RWA-16/2011

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-58/08/DJ Warszawa, dn. 09 listopada 2011 r. DECYZJA Nr RWA 16/2011 I . Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do treści art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939) w związku z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Uniwersytetowi Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: uznaje się, że niedopełnienie przez Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w pisemnej umowie zawieranej ze studentami studiów niestacjonarnych warunków odpłatności za studia w zakresie wysokości, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, opłat czesnego i opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 30 listopada 2009 r. II. Na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. Nr 88, poz. 1071 ze zm.) w zw. z art. 83 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939) w związku z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: umarza się jako bezprzedmiotowe prowadzone przeciwko Uniwersytetowi Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie postępowanie pod zarzutem stosowania określonej w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów praktyki naruszającej zbiorowe 2 interesy konsumentów polegającej na niedopełnieniu obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w pisemnej umowie zawieranej ze studentami studiów niestacjonarnych warunków odpłatności za studia w zakresie wysokości opłat, pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1364), za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. III. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do treści art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939) w związku z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Uniwersytetowi Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie karę pieniężną w wysokości 26.192 zł (słownie: dwadzieścia sześć tysięcy sto dziewięćdziesiąt dwa złote) z tytułu naruszenia określonego w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie (zwany dalej także Prezesem UOKiK lub Prezesem Urzędu) przeprowadził postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy postanowienia zawarte we wzorcach wykorzystywanych przy zawieraniu ze studentami umów o naukę na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.; dalej: P.s.w.) i w regulaminach studiów stosowanych przez uczelnie publiczne w Warszawie, nie stanowią niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniu art. 385 1 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), co uzasadniałoby podjęcie działań określonych w Kodeksie postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) oraz czy nie stanowią przejawu naruszeń uzasadniających wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego Prezes Urzędu wystąpił m.in. do Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (dalej również jako: Uczelnia lub UKSW) o przesłanie wszelkich stosowanych na poszczególnych rodzajach i typach studiów (studiach niestacjonarnych, podyplomowych, MBA) wzorców umów w rozumieniu art. 384 § 1 k.c., w szczególności wzorów umów o naukę, kwestionariuszy zgłoszeń, podań o przyjęcie na uczelnię, regulaminów studiów i innych dokumentów określających prawa i obowiązki studentów. W odpowiedzi na wezwanie Prezesa Urzędu Uczelnia przesłała m.in. wzór Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz Uchwałę nr 23/2006 Senatu Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie z dnia 24 maja 2006 r. w sprawie szczegółowych zasad pobierania opłat za świadczone usługi edukacyjne. 3 Wyniki kontroli treści warunków zawartych w ww. wzorcach umownych dały podstawę do sformułowania zarzutów stosowania przez Uczelnię praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.; dalej również: u.o.k.i.k.). Mając na uwadze powyższe ustalenia, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie postanowieniem z dnia 22 września 2008 r. wszczął postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania przez Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: I. stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43 poz. 296 ze zm.), poprzez zawarcie we wzorcu umownym Uchwała nr 23/2006 Senatu Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie z dnia 24 maja 2006 r. w sprawie szczegółowych zasad pobierania opłat za świadczone usługi edukacyjne postanowienia o treści: „W przypadku rezygnacji ze studiów podyplomowych oraz kursów ustala się następujące zasady zwrotu opłat: (…) W przypadku rezygnacji ze studiów lub kursu po terminach obowiązujących przy wnoszeniu czesnego opłata za semestr, w którym nastąpiła rezygnacja, nie podlega zwrotowi” (§ 5 ust. 3 wzorca), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, II stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 kodeksu postępowania cywilnego, poprzez zawarcie we wzorcu umownym Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne następujących postanowień: 1. „Wysokość opłaty za studia w każdym roku akademickim ustala Rektor Uczelni w drodze zarządzenia” (§ 3 ust. 2 wzorca); 2. „Treść aktów, o których mowa w ust. 2 (…) znajduje się na stronie www.uksw.edu.pl” (§ 3 ust. 5 wzorca); 3. „Spory wynikłe ze stosowania niniejszej umowy rozstrzygać będzie sąd powszechny właściwy dla siedziby uczelni” (§ 10 wzorca), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. III niedopełnieniu obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia w zakresie wysokości, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, opłat czesnego i opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1364), za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, co może stanowić praktykę, określoną w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 4 Zawiadamiając UKSW o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów Prezes UOKiK pismem z dnia 22 września 2008 r. wezwał Uczelnię do przekazania dokumentów niezbędnych dla rozstrzygnięcia niniejszego postępowania, a także poinformował o prawie ustosunkowania się do zarzutów postawionych w postanowieniu o wszczęciu postępowania. W odpowiedzi na zawiadomienie Prezesa Urzędu o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, Uczelnia pismem z dnia 9 października 2008 r. ustosunkowała się do postawionych jej zarzutów. Uczelnia