkontraktowym przejawiało się w zaniechaniu przekazania konsumentom istotnych informacji tj. informacji o cenach brutto oferowanych usług i towarów, co mogło wpłynąć na wybór oferty Przedsiębiorcy i podjęciu przez konsumenta decyzji o zawarciu z nim umowy. Prezes Urzędu wziął również po uwagę, że praktyka ta ma charakter długotrwały, jest bowiem stosowana co najmniej od 1 lipca 2011 r. W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, że waga naruszenia wynikająca ze stosowania zakwestionowanej praktyki kształtuje się na poziomie […] % przychodu osiągniętego przez Przedsiębiorcę w roku poprzedzającym wydanie niniejszej decyzji. Ustalona przez Prezesa Urzędu kwota bazowa stanowiąca równowartość […] % przychodu osiągniętego przez Przedsiębiorcę wynosi […]. Dokonując ustalenia ostatecznego wymiaru kary pieniężnej nałożonej na Przedsiębiorcę Prezes Urzędu wziął pod uwagę, że w sprawie nie wystąpiły żadne okoliczność obciążające ani łagodzące mogące mieć wpływ na wymiar kary. Jednak, w ocenie Prezesa Urzędu, kara w wysokości 525 zł nie spełniłaby swojej funkcji, bowiem nie miałaby charakteru ani represyjnego, ani prewencyjnego, ani też edukacyjnego. W związku z tym Prezes Urzędu postanowił podwyższyć karę do wysokości odpowiadającej czterokrotności wyliczonej powyżej kwoty, tj. do 2.100 zł. Zdaniem Prezesa Urzędu, biorąc pod uwagę okoliczności w sprawie, jak również wysokość maksymalną kary możliwą do nałożenia za ww. naruszenie […] (10 % przychodu) kara w wysokości w wysokości 2.100 zł nie jest nadmierna i adekwatna do zarzucanego 9 Dokument dostępny na stronie: http://www.uokik.gov.pl/wyjasnienia_i_wytyczne.php . 16 naruszenia. W ocenie Prezesa Urzędu wskazana wysokość kary, jest minimalną wysokością zapewniającą spełnienie celów kary. Zatem za naruszenie stwierdzone w punkcie I. sentencji niniejszej decyzji Prezes Urzędu nałożył na Przedsiębiorcę karę pieniężną w wysokości 2.100 zł (słownie: dwa tysiące sto złotych), co stanowi […] % przychodu osiągniętego w 2012 r. i […] % kary maksymalnej. W ocenie Prezesa Urzędu, biorąc pod uwagę wszystkie powyższe okoliczności, uznać należy, że kara pieniężna nałożona na Przedsiębiorcę jest adekwatna do okresu, stopnia oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów . Nakładając karę w ustalonej wyżej wysokości Prezes Urzędu wyszedł z założenia, iż powinna ona mieć charakter zarówno represyjny, jak i prewencyjny, podkreślając naganność ocenianego zachowania przedsiębiorcy. Mając na względzie powyższe, orzeczono jak w pkt. II sentencji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie nr: NBP O/O Warszawa 51101010100078782231000000. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 kodeksu postępowania cywilnego z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz. U. z 1964 r. nr 43, poz. 296 ze zm.) od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie. Dyrektor Delegatury UOKIK w Warszawie Dorota Grudzień-Barbachowska /podpis/ Otrzymuje: 1. [] 2. a/a