przedstawiła swoje stanowisko oraz poinformowała o zmianach, jakie wprowadziła w obu wzorcach umownych kwestionowanych w niniejszym postępowaniu. W toku niniejszego postępowania – na żądanie Prezesa UOKiK oraz z własnej inicjatywy – Uczelnia przekazywała dodatkowe informacje i dokumenty, a także udzielała stosownych wyjaśnień. W piśmie z dnia 19 maja 2009 r. Uczelnia przekazała informacje o kolejnych zmianach w stosowanych wzorcach umownych, w piśmie z dnia 14 maja 2010 r. poinformowała o aneksowaniu umów ze studentami, zaś w piśmie z dnia 8 września 2011 r. przekazała informacje o przychodach osiągniętych w roku 2010. Z uwagi na fakt, że prowadzone przeciwko Uczelni postępowanie w zakresie zarzutu stosowania postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, zostało dostatecznie wyjaśnione wcześniej aniżeli postępowanie w zakresie zarzutu niedopełnienia obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 P.s.w., oraz mając na względzie samodzielny charakter tych zarzutów, Prezes UOKiK w dniu 23 listopada 2010 r. wydał decyzję częściową nr RWA-21/2010, w której zawarł rozstrzygnięcie dotyczące zarzutu stosowania przez Uczelnię niedozwolonych postanowień umownych wpisanych do rejestru. Prezes Urzędu kontynuował natomiast prowadzone przeciwko UKSW postępowanie administracyjne w zakresie zarzutu niedopełnienia obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 P.s.w. O zakończeniu postępowania dowodowego w prowadzonym postępowaniu w zakresie zarzutu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na niedopełnieniu obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 P.s.w. Prezes Urzędu zawiadomił Uczelnię pismem z dnia 13 września 2011 r. Jednocześnie Uczelni został wyznaczony termin na zapoznanie się materiałem zgromadzonym w aktach sprawy i ostateczne wypowiedzenie się co do zebranych materiałów i dowodów w sprawie. Uczelnia nie skorzystała z przysługującego jej uprawnienia. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie jest uczelnią publiczną, działającą na podstawie P.s.w. i przepisów wykonawczych wydanych do tej ustawy. Jednym z podstawowych zadań Uczelni jest kształcenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej. Kształcenie to odbywa się w formie nieodpłatnych studiów stacjonarnych i odpłatnych studiów niestacjonarnych. Stosownie bowiem do treści art. 99 ust. 1 pkt 1 i 3 P.s.w., uczelnia publiczna może pobierać opłaty za świadczone usługi edukacyjne związane m.in. z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych i prowadzeniem studiów w języku obcym. Prezes Urzędu ustalił, że UKSW zawiera ze studentami studiów niestacjonarnych umowy określające warunki odpłatności za studia w formie pisemnej. Przy zawieraniu takich 5 umów Uczelnia od początku roku akademickiego 2006/2007 na podstawie Zarządzenia nr 41/2006 Rektora Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie z dnia 28 września 2008 r. w sprawie wzoru umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie posługiwała się wzorem umowy zatytułowanym: Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne (dalej zwanym Umowa nr 1 ). Jak wskazywał § 1 ww. wzorca, przedmiotem umowy było określenie warunków odpłatności studenta za świadczone przez Uczelnię usługi edukacyjne związane z kształceniem studenta na niestacjonarnych studiach pierwszego stopnia/drugiego stopnia/jednolitych studiach magisterskich. Stosowany przez Uczelnię wzorzec Umowy nr 1 określał tylko niektóre warunki odpłatności za studia. Zawierał on: - informację o możliwości wnoszenia opłaty czesnego jednorazowo, w dwóch lub czterech ratach, - informację o wysokości zniżki w przypadku jednorazowej wpłaty czesnego oraz informację o wysokości zwiększenia opłaty w przypadku jej rozłożenia na raty, - terminy uiszczania opłat czesnego, - rachunek bankowy Uczelni, na który należy wnosić opłaty, - zobowiązanie do uiszczania odsetek ustawowych w przypadku nieterminowego wniesienia opłaty. Nie zawierał natomiast: - informacji o wysokości opłat czesnego, - informacji o wysokości opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce, - informacji o wysokości opłat za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. W oparciu o ww. wzór umowy Uczelnia zawarła […] umów. Stosowany przez UKSW wzorzec Umowy nr 1 został uchylony Zarządzeniem nr 18/2008 Rektora Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2008 r. w sprawie trybu zawierania i wzoru umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zarządzenie to wprowadziło nowy wzór Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne (dalej zwany Umowa nr 2 ). Z przeprowadzonej przez Prezesa Urzędu analizy tego wzorca wynikało, iż wzorzec ten nie został jednak uzupełniony o brakujące informacje dotyczące wysokości opłat czesnego, opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce oraz opłat za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. W dniu 15 maja 2009 r. Rektor UKSW podpisał Zarządzenie nr 23/2009 zmieniające zarządzenie w sprawie trybu zawierania i wzoru o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zarządzenie to wprowadziło nowy wzór Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne (dalej zwany Umowa nr 3 ) i wzór aneksu do umów zawartych przez studentów przed dniem wejścia w życie tego zarządzenia. Zarządzenie to weszło w życie z dniem podpisania. 6 Analiza wzorca Umowy nr 3 wykazała, że we wzorcu tym określono wysokość opłaty za rok studiów (§ 4 ust. 2), wskazano, że oprócz tej opłaty student jest zobowiązany do wnoszenia opłat za a) powtarzanie zajęć, semestru lub roku z powodu niezadowalających wyników w nauce, b) zajęcia nieobjęte planem studiów, c) egzaminy komisyjne, d) poprawkowe egzaminy dyplomowe, a także inne opłaty przewidziane przepisami prawa powszechnego, w szczególności za: wydanie legitymacji studenckiej, indeksu, dyplomu ukończenia studiów wraz z odpisami, dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy oraz ich duplikatów (§ 4 ust. 7). Wykaz ww. opłat, ich wysokości, jak również terminy i sposób ich wniesienia zostały określone w załączniku nr 1 do umowy, stanowiącym jej integralną część. Uczelnia poinformowała, że wszystkim studentom, którzy zawarli umowy z Uczelnią przed 15 maja 2009 r. zostały do dnia 30 listopada 2009 r. przekazane aneksy do umów, zgodnie ze wzorem Umowy nr 3 określonym w Zarządzeniu Rektora Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie z dnia 15 maja 2009 r. nr 23/2009. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje. Zagrożenie interesu publicznoprawnego Podstawą zastosowania przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie stwierdzenie przez Prezesa UOKiK, iż w wyniku stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów zagrożony został interes publicznoprawny. Zgodnie z art. 1 ust. 1 u.o.k.i.k, ustawa ta określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Przepis ten przesądza o przynależności niniejszej ustawy do dziedziny prawa publicznego, jak również o wyłączeniu możliwości podejmowania przez Prezesa UOKiK działań w celu ochrony interesów indywidualnych czy grupowych. W toku postępowania i przy wydawaniu decyzji Prezes UOKiK jest zatem rzecznikiem interesu publicznego. Rola ta wynika nie tylko z celu u.o.k.i.k, lecz również z jednej z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, określonej w art. 7 k.p.a. Wobec powyższego, wykazanie wystąpienia zagrożenia interesu publicznoprawnego w danej sprawie stanowi podstawową przesłankę warunkującą możliwość jej rozstrzygania w oparciu o przepisy u.o.k.i.k. W ocenie Prezesa UOKiK, niniejsza sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą studentami Uczelni. Należy przy tym zauważyć, że interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów. Innymi słowy, naruszenie zbiorowego interesu konsumentów stanowi jednocześnie naruszenie interesu publicznoprawnego. Wobec powyższego uzasadnione było podjęcie przez Prezesa UOKiK w niniejszej sprawie działań przewidzianych w u.o.k.i.k. Pkt I sentencji decyzji - Praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów Zgodnie z treścią art. 24 ust. 1 u.o.k.i.k., zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przepis art. 24 ust. 2 u.o.k.i.k. definiuje praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów jako godzące w te interesy bezprawne działania przedsiębiorcy. Przepis art. 24 ust. 2 ww. ustawy zawiera przykładowe wyliczenie zachowań przedsiębiorców uważanych za naruszające zbiorowe interesów konsumentów. W otwartym katalogu zakazanych praktyk ustawodawca umieścił: stosowanie postanowień wzorów umów, 7 które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (pkt 1), naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji (pkt 2), nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji (pkt 3). Aby określone zachowanie mogło zostać uznane za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów konieczne jest łączne spełnienie trzech przesłanek, mianowicie zaistnieć musi - po pierwsze - działanie przedsiębiorcy, które - po drugie - jest bezprawne oraz - po trzecie - narusza zbiorowe interesy konsumentów. Ad 1) UKSW jako przedsiębiorca Uczelnia jako podmiot świadczący odpłatnie usługi edukacyjne spełnia przesłanki uznania jej za przedsiębiorcę. Przez „przedsiębiorcę” rozumie się (1) przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, a także (2) osobę fizyczną, osobę prawną a także jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, jak również (3) osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą działalność w ramach wykonywania takiego zawodu, (4) osobę fizyczną, która posiada kontrolę nad co najmniej jednym przedsiębiorcą, choćby nie prowadziła działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, jeżeli podejmie dalsze działania podlegające kontroli koncentracji (5) związek przedsiębiorców (art. 4 ust. 1 lit a, b c i d u.o.k.i.k.). W ocenie Prezesa Urzędu, Uczelnia w zakresie, w jakim świadczy odpłatnie usługi edukacyjne na rzecz studentów studiów niestacjonarnych i studiów prowadzonych w języku obcym, ma status przedsiębiorcy na gruncie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.; dalej: u.s.d.g.). Stosownie do przepisu art. 4 pkt 1 w zw. z art. 2 ww. ustawy, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą tj. zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Zawarte w przepisach u.s.d.g. pojęcie przedsiębiorcy opiera się na dwóch kryteriach: podmiotowym i funkcjonalnym. Pierwsze z przywołanych kryteriów tj. kryterium podmiotowe ogranicza zakres tego pojęcia do trzech kategorii podmiotów: osób fizycznych, osób prawnych i jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Uczelnia ma osobowość prawną, o czym stanowi art. 12 P.s.w., nie budzi zatem wątpliwości, iż spełnia kryterium podmiotowe uznania jej za przedsiębiorcę na gruncie przywołanej definicji. Drugie kryterium pojęcia przedsiębiorcy tj. element funkcjonalny łączy się z prowadzeniem działalności gospodarczej, do zakresu której zalicza się także działalność zawodową. Dla uznania określonej działalności za działalność gospodarczą, konieczne jest łączne spełnienie trzech warunków. Po pierwsze, dana działalność musi być działalnością zarobkową, po drugie, działalnością wykonywaną w sposób zorganizowany oraz, po trzecie, w sposób ciągły. Odnosząc się do pierwszego ze wskazanych warunków uznania danej działalności za działalność gospodarczą, wskazać należy, że niewątpliwie uczelnie publiczne nie są podmiotami tworzonymi w celach komercyjnych, a ich działalność nie jest nastawiona 8 na osiąganie zysku. Działalność podstawowa uczelni publicznej finansowana jest ze środków budżetowych. Zgodnie z art. 98 ust. 1 P.s.w., przychodami uczelni publicznej są w szczególności: 1) dotacje z budżetu państwa, 2) uzyskane z budżetu państwa środki na naukę, 3) odpłatności za świadczone usługi edukacyjne, w szczególności za kształcenie na studiach i studiach doktoranckich, prowadzonych w formach niestacjonarnych, oraz za świadczone przez uczelnie artystyczne usługi artystyczne; 4) opłaty za postępowanie związane z przyjęciem na studia; 5) jednorazowe opłaty za wydanie dyplomu, świadectwa oraz innego dokumentu związanego z tokiem studiów; 6) odpłatności za usługi badawcze i specjalistyczne, specjalistyczne i wysokospecjalistyczne usługi diagnostyczne, rehabilitacyjne lub lecznicze, a także opłaty licencyjne i przychody z działalności kulturalnej; 7) przychody z działalności gospodarczej; 8) przychody z udziałów i odsetek; 9) przychody ze sprzedaży składników własnego mienia oraz z odpłatności za korzystanie z tych składników przez osoby trzecie na podstawie umowy najmu, dzierżawy albo innej umowy; 10) przychody z tytułu darowizn, dziedziczenia, zapisów oraz ofiarności publicznej. Stosownie natomiast do treści art. 99 ust. 2 P.s.w., opłaty pobierane przez uczelnię za świadczone usługi edukacyjne związane z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich oraz powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce nie mogą przekraczać kosztów ponoszonych przez Uczelnię w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia tych studiów oraz zajęć na studiach z uwzględnieniem kosztów amortyzacji i remontów. Wysokość opłat za te usługi edukacyjne nie powinna zatem uwzględniać jakiegokolwiek zysku uczelni publicznej. Niemniej okoliczność, czy Uczelnia z prowadzonej działalności dydaktycznej na rzecz studentów studiów niestacjonarnych generuje zysk, nie ma przesądzającego znaczenia dla uznania, czy prowadzona przez nią działalność ma charakter działalności gospodarczej. Powyższe znajduje potwierdzenie w orzecznictwie i piśmiennictwie. W doktrynie wypracowanej na gruncie przepisów o działalności gospodarczej rozróżnia się pojęcie zysku od zarobku, wskazując, iż z tym drugim mamy do czynienia w przypadku działalności non for profit. Jest to działalność podmiotu, z której zarobek w całości jest przeznaczany na pokrycie kosztów jego funkcjonowania oraz/lub realizacje celów statutowych (W. J. Katner „Prawo działalności gospodarczej. Komentarz. Orzecznictwo. Piśmiennictwo” Warszawa 2003, s. 25). Zarazem w literaturze stwierdzono, że działanie podejmowane bez zamiaru osiągnięcia zysku nie pozbawia automatycznie tej działalności charakteru działalności gospodarczej (por. W. Kubala: „Prawo działalności gospodarczej. Komentarz”, Warszawa 2000, s. 45; S. Czarnow: „Działalność gospodarcza jednostek samorządu terytorialnego jako element gospodarki komunalnej”, Rejent nr 2-3/2002, s. 48). Przychody uzyskiwane przez uczelnię publiczną zarówno z prowadzonej działalności dydaktycznej, badawczej, jak z wyodrębnionej działalności gospodarczej mogą służyć jedynie realizacji celów, dla których uczelnia została powołana. Takie ustawowe ograniczenie możliwości dysponowania przychodem uzyskiwanym przez uczelnię zbliża ją do działalności gospodarczej prowadzonej przez fundacje i stowarzyszenia, w przypadku których ustawa również ogranicza możliwości w zakresie dysponowania dochodem uzyskanym z prowadzonej działalności. Powyższe pozwala przyjąć, iż uczelnia ma charakter instytucji non for profit. W stosunkach zewnętrznych wspomniana działalność w zasadzie niczym nie będzie odbiegać od działalności innych podmiotów prowadzących ją w celu osiągnięcia zysku (a nie „tylko” zarobku). Wspomniane rozróżnienie na pojęcia „zarobku” oraz „zysku” ma zatem znaczenie jedynie w stosunkach „wewnętrznych” danego podmiotu, jako że przesądza o celach przeznaczenia wypracowanego dochodu (zarobku). 9 Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalone należy uznać stanowisko, zgodnie z którym o gospodarczym charakterze działalności nie decyduje ukierunkowanie na osiąganie zysku (tak m.in. w uchwale SN z dnia 14 maja 1998 r., sygn. akt III CZP 12/98, opubl. w OSNC 1998, nr 10, poz. 151, uchwale SN z dnia 26 kwietnia 2002 r., sygn. akt III CZP 21/02 opubl. w OSNC 1002, nr 12, poz. 149, wyroku SN z 6 grudnia 2007 r., III SK 16/07 opubl. w Dz. Urz. UOKiK 2008 nr 2 poz. 21). Każda bowiem działalność gospodarcza zmierza do realizacji konkretnego celu i podlega określonym regułom ekonomicznym. Podstawową zasadą, której podporządkowana powinna być wszelka działalność gospodarcza, jest zasada racjonalnego gospodarowania, nazywana w skrócie zasadą gospodarności. Zawsze więc działalność powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku. Prowadzący tę działalność może jedynie zmierzać do pokrywania wydatków związanych z dążeniem do osiągnięcia celu swojej działalności z przychodów z niej osiąganych. Z tego względu za podmiot prowadzący działalność gospodarczą uznano spółdzielnie mieszkaniowe, których podstawowym celem jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków i ich rodzin, a prowadzona przez nie działalność gospodarcza nie jest nastawiona na osiągnięcie zysku (tak SN w uchwale z dnia 6 grudnia 1991 r., sygn. akt III CZP 117/91, opubl. w OSNCP 1992, nr 5, poz. 65 i uchwale z dnia 26 kwietnia 2002 r., sygn. akt III CZP 21/02, opubl. w OSNC 2002, nr 12, poz. 149). Kwestię, czy działalność gospodarcza powinna zawsze być nastawiona na zysk SN rozważał również w uchwale z dnia 11 maja 2005 r. (III CZP 11/05, OSNC 2006/3/48) w odniesieniu do działalności prowadzonej przez samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej. SN uznał, iż chociaż motywem działalności takich zakładów nie jest osiąganie zysku, lecz zaspokajanie potrzeb ludności w dziedzinie zdrowia, niewątpliwie jednak działalność leczniczą zakładów charakteryzuje dążenie do jej racjonalizacji według rachunku ekonomicznego. Jest to zatem – a przynajmniej w założeniu powinna być – działalność prowadzona według zasad racjonalnego gospodarowania, co – jak uznał SN – jest wystarczającym kryterium dla uznania jej za działalność gospodarczą (podobnie R. Trzaskowski „ Działalność gospodarcza w rozumienie przepisów prawa cywilnego na tle orzecznictwa ” Glosa 2006 nr 2, s. 29). Zbieżne stanowisko przyjął NSA, uznając, że działalność gospodarcza powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku (por. wyrok NSA z 15 września 2005 r., FSK 2643/04, LEX nr 1538810). Stosownie do art. 100 ust. 2 P.s.w., uczelnia publiczna prowadzi samodzielną gospodarkę finansową na podstawie opracowywanego planu rzeczowo-finansowego, zgodnie z przepisami o finansach publicznych i o rachunkowości, co pozwala stwierdzić, że jej działalność podporządkowana jest zasadzie racjonalnego gospodarowania. Uczelnia spełnia także drugi z warunków uznania prowadzonej przez nią działalności jako działalności gospodarczej tj. warunek prowadzenia jej w sposób zorganizowany. W literaturze zorganizowanie działalności utożsamia się z dokonaniem wyboru formy organizacyjno-prawnej. Uczelnia ma osobowość prawną z mocy prawa, a przepisy ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym w sposób szczegółowy określają ustrój i sposób funkcjonowania Uczelni. Działalność ta ma zatem charakter zorganizowany. Nie ulega również wątpliwości, że działalność Uczelni realizuje także trzecią przesłankę konieczną dla zakwalifikowania danej działalności jako działalności gospodarczej tj. przesłankę ciągłości działania. Przesłankę tę powszechnie rozumie się jako istnienie zamiaru powtarzalności określonych czynności celem osiągnięcia dochodu. Funkcjonowanie uczelni zakłada podejmowanie określonych czynności w ramach ustalonych z góry cyklów – lat i semestrów akademickich, co przesądza o zamiarze powtarzalności tych działań i dowodzi istnienia cechy ciągłości działania. Mając na względzie wskazane powyżej cechy działalności gospodarczej, uznać należy, że uczelnia publiczna świadcząc odpłatne usługi edukacyjne, taką działalność 10 gospodarczą prowadzi. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w wyroku SOKiK z dnia 13 kwietnia 2011 r. (sygn. akt XVII AmA 193/09), w którym Sąd jednoznacznie stwierdził, że uczelnia publiczna, w zakresie, w jakim świadczy odpłatnie usługi edukacyjne, spełnia kryteria przedsiębiorcy z art. 2 u.s.d.g.: jest bowiem osobą prawną, prowadzi działalność zarobkową, uzyskując przychody ze świadczonych odpłatnie usług edukacyjnych, działalność prowadzi w sposób zorganizowany i ciągły. Należy również zauważyć, iż przymiotu przedsiębiorcy nie odbiera uczelni przepis art. 106 P.s.w., zgodnie z którym prowadzenie przez uczelnię działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej, doświadczalnej, artystycznej, sportowej, diagnostycznej, rehabilitacyjnej lub leczniczej nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Przepis ten ma bowiem tylko to znaczenie, że wskazuje, iż do tej kategorii podmiotów nie stosuje się wynikających z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej rygorów regulujących zasady prowadzenia działalności gospodarczej (uczelnie nie podlegają wpisowi do rejestru przedsiębiorców). Ad 2) Bezprawność działań podejmowanych przez UKSW Bezprawność w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest taką cechą działania, która polega na jego sprzeczności z normami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego bądź dobrymi obyczajami bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Dla wykazania bezprawności działania wystarczy zatem ustalenie, że określone zachowanie koliduje z przepisami prawa, zasadami współżycia społecznego czy dobrymi obyczajami. Bezprawność działań UKSW określonych w sentencji niniejszej decyzji wynika z naruszenia przepisu art. 160 ust. 3 P.s.w. W tym miejscu należy wskazać, że w toku prowadzonego postępowania ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym została znowelizowana, w tym m.in. w zakresie przepisu, w oparciu o który Uczelni został postawiony zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Zmiana w tym zakresie została wprowadzona ustawą z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 455), która weszła w życie w dniu 1 października 2011 r. Artykuł 1 pkt 109 ww. ustawy nadał dotychczasowemu art. 160 ust. 3 o treści: „Warunki odpłatności za studia określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej” brzmienie: „Warunki odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1, określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej”. Jak wynika z powyższego, sformułowany w art. 160 ust. 3 ustawy sprzed nowelizacji obowiązek określenia w umowie „warunków odpłatności za studia” w nowej ustawie doprecyzował zakres umowy między uczelnią a studentem. . Znowelizowana ustawa nakłada na uczelnie również powinność określenia w umowie „warunków odpłatności za usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1”, co jak wnika z uzasadnienia projektu o zmianie ustawy (Druk Sejmowy nr 3391) ma na celu wprowadzenie umów cywilno-prawnych między uczelnią a studentami studiów stacjonarnych w uczeniach publicznych. Z porównania starej i nowej regulacji wynika, że istotne z punktu widzenia prowadzonego postępowania obowiązki UKSW nie uległy zmianie. Przedmiotowe postępowanie administracyjne dotyczy bowiem treści stosowanych przez Uczelnię umów ze studentami studiów niestacjonarnych. Zmiana wprowadzona do treści art. 160 ust. 3 P.s.w. nie ma zatem wpływu na treść wydawanego rozstrzygnięcia. 11 Stosownie do treści art. 160 ust. 3 P.s.w., warunki odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1, określać powinna umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej. Przepisy ustawy nie precyzują zakresu uregulowania, jaki winien zostać zawarty w treści umowy podpisywanej ze studentem. Zdaniem Prezesa Urzędu, skoro ustawa posługuje się szerokim pojęciem „warunków odpłatności”, przyjąć należy, że umowa zawierana ze studentem powinna regulować wszelkie podstawowe informacje o płatnościach, jakie student pobierający odpłatnie naukę w UKSW zobowiązany będzie ponieść. Ratio legis powołanego przepisu jest bowiem zapewnienie studentowi, który zapisuje się na studia, pełnych i rzetelnych informacji na temat płatności, jakie będzie zobowiązany ponosić pobierając naukę w określonej uczelni, a także warunków wnoszenia tych płatności. W zakresie obowiązku ponoszenia przez studenta opłat za świadczenie przez Uczelnię odpłatnych usług edukacyjnych, relacja miedzy tymi podmiotami, ma charakter cywilnoprawny. Innymi słowy, gdy chodzi o świadczenia pieniężne ze strony studenta, podlegają one zasadom prawa cywilnego. Jedną z fundamentalnych zasad prawa cywilnego jest natomiast prawo do pełnej informacji o warunkach zawieranego kontraktu. Student, który w pełni ponosi ciężar finansowy pobieranej nauki i w związku z tym zawiera z Uczelnią stosowną umowę, musi na etapie zawierania tej umowy mieć zapewnione prawo do korzystania z podstawowych praw kontraktowych. „ Obowiązek informowania partnera o istotnych (z jego punktu widzenia) okolicznościach dotyczących kontraktu, jego przedmiotu i treści, przedmiotu świadczenia, a także powinność czynienia tego w sposób prawdziwy, rzeczowy i kompletny – jest cechą generalną prawa umów i wypływa z obowiązku lojalnego kontraktowania” (E. Łętowska „Prawo umów konsumenckich” Wydanie 2, Wydawnictwo C.H. Beck 2002, str. 216-217). Biorąc pod uwagę powyższe, uznać należy, że ustawodawca wprowadzając obowiązek zawierania przez uczelnie umów cywilnoprawnych ze studentami niewątpliwie zmierzał do tego, by już na etapie zapisu na studia konsument otrzymywał pełne i rzetelne informacje na temat płatności, jakie będzie zobowiązany ponosić pobierając naukę w Uczelni, a także warunków wnoszenia tych płatności. Zgodnie z art. 99 ust. 1 P.s.w., Uczelnia publiczna może pobierać opłaty za świadczone usługi edukacyjne związane z: 1) kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich; 2) powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce; 3) prowadzeniem studiów w języku obcym; 4) prowadzeniem zajęć nieobjętych planem studiów; 5) prowadzeniem studiów podyplomowych oraz kursów dokształcających. Stosownie do art. 99 ust. 2 P.s.w., ww. opłaty nie mogą przekraczać kosztów ponoszonych w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia w danej uczelni odpowiednio studiów lub studiów doktoranckich oraz zajęć na studiach lub studiach doktoranckich z uwzględnieniem kosztów amortyzacji i remontów. Z ustaleń Prezesa UOKiK wynika, że stosowana przez UKSW Umowa nr 1 wskazując warunki wnoszenia opłaty czesnego, jednocześnie nie określała samej wysokości opłaty czesnego, jak również wysokości opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce. Umowa ta nie przekazywała zatem studentom najbardziej podstawowych informacji o odpłatności za studia. W ocenie Prezesa Urzędu, nie sposób podzielić poglądu prezentowanego przez Uczelnię, iż pod pojęciem „warunków odpłatności” rozumieć należy „tryb, terminy i sposób 12 wnoszenia opłat oraz warunki zwracania opłat”, nie zaś „wysokość opłat”. Skoro bowiem celem art. 160 ust. 3 P.s.w. jest zagwarantowanie studentowi zawierającemu umowę z Uczelnią pełnej informacji o warunkach zawieranego kontraktu w zakresie odpłatności za studia, to wyłączenie z zakresu uregulowań tej umowy określenia wysokości opłat obciążających studenta całkowicie podważałoby sens ww. przepisu ustawy. Stanowiska Uczelni nie potwierdza przytaczany przez nią argument, iż w związku z tym, że ustalanie wysokości opłat za studia zostało w art. 99 ust. 2 P.s.w. zastrzeżone do kompetencji Rektora, nie może być jednocześnie przedmiotem umowy pomiędzy Uczelnią a studentem. Odnosząc się do powyższego, wskazać należy, że nawiązywanie przez studenta stosunku prawnego z Uczelnią odbywa się przez przystąpienie. Student nie ma możliwości negocjowania postanowień umownych, w tym również w zakresie odpłatności za studia. Może jedynie zaakceptować lub odrzucić ofertę danej Uczelni. Jest to typowa cecha powszechnie występujących w obrocie konsumenckim umów adhezyjnych tj. umów pozbawionych pertraktacji pomiędzy stronami, zawieranych na podstawie często formalnie ujętego konsensu (E. Łętowska „Prawo umów konsumenckich” , Wydanie 2, Wydawnictwo C.H. Beck 2002, str. 296). Umowy adhezyjne są kategorią umów, których najważniejsze warunki określa jeden z kontrahentów, zwykle ekonomicznie silniejszy, drugi natomiast może je zaakceptować i przystąpić do umowy lub zrezygnować z jej zawarcia. Cechą umów adhezyjnych jest ich powtarzalność, masowość i w zasadzie jednakowa treść. Zamieszczenie w umowie postanowień wskazujących na wysokości opłat pobieranych w toku studiów w żaden sposób nie podważa kompetencji wskazanych w P.s.w. organów Uczelni do ustalenia tych opłat. Jednocześnie wskazać należy, że również inne warunki odpłatności za studia takie jak „tryb, terminy i sposób wnoszenia opłat oraz warunki zwracania opłat” nie są przedmiotem negocjacji ze studentem, ale są ustalane z góry przez określone organy Uczelni, co jednak nie stanowiło dla Uczelni przeszkody dla zamieszczenia ich w umowie zawieranej ze studentem. Z powyższych rozważań wynika, iż nieuregulowanie przez UKSW w treści Umowy nr 1 warunków odpłatności za studia w zakresie wysokości, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 P.s.w., opłat czesnego i opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce wskazuje na bezprawność zachowania Uczelni. Ad 3) Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Dla stwierdzenia przez Prezesa UOKiK stosowania praktyki określonej w art. 24 ust. 2 u.o.k.i.k. niezbędne jest wykazanie, że kwestionowane działanie przedsiębiorcy godzi w zbiorowy interes konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”, wskazując jedynie w art. 24 ust. 3, iż nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Nie ulega jednak wątpliwości, że działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Natomiast przez interes zbiorowy należy rozumieć interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Stąd konkluzja, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów oznacza zatem narażenie na uszczerbek interesów znacznej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy 13 konsumentów może polegać zarówno na dokonaniu ich naruszenia, jak i na jedynie stworzeniu dla nich zagrożenia. Kwestionowane w niniejszym postępowaniu zachowanie Uczelni godziło w interesy konsumentów rozumiane jako prawo do ukształtowania umowy z Uczelnią o pobieranie nauki na studiach niestacjonarnych zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Brak uregulowania w umowie warunków odpłatności za studia pozostawiać mogło studenta w niewiedzy co do faktycznych kosztów, jakie zobligowany będzie ponieść w ramach stosunku umownego łączącego go z Uczelnią. Umowy zawierane przez Uczelnię powinny w sposób prawidłowy regulować warunki odpłatności za studia. Przejawiać się to powinno przede wszystkim w ukształtowaniu wzajemnych relacji w sposób pełny tj. bez pominięcia jakichkolwiek kwestii wymagających unormowania. Zaniechanie wprowadzenia do umów obligatoryjnych tj. wymaganych z mocy art. 160 ust. 3 P.s.w. regulacji sytuuje umowę jako godzącą w interesy najsłabszych uczestników rynku, jakimi są konsumenci. Należy podkreślić, że istnienie utrudnień w zapoznaniu się przez studenta z całokształtem jego uprawnień i obowiązków mogło powodować, że prawidłowe wykonywanie przez niego zobowiązań było uciążliwe lub wręcz niemożliwe. W przedmiotowej sprawie opisane zachowanie UKSW dotyczyło zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane było do nieokreślonego kręgu konsumentów, których nie sposób jednoznacznie zidentyfikować. Działanie Uczelni wymierzone było bowiem we wszystkich studentów, z którymi Uczelnia zawarła umowy o naukę na studiach niestacjonarnych o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania, jak również w jej potencjalnych studentów, będących konsumentami w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z powyższym należy stwierdzić, iż kwestionowane przez Prezesa Urzędu działania Uczelni naruszały zbiorowy interes konsumentów. Reasumując, zachowanie Uczelni opisane w sentencji decyzji spełnia wszystkie przesłanki uznania go za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Uczelnia posiada przymiot przedsiębiorcy i wbrew przepisom prawa nie zamieszczała w treści zawieranych z konsumentami umów o naukę postanowień określających w sposób wyczerpujący warunki odpłatności za studia, co naruszało zbiorowy interes konsumentów. Zaniechanie praktyk Stosownie do uregulowań zawartych w art. 27 u.o.k.i.k., nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki. W takim przypadku Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. Decyzja, o której mowa w art. 27 u.o.k.i.k., wydawana jest w przypadku, gdy zachowanie przedsiębiorcy nie narusza już w dacie orzekania przepisu art. 24 ww. ustawy. Zarządzeniem nr 23/2009 z dnia 15 maja 2009 r. Uczelnia wprowadziła do obrotu Umowę nr 3, która w swej treści wskazuje wysokość opłaty czesnego, a ponadto zawiera załącznik określający wykaz wszystkich innych opłat obowiązujących studenta, ich wysokości, jak również terminy i sposób ich wniesienia. Do dnia 30 listopada 2009 r. UKSW przekazał wszystkim studentom, z którymi zawarł umowy na podstawie wzorców stosowanych przed dniem 15 maja 2009 r., aneksy dostosowujące treść tych umów do wzorca Umowy nr 3 . W ocenie Prezesa UOKiK, należy zatem uznać, że praktyka stwierdzona niniejszą decyzją została zaniechana z dniem 30 listopada 2009 r., kiedy to zostały 14 wyeliminowane z obrotu umowy niespełniające wymogów przewidzianych w art. 160 ust. 3 P.s.w. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 u.o.k.i.k. należało stwierdzić zaniechanie stosowania praktyki przez Uczelnię w dniu 30 listopada 2009 r. Stąd orzeczono jak w punkcie I sentencji decyzji. Pkt II sentencji decyzji - Umorzenie postępowania Przedmiotem postawionego Uczelni zarzutu było także nieuregulowanie w treści umowy zawieranej ze studentem wysokości opłat pobieranych na podstawie § 20 ust. 1 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (DZ. U. Nr 224, poz. 1364; dalej: r.d.p.s.), tj. opłat za wydanie: legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. Zachowanie to zostało zakwestionowane w związku z podejrzeniem, iż może stanowić naruszenie art. 160 ust. 3 P.s.w., w świetle którego warunki odpłatności za studia powinny zostać określone w umowie zawartej między uczelnią a studentem w formie pisemnej. Przy rozstrzyganiu niniejszej kwestii Prezes UOKiK wziął jednak pod uwagę stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 lipca 2011 r. (sygn. akt III SK 6/11) w sprawie tożsamego zachowania innej uczelni publicznej. W wyroku tym Sąd stwierdził, iż przepis § 20 r.d.p.s. został sformułowany w taki sposób, że realizuje funkcję analogiczną do tej, jaką ma pełnić określenie zasad odpłatności za studia w umowie łączącej studenta z uczelnią. Po pierwsze bowiem, opłaty za wydanie dokumentów, których dotyczy § 20 nie mogą być wyższe od kosztów ich wytwarzania poniesionych przez Uczelnię, po drugie, nie mogą być wyższe od stawek maksymalnych wymienionych w § 20 ust. 2 pkt 1-6 r.d.p.s. Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy uznał, iż brak szczegółowego określenia wysokości przedmiotowych opłat w umowie o warunkach odpłatności za studia nie narusza dyspozycji art. 160 ust. 3 P.s.w. Uwzględniając powyższe stanowisko Prezes UOKiK uznał, że również kwestionowane w niniejszym postępowaniu zachowanie UKSW polegające na zaniechaniu uregulowania w umowie o warunkach odpłatności za studia wysokości opłat pobieranych na podstawie § 20 r.d.p.s. nie ma charakteru bezprawnego. Zachowanie to nie może zatem świadczyć o stosowaniu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w związku z czym dalsze prowadzenie postępowania w tym zakresie jest bezprzedmiotowe. Zgodnie z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. Nr 88, poz. 1071 ze zm., dalej: k.p.a.), który w postępowaniu przed Prezesem UOKiK znajduje zastosowanie na mocy art. 83 u.o.k.i.k., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że przesłanka bezprzedmiotowości występuje, gdy brak jest podstaw prawnych do merytorycznego rozstrzygnięcia danej sprawy w ogóle bądź nie było podstaw do jej rozpoznania w drodze postępowania administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 kwietnia 2003 r. (sygn. akt III SA 2225/01) podniósł, że bezprzedmiotowość postępowania oznacza brak któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, skutkującego tym, iż nie można załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Bezprzedmiotowość wynika z przyczyn podmiotowych lub przedmiotowych. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego to brak przedmiotu 15 postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu. W analizowanej sprawie mamy do czynienia z taką właśnie sytuacją. Prezes Urzędu postawił zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w toku postępowania ustalono jednak, że – z uwagi na brak przesłanki bezprawności – działanie Uczelni nie wyczerpuje znamion praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Z tego względu konieczne stało się umorzenie w tym zakresie postępowania w trybie art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 u.o.k.i.k. W związku z powyższym należało orzec jak w punkcie II sentencji decyzji. Pkt III sentencji decyzji - Kara pieniężna Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 u.o.k.i.k. Prezes UOKiK może w drodze decyzji nałożyć na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Z powołanego wyżej przepisu wynika, że kara pieniężna ma charakter fakultatywny. Oznacza to, iż o celowości jej nałożenia Prezes UOKiK rozstrzyga każdorazowo biorąc pod uwagę okoliczności naruszenia przepisów ustawy. Zatem o tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do danego przedsiębiorcy zasadne jest nałożenie kary pieniężnej, decyduje Prezes UOKiK w ramach uznania administracyjnego. Zwrócić należy uwagę, iż przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzależnione byłoby podjęcie decyzji o nałożeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie przykładowo w art. 111 u.o.k.i.k. te okoliczności, które Prezes UOKiK winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pieniężnej, wymieniając w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Nakładając karę pieniężną określoną w art. 106 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy Prezes UOKiK bierze pod uwagę konieczność spełnienia przesłanek podmiotowych, tj. stwierdzenia, że naruszenie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów dokonane zostało co najmniej nieumyślnie. Niemniej należy podkreślić, iż sankcja w postaci nałożenia kary może być zastosowana w stosunku do przedsiębiorcy niezależnie od tego, czy dopuścił się on naruszenia umyślnie, czy też nieumyślnie. Ustawa nie przesądza bezwzględnie wysokości kary nakładanej przez Prezesa UOKiK, który decyduje o tym w każdym konkretnym przypadku, kierując się założeniem, że sankcja musi spełniać zarówno funkcję represyjną (nakładana jest za naruszenie ustawowych zakazów), jak i prewencyjną (ma zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości i zniechęcać do naruszania prawa), zaś zagrożenie nią, czyli potencjalna możliwość nałożenia kary przez Prezesa UOKiK, nadaje jej charakter dyscyplinujący 1 . W niniejszej sprawie za udowodnione należy uznać, iż doszło do naruszenia przez UKSW zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o którym mowa w art. 24 u.o.k.i.k., w sposób określony w pkt. I sentencji niniejszej decyzji. W ocenie Prezesa UOKiK, naruszenie art. 24 u.o.k.i.k., jakiego dopuściła się Uczelnia, było co najmniej nieumyślne. Należy bowiem podkreślić, że na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego zawsze spoczywa obowiązek dochowania należytej staranności przy ocenie zgodności ich działań z obowiązującymi przepisami prawa. Uczelnia winna zatem zdawać sobie sprawę z konieczności konstruowania wzorców umownych wykorzystywanych 1 Por.: wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt: III SK 31/04). 16 przy zawieraniu umów z konsumentami z uwzględnieniem wymogu przewidzianego w art. 160 ust. 3 P.s.w. Przychód osiągnięty przez Uczelnię w 2010 r. ustalony na podstawie zeznania podatkowego CIT-8 za rok 2010 wyniósł […] zł (słownie: […]złotych). Stosownie do zapisu art. 106 ust. 1 pkt 4 u.o.k.i.k., maksymalna kara może stanowić 10 % przychodu, a zatem na Uczelnię mogła zostać nałożona kara w maksymalna w wysokości […] zł (słownie: […]złotych). Oszacowanie wysokości kary przebiegało dwuetapowo. Ustalając wymiar kary pieniężnej Prezes UOKiK w pierwszej kolejności dokonał bowiem oceny wagi stwierdzonej praktyki i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. W powyższym kontekście wzięto pod uwagę, iż stwierdzona praktyka polegała na wykorzystywaniu przy zawieraniu z konsumentami umów o naukę wzorca umownego, który – wbrew art. 160 ust. 3 P.s.w. - nie w pełni regulował „warunki odpłatności za studia” tj. nie określał wysokości opłat czesnego i opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce. Stosowana przez stronę postępowania praktyka jako stricte związana z treścią umowy ujawniała się na etapie zawierania kontraktu. Na skutek stosowania tej praktyki konsumenci nie otrzymywali pełnej informacji o warunkach zawieranego kontraktu, co prowadzić mogło do stanu niewiedzy o kosztach pobierania przez nich nauki. Wynikający z art. 160 ust. 3 P.s.w. obowiązek określenia w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia istnieje od dnia wejścia w życie tej ustawy tj. od dnia 1 września 2005 r. Tymczasem UKSW posługiwał się wzorcem naruszającym wymogi z art. 160 ust. 3 powołanej ustawy od 28 września 2006 r. do 30 listopada 2009 r., co – w ocenie Prezesa UOKiK – świadczy o długotrwałym charakterze naruszenia. Prezes Urzędu oszacował, że waga przypisanego Spółce naruszenia kształtuje się na poziomie […]% przychodu osiągniętego przez Uczelnię w 2010 r. Przy ustalaniu ostatecznego wymiaru kary pieniężnej nakładanej na UKSW za stwierdzone w pkt. I sentencji niniejszej decyzji stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów dokonano również oceny zaistniałych w postępowaniu okoliczności mogących mieć wpływ na wymiar kary. Za taką okoliczność Prezes UOKiK uznał przede wszystkim fakt, iż Uczelnia zaniechała stosowania zarzucanej jej praktyki. Za obniżeniem kary przemawia ponadto okoliczność, iż Uczelnia aktywnie współdziałała z Prezesem UOKiK w trakcie postępowania, z własnej inicjatywy przekazując informacje dotyczące podejmowanych przez nią działań. Uwzględnienie wszystkich powyższych okoliczności pozwoliło na obniżenie wyjściowego poziomu kwoty bazowej będącej podstawą wymierzenia kary łącznie o […]%. Wobec powyższego za naruszenia stwierdzone w pkt. I sentencji niniejszej decyzji Prezes Urzędu nałożył na Uczelnię karę pieniężną w wysokości 26 192 zł (słownie: dwadzieścia sześć tysięcy sto dziewięćdziesiąt dwa złote), co stanowi […]% przychodu osiągniętego w 2010 r. i […]% kary maksymalnej. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności – zdaniem Prezesa UOKiK – uznać należy, że kara pieniężna nałożona na UKSW jest adekwatna do okresu, stopnia oraz okoliczności naruszenia przepisów u.o.k.i.k. Nakładając karę w ustalonej wyżej wysokości Prezes UOKiK wyszedł z założenia, iż powinna ona mieć charakter zarówno represyjny, jak i prewencyjny, 17 podkreślając naganność ocenianego zachowania przedsiębiorcy. Poza wymiarem indywidualnym, w ocenie Prezesa UOKiK, orzeczona kara będzie mieć również wymiar ogólny, spełniając funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. W ocenie Prezesa UOKiK, w świetle powyższych okoliczności zarówno nałożenie przedmiotowej kary, jak i jej wysokość, są w pełni uzasadnione. Mając powyższe na względzie należało orzec jak w punkcie III sentencji decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Warszawie . Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na następujące konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP O/O Warszawa 51101010100078782231000000. Przy dokonywaniu wpłaty na powyższe konto należy dopisać numer decyzji Prezesa UOKiK stanowiącej podstawę jej dokonania. Dyrektor Delegatury UOKIK w Warszawie /podpis/ Otrzymuje: