RWA-29/2011

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-60/08/JKa Warszawa, dn. 29 grudnia 2011 r. DECYZJA nr RWA-29/2011 Na podstawie art. 26 ust. 1 w związku z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do treści art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939) w związku z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego uznaje się , że: I. Działanie Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie polegające na stosowaniu we wzorcu umownym zatytułowanym Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne postanowienia o treści: „Zmiana wysokości opłat wymienionych w pkt 1 wprowadzana zarządzeniem Rektora SGGW nie wymaga zmiany umowy” (§ 3 pkt 4 wzorca) stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, polegającą na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 286 z późn. zm.), co stanowi naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów – i nakazuje się zaniechanie jej stosowania. II. Niedopełnienie przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia 2 w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów - i nakazuje się zaniechanie jej stosowania. III. Na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. Nr 88, poz. 1071 ze zm.) w zw. z art. 83 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939) w związku z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: umarza się jako bezprzedmiotowe postępowanie prowadzone przeciwko Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie pod zarzutem stosowania określonej w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na niedopełnieniu obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia w zakresie wysokości opłat pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1364), za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. IV. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do treści art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939), w zw. z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887) po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie karę pieniężną w wysokości: 1. 22 817 zł (dwadzieścia dwa tysiące osiemset siedemnaście złotych) płatną do budżetu państwa z tytułu naruszeń określonych w pkt I niniejszej decyzji; 2. 57 044 zł (pięćdziesiąt siedem tysięcy czterdzieści cztery złote) płatną do budżetu państwa z tytułu naruszenia określonego w pkt II niniejszej decyzji. 3 UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie (dalej również: Prezes Urzędu) przeprowadził postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy postanowienia zawarte we wzorcach wykorzystywanych przy zawieraniu ze studentami umów o naukę na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 z późn. zm. – dalej również: psw) i w regulaminach studiów stosowanych przez uczelnie w Warszawie, nie stanowią niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniu art. 385 1 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.), co uzasadniałoby podjęcie działań określonych w ustawie - Kodeks postępowania cywilnego oraz czy nie stanowią przejawu naruszeń uzasadniających wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (znak sprawy: RWA-61- 60/08/DJ). W toku powyższego postępowania Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wystąpił m.in. do Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (dalej również jako SGGW lub Uczelnia) o przesłanie wszelkich stosowanych na poszczególnych rodzajach i typach studiów wzorców umów w rozumieniu art. 384 § 1 k.c., w szczególności wzorów umów o naukę, kwestionariuszy zgłoszeń, podań o przyjęcie na uczelnię, regulaminów studiów i innych dokumentów określających prawa i obowiązki studentów. W odpowiedzi na wezwanie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego przesłała m.in. wzór Umowy nr 0373071/Z/2007/1/1 o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne. Wyniki kontroli treści warunków zawartych we wzorcu Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne dały podstawę do sformułowania zarzutów stosowania przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm. - dalej również jako: ustawa). Mając na uwadze powyższe ustalenia Prezes Urzędu wszczął postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: I. stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, poprzez zawarcie we wzorcu umownym zatytułowanym Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne następujących postanowień: 1. „Wysokość opłat dla każdego kierunku studiów w danym roku akademickim określa Rektor SGGW w zarządzeniu i podaje do wiadomości studentów przed każdym rokiem akademickim za pośrednictwem Internetu i tablic ogłoszeniowych” (§ 3 pkt 2 wzorca); 4 2. „Zmiana wysokości opłat wymienionych w pkt 1 wprowadzana zarządzeniem Rektora SGGW nie wymaga zmiany umowy” (§ 3 pkt 4 wzorca); 3. „Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy strony będą rozstrzygać polubownie, a w przypadku braku takiej możliwości, sądem właściwym do rozstrzygnięcia sporu będzie sąd powszechny w Warszawie” (§ 4 pkt 4 wzorca); co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, II . niedopełnieniu przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym za powtarzanie roku z powodu niezadawalających wyników w nauce oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1364), za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, co może stanowić praktykę, określoną w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ponadto Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydał postanowienie w przedmiocie zaliczenia w poczet materiału dowodowego w niniejszym postępowaniu wzorca umownego zatytułowanego Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne uzyskanego w toku postępowania wyjaśniającego znak: RWA-40-5/07/DJ. Zawiadamiając Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów Prezes Urzędu wezwał SGGW do przekazania informacji i dokumentów niezbędnych dla rozstrzygnięcia niniejszego postępowania, a także poinformował o prawie ustosunkowania się do zarzutów postawionych w postanowieniu o wszczęcia postępowania. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w następujący sposób ustosunkowała się do postawionych jej zarzutów. Uczelnia nie podzieliła poglądów wyrażonych w uzasadnieniu postanowienia o wszczęciu postępowania i przedstawiła swoje stanowisko w sprawie. SGGW wskazała, że w jej odczuciu w żadnym przypadku nie doszło do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów – studentów – w szczególności w zakresie, w jakim wszczęte zostało przedmiotowe postępowanie. Uczelnia podniosła m.in. że zarzut niedopełnienia obowiązku dostarczenia pisemnie studentowi informacji objętych wzorcem umownym w dobie społeczeństwa informacyjnego jest bezzasadnym. SGGW wyjaśniła, że na Uczelni stosowany jest elektroniczny sposób porozumiewania się SGGW ze studentami od początku związków kandydata na studenta z Uczelnią. Właśnie taki sposób porozumiewania się jest na Uczelni powszechnie stosowaną praktyką i odpowiada przyzwyczajeniom studentów. SGGW 5 wskazała, że ułatwia sposób porozumiewania się instalując ogólnodostępne komputery, za pośrednictwem których każdy student, w każdym czasie, ma możliwość wglądu na strony internetowe SGGW i do swojego konta. Wskazała, że takie ukształtowanie umowy nie narusza obyczajów, bowiem obyczaje społeczeństwa informacyjnego są inne niż społeczeństwa XX wieku i nie narusza zaufania stron umowy, bowiem właśnie taki sposób komunikowania się jest przyjęty jako standard w społeczeństwie informacyjnym. Ponadto SGGW wskazała, że analizowany przez Prezesa Urzędu wzór umowy dotyczy warunków odpłatności, nie zaś samych usług edukacyjnych, a dla tego przedmiotu nie jest niezbędnym określenie wysokości i terminów płatności w samej umowie – wystarczającym jest wskazanie jednoznacznego i ogólnie dostępnego źródła ich uzyskania. Warunki odpłatności nie zawierają w sobie zarówno wysokości czesnego jak i innych, niż czesne opłat. SGGW wyraziła stanowisko, że pojęcie to oznacza jedynie ustawową konieczność określenia sposobu i terminów, a także trybu dokonywania odpłatności – co wg Uczelni zostało jednoznacznie w umowie zawarte (pismo Uczelni z dnia 9 października 2008 r., s. 3, pkt. 13). Pismem z dnia 9 listopada 2010 roku SGGW przekazała Prezesowi Urzędu nowe wzorce umów o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne stosowane przez SGGW w latach 2008 -2010. Ponieważ analiza materiału dowodowego zgromadzonego w trakcie postępowania wykazała, iż sprawa w zakresie części zarzucanych SGGW praktyk została dostatecznie wyjaśniona zasadnym stało się wydanie przez Prezesa Urzędu decyzji częściowej w rozumieniu art. 104 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.; dalej: k.p.a.). Dnia 30 grudnia 2010 r. Prezes Urzędu wydał decyzję częściową Nr RWA-27/2010, na mocy której uznał, iż działanie Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie polegające na stosowaniu we wzorcu umownym zatytułowanym Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne postanowień o treści: 1. „Wysokość opłat dla każdego kierunku studiów w danym roku akademickim określa Rektor SGGW w zarządzeniu i podaje do wiadomości studentów przed każdym rokiem akademickim za pośrednictwem Internetu i tablic ogłoszeniowych” (§ 3 pkt 2 wzorca); 2. „Wszelkie spory wynikające z niniejszej umowy strony będą rozstrzygać polubownie, a w przypadku braku takiej możliwości, sądem właściwym do rozstrzygnięcia sporu będzie sąd powszechny w Warszawie” (§ 4 pkt 4 wzorca) stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, polegającą na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 286 z późn. zm.), co stanowi naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów – i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 1 października 2008 roku. Dalsza analiza materiału dowodowego zgromadzonego w trakcie postępowania wykazała, iż postępowanie może zostać rozstrzygnięte również w pozostałym zakresie. 6 SGGW przekazała Prezesowi Urzędu informację dotyczącą przychodu osiągniętego w 2010 r. Pismem z dnia 8 grudnia 2011 r. Prezes Urzędu zawiadomił Uczelnię o zakończeniu postępowania dowodowego w przedmiotowej sprawie. Jednocześnie stronie został wyznaczony termin na zapoznanie się z aktami sprawy. Uczelnia skorzystała z uprawnienia do zapoznania się z całością akt sprawy. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje: Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie jest uczelnią publiczną, działającą na podstawie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i wydanych do niej przepisów wykonawczych. Podstawowym zadaniem Uczelni jest – w świetle jej statutu – kształcenie studentów w zakresie prowadzonych kierunków studiów. Kształcenie to odbywa się w formie nieodpłatnych studiów stacjonarnych i odpłatnych studiów niestacjonarnych. Zgodnie z treścią art. 99 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym uczelnia publiczna może pobierać opłaty za świadczone usługi edukacyjne związane m.in. z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych i prowadzeniem studiów w języku obcym. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie – stosownie do art. 160 ust. 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym, zgodnie z którym warunki odpłatności za studia określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej – zawiera ze studentami studiów niestacjonarnych umowy określające warunki odpłatności za studia w formie pisemnej. Przy zawieraniu takich umów SGGW od początku roku akademickiego 2006/2007 posługiwała się wzorem umowy zatytułowanym: Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne. We wzorcu tym zamieszczone zostało m.in. następujące postanowienie: „Zmiana wysokości opłat wymienionych w pkt 1 wprowadzana zarządzeniem Rektora SGGW nie wymaga zmiany umowy” (§ 3 pkt 4 wzorca); Postanowienie to stało się jedną z podstaw postawionego Uczelni zarzutu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Jak bowiem ustalił Prezes Urzędu, w rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. (dalej również: rejestr, rejestr niedozwolonych klauzul umownych), zamieszczone zostały m.in. postanowienia o treści: - „Zmiana opłaty nie powoduje konieczności zmiany umowy” - postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 400 (wyrok SOKiK z dnia 19 stycznia 2005 r., sygn. akt XVII AmC 2/04); -„Uczelnia zastrzega sobie prawo dokonywania zmian wysokości opłat” - postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 624 (wyrok SOKiK z dnia 20 października 2005 r., sygn. akt XVII AmC 78/05); - „Wysokość czesnego może ulegać zmianom w zależności od inflacji i aktualnych kosztów kształcenia” - postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 643 (wyrok SOKiK z dnia 5 października 2005 r., sygn. akt XVII AmC 20/05); 7 - „Wysokość opłat wymienionych w p. a, b, d ustala Rektor i podaje w formie zarządzenia do wiadomości, przed rozpoczęciem roku akademickiego” – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 642 (wyrok SOKiK z dnia 5 października 2005 r., sygn. akt XVII AmC 20/05); - „ Zarządzenia, o których mowa w § 1 ust. 2 o treści - nauka w Uczelni jest odpłatna, szczegółowe regulacje dotyczące opłat określają zarządzenia Kanclerza WSDG - podaje się do publicznej wiadomości poprzez umieszczenie na tablicach ogłoszeniowych Uczelni” – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 1287 (wyrok SOKiK z dnia 5 września 2006 r., sygn. akt XVII AmC 120/05). Stosownie do treści § 3 wzorca Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne , Uczelnia pobiera od studenta opłaty za świadczone usługi edukacyjne na podstawie art. 99 w zw. z art. 160 ust. 3 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym, a także opłaty za dokumentację dotyczącą przebiegu studiów zgodnie z przepisami wykonawczymi właściwego ministra. Prezes Urzędu ustalił, że stosowany przez Uczelnię wzorzec zawierał: − informację, że Uczelnia pobierać będzie od studenta opłaty za świadczenie usług edukacyjnych na podstawie art. 99 w zw. z art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym (§ 3 pkt 1 wzorca); − informację o wysokości opłaty za pierwszy semestr nauki (§ 3 pkt 3 wzorca in fine ); − informację, że Uczelnia pobierać będzie od studenta opłaty za dokumentację dotyczącą przebiegu studiów zgodnie z przepisami wykonawczymi wydanymi przez właściwego ministra (§ 3 pkt 1 wzorca); − odesłanie do Regulaminu Studiów oraz zarządzeń Rektora SGGW w zakresie pozostałych warunków odpłatności za studia, w tym zasad wnoszenia opłat i ich wysokości (§ 3 pkt 2 i 3 wzorca). Według złożonego przez Uczelnię zarządzenia nr 25 rektora SGGW z dnia 12 czerwca 2008 r.w sprawie opłat za zajęcia dydaktyczne w roku akademickim 2008/2009 na studiach niestacjonarnych pobierano od studentów opłaty za: powtarzanie semestru, powtarzanie przedmiotu oraz powtarzanie przedmiotu realizowanego tylko w formie wykładów (§1 pkt 1 ust. 2 zarządzenia) z powodu niezadowalających wyników w nauce. Uczelnia nadal pobiera te opłaty. Z kolei zgodnie z treścią Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów uczelnia pobiera od studentów opłaty za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, świadectwa ukończenia studiów podyplomowych i jego duplikatu. Według ustaleń Prezesa Urzędu wzorzec nie określał zatem wszystkich warunków odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów w tym wysokości tych opłat, tj.: - warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za kolejne semestry nauki, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów; 8 - warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za powtarzanie semestru oraz przedmiotu z powodu niezadowalających wyników w nauce, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów; - warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów. Prezes Urzędu ustalił, że wzorzec zawierający zacytowane powyżej postanowienie umowne oraz określający tylko niektóre warunki odpłatności za studia był stosowany przez Uczelnię do dnia 30 września 2008 r. Od dnia 1 października 2008 r. Uczelnia wprowadziła nowy wzorzec Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne. Do dnia zakończenia postępowania dowodowego wzorzec ten nie uległ zmianie. Wnowoopracowanym wzorcu postanowienie o treści: „Zmiana wysokości opłat wymienionych w pkt 1 wprowadzana zarządzeniem Rektora SGGW nie wymaga zmiany umowy” (§ 3 pkt. 3 wzorca). zostało zastąpione postanowieniem o treści: „Zmiana opłat, o których mowa w ust. 3 i 4 może być wprowadzona aneksem do niniejszej umowy. W przypadku podwyższenia tych opłat Studentowi przysługuje prawo odstąpienia od umowy bez prawa zwrotu wcześniej wniesionych opłat.” (§ 3 ust. 5 wzorca). Wprowadzony od dnia 1 października 2008 r. przez Uczelnię wzorzec określa także następujące warunki odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów w tym wysokości tych opłat, tj.: − określa, że Uczelnia pobierać będzie od studenta opłaty za świadczenie usług edukacyjnych na podstawie art. 99 Prawa o szkolnictwie wyższym (§ 3 ust. 1a wzorca); − określa, że Uczelnia pobierać będzie od studenta opłaty za dokumentację dotyczącą przebiegu studiów zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (§ 3 ust. 1b wzorca); − wskazuje, że wysokość opłat za świadczenie usług edukacyjnych ustala Rektor (§ 3 ust. 3 wzorca); − warunki odpłatności za studia w zakresie opłat za kolejne semestry nauki, w tym wysokość tych opłat oraz zasady i terminy wnoszenia tych opłat przez studentów (§ 3 ust. 3 wzorca); − warunki odpłatności za studia w zakresie opłat za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów i jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, w tym wysokość tych opłat oraz zasady i terminy wnoszenia tych opłat przez studentów (§ 3 ust. 4 wzorca). 9 Wprowadzony wzorzec nie zawiera natomiast następujących warunków odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów w tym wysokości tych opłat, tj.: - warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za powtarzanie semestru, powtarzanie przedmiotu oraz powtarzanie przedmiotu realizowanego tylko w formie wykładów z powodu niezadowalających wyników w nauce, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów; - precyzyjnych warunków odpłatności za studia w zakresie opłaty za wydanie legitymacji, albowiem rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów wskazywało, iż Uczelnia pobiera opłaty w wysokości zgodnej z poniesionymi kosztami ich wykonania, nie wyższej jednak niż: za wydanie: legitymacji studenckiej - 5 zł, a za wydanie elektronicznej legitymacji studenckiej - 17 zł (§20 ust. 2 pkt 1 i 2 rozporządzenia). W analizowanym wzorcu zawarto natomiast jedynie informację, iż opłata za legitymację wynosi 17 zł, przy czym nie wskazano, jakiego rodzaju legitymacji dotyczy opłata; - precyzyjnych warunków odpłatności za studia w zakresie opłaty za dyplom ukończenia studiów, której uiszczenie powoduje również uprawnienie studenta do wydania mu dwóch odpisów dyplomu, albowiem zgodnie z rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów Uczelnia pobiera opłaty w wysokości zgodnej z poniesionymi kosztami ich wykonania, nie wyższej jednak niż: za wydanie dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami - 60 zł (§ 20 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia). W analizowanym wzorcu zawarto natomiast jedynie informację, iż opłata za dyplom ukończenia studiów wynosi 60 zł, co oznacza, iż opłatą nie objęto dwóch odpisów dyplomu, jak to regulował § 20 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje: Interes publicznoprawny Podstawą zastosowania przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest uprzednie stwierdzenie przez Prezesa UOKiK, iż w wyniku stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów zagrożony został interes publicznoprawny. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ustawa ta określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Przepis ten przesądza o przynależności niniejszej ustawy do dziedziny prawa publicznego, jak również o wyłączeniu możliwości podejmowania przez Prezesa Urzędu działań w celu ochrony interesów indywidualnych czy grupowych. W toku postępowania i przy wydawaniu decyzji Prezes Urzędu jest zatem rzecznikiem interesu publicznego. Rola ta wynika nie tylko z celu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, lecz również z jednej z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, tj. zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, określonej w art. 7 k.p.a. Wobec powyższego, wykazanie wystąpienia zagrożenia 10 interesu publicznoprawnego w danej sprawie stanowi podstawową przesłankę warunkującą możliwość jej rozstrzygania w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W ocenie Prezesa Urzędu, niniejsza sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą studentami Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Należy przy tym zauważyć, że interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów. Innymi słowy, naruszenie zbiorowego interesu konsumentów stanowi jednocześnie naruszenie interesu publicznoprawnego. Wobec powyższego uzasadnione było podjęcie przez Prezesa Urzędu w niniejszej sprawie działań przewidzianych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów. Przesłanki stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje możliwość kontroli przez Prezesa Urzędu działań przedsiębiorców podejmowanych w stosunkach prawnych z konsumentami, wprowadzając mechanizmy ochrony tzw. zbiorowych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 22 1 k.c. w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Materialnoprawną podstawę do oceny działań przedsiębiorcy w powyższym aspekcie stanowi przepis art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z jego ust. 1, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy (art. 24 ust. 2 ustawy). Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów (art. 24 ust. 3 ustawy). Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami, polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Przepis art. 24 ust. 2 ww. ustawy zawiera przykładowe wyliczenie zachowań przedsiębiorców uważanych za naruszające zbiorowe interesów konsumentów. W otwartym katalogu zakazanych praktyk ustawodawca umieścił: stosowanie postanowień wzorów umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (pkt 1), naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji (pkt 2), nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji (pkt 3). Jak wynika z powyższego, dla uznania działania przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest wykazanie, iż spełnione zostały kumulatywnie trzy przesłanki: 1) kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy; 2) działanie to jest bezprawne; 3) działanie to godzi w zbiorowy interes konsumentów. 11 Status przedsiębiorcy Postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, podobnie jak każde inne postępowanie administracyjne, toczy się z udziałem osób mających przymiot strony. Zgodnie z art. 101 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, stroną postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów jest każdy, wobec kogo zostało wszczęte postępowanie. W niniejszej sprawie stroną, wobec której zostało wszczęte postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, jest Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Ustalając zakres podmiotowy stosowania ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów należy mieć na względzie cel regulacji jej norm, jakim jest przeciwdziałanie, w formach władczych, antykonsumenckim zachowaniom profesjonalnych uczestników rynku, prowadzących działalność gospodarczą. Zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zawarty w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stosuje się zatem jedynie do przedsiębiorców i ich związków. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów zawiera legalną definicję przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 4 pkt 1 tej ustawy, pod pojęciem tym należy rozumieć przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, a także osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej (lit. a), osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą działalność w ramach wykonywania takiego zawodu (lit. b), a także związek przedsiębiorców (lit. d). Pod pojęciem „przepisów o swobodzie działalności gospodarczej”, o których mowa w art. 4 pkt 1 ( in initio ) ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, należy rozumieć przepisy ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.). W świetle jej art. 4 ust. 1 za przedsiębiorcę uważa się osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Właściwą dla przedsiębiorcy działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (art. 2 ww. ustawy). Pierwsze z przywołanych kryteriów, tj. kryterium podmiotowe, ogranicza zakres tego pojęcia do trzech kategorii podmiotów: osób fizycznych, osób prawnych i jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. SGGW ma osobowość prawną, o czym stanowi art. 12 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym. Nie budzi zatem wątpliwości, iż SGGW spełnia kryterium podmiotowe uznania jej za przedsiębiorcę w rozumieniu przywołanej powyżej definicji. 12 Drugie kryterium pojęcia przedsiębiorcy, tj. jego element funkcjonalny, łączy się z prowadzeniem działalności gospodarczej, do zakresu której zalicza się także działalność zawodową. Dla uznania określonej działalności za działalność gospodarczą konieczne jest łączne spełnienie trzech warunków. Po pierwsze, dana działalność musi być działalnością zarobkową, po drugie, działalnością wykonywaną w sposób zorganizowany oraz, po trzecie, w sposób ciągły. Odnosząc się do pierwszego ze wskazanych powyżej warunków uznania danej działalności za działalność gospodarczą wskazać należy, że niewątpliwie uczelnie publiczne nie są podmiotami tworzonymi w celach komercyjnych, a ich działalność nie jest nastawiona na osiąganie zysku. Działalność podstawowa uczelni publicznej finansowana jest ze środków budżetowych. Zgodnie z art. 98 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym przychodami uczelni publicznej są w szczególności: 1) dotacje z budżetu państwa, 2) uzyskane z budżetu państwa środki na naukę, 3) odpłatności za świadczone usługi edukacyjne, w szczególności za kształcenie na studiach i studiach doktoranckich, prowadzonych w formach niestacjonarnych, oraz za świadczone przez uczelnie artystyczne usługi artystyczne; 4) opłaty za postępowanie związane z przyjęciem na studia; 5) jednorazowe opłaty za wydanie dyplomu, świadectwa oraz innego dokumentu związanego z tokiem studiów; 6) odpłatności za usługi badawcze i specjalistyczne, specjalistyczne i wysokospecjalistyczne usługi diagnostyczne, rehabilitacyjne lub lecznicze, a także opłaty licencyjne i przychody z działalności kulturalnej; 7) przychody z działalności gospodarczej; 8) przychody z udziałów i odsetek; 9) przychody ze sprzedaży składników własnego mienia oraz z odpłatności za korzystanie z tych składników przez osoby trzecie na podstawie umowy najmu, dzierżawy albo innej umowy; 10) przychody z tytułu darowizn, dziedziczenia, zapisów oraz ofiarności publicznej. Stosownie natomiast do treści art. 99 ust. 2 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym opłaty pobierane przez uczelnię publiczną za świadczone usługi edukacyjne związane z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich oraz powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce nie mogą przekraczać kosztów ponoszonych przez uczelnię w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia tych studiów oraz zajęć na studiach z uwzględnieniem kosztów amortyzacji i remontów. Wysokość opłat za te usługi edukacyjne nie powinna zatem uwzględniać jakiegokolwiek zysku uczelni publicznej. Niemniej okoliczność, czy uczelnia publiczna z działalności dydaktycznej prowadzonej na rzecz studentów studiów niestacjonarnych generuje zysk, nie ma przesądzającego znaczenia dla oceny, czy jej działalność w tym zakresie ma charakter działalności gospodarczej. Powyższa teza znajduje potwierdzenie w orzecznictwie i piśmiennictwie. W doktrynie wypracowanej na gruncie przepisów o działalności gospodarczej rozróżnia się pojęcie zysku od zarobku, wskazując, iż z tym drugim mamy do czynienia w przypadku działalności non profit. Jest to działalność podmiotu, z której zarobek w całości jest przeznaczany na pokrycie kosztów jego funkcjonowania oraz/lub realizacje celów 13 statutowych 1 . Zarazem w piśmiennictwie podnosi się, że działanie podejmowane bez zamiaru osiągnięcia zysku nie pozbawia automatycznie tej działalności charakteru działalności gospodarczej 2 . Przychody uzyskiwane przez uczelnię publiczną zarówno z prowadzonej działalności dydaktycznej, badawczej, jak i z wyodrębnionej działalności gospodarczej, mogą służyć jedynie realizacji celów, dla których uczelnia została powołana. Takie ustawowe ograniczenie możliwości dysponowania przychodem uzyskiwanym przez uczelnię zbliża ją do działalności gospodarczej prowadzonej przez fundacje i stowarzyszenia, w przypadku których ustawa również ogranicza możliwości w zakresie dysponowania dochodem uzyskanym z prowadzonej działalności. Powyższe pozwala przyjąć, iż uczelnia ma charakter instytucji non profit. W stosunkach zewnętrznych wspomniana działalność w zasadzie niczym nie będzie odbiegać od działalności innych podmiotów prowadzących ją w celu osiągnięcia zysku (a nie tylko zarobku). Wspomniane rozróżnienie na pojęcia „zarobku” oraz „zysku” ma zatem znaczenie jedynie w stosunkach wewnętrznych danego podmiotu, jako że przesądza o celach przeznaczenia wypracowanego dochodu. Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego (dalej: SN) za utrwalone należy uznać stanowisko, zgodnie z którym o gospodarczym charakterze działalności nie decyduje ukierunkowanie na osiąganie zysku 3 . Każda bowiem działalność gospodarcza zmierza do realizacji konkretnego celu i podlega określonym regułom ekonomicznym. Podstawową zasadą, której podporządkowana powinna być wszelka działalność gospodarcza, jest zasada racjonalnego gospodarowania, nazywana w skrócie zasadą gospodarności. Zawsze więc działalność powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku. Prowadzący tę działalność może jedynie zmierzać do pokrywania wydatków związanych z dążeniem do osiągnięcia celu swojej działalności z przychodów z niej osiąganych. Z tego względu za podmiot prowadzący działalność gospodarczą uznano spółdzielnie mieszkaniowe, których podstawowym celem jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków i ich rodzin, a prowadzona przez nie działalność gospodarcza nie jest nastawiona na osiągnięcie zysku 4 . Kwestię, czy działalność gospodarcza powinna zawsze być nastawiona na zysk, SN rozważał również w uchwale z dnia 11 maja 2005 r. (sygn. akt III CZP 11/05) 5 , w odniesieniu do działalności prowadzonej przez samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej. SN uznał, iż chociaż motywem działalności takich zakładów nie jest osiąganie zysku, lecz zaspokajanie potrzeb ludności w dziedzinie zdrowia, niewątpliwie jednak działalność leczniczą zakładów charakteryzuje dążenie do jej racjonalizacji według 1 W. J. Katner, Prawo działalności gospodarczej. Komentarz. Orzecznictwo. Piśmiennictwo , Warszawa 2003, s. 25. 2 Por.: W. Kubala, Prawo działalności gospodarczej. Komentarz , Warszawa 2000, s. 45; S. Czarnow, Działalność gospodarcza jednostek samorządu terytorialnego jako element gospodarki komunalnej , Rejent nr 2-3/2002, s. 48. 3 Tak m.in. w uchwale SN z dnia 14 maja 1998 r. (sygn. akt III CZP 12/98; opubl. w OSNC 1998, nr 10, poz. 151), uchwale SN z dnia 26 kwietnia 2002 r. (sygn. akt III CZP 21/02; opubl. w OSNC 1002, nr 12, poz. 149), wyroku SN z 6 grudnia 2007 r. (sygn. akt III SK 16/07; opubl. w Dz. Urz. UOKiK 2008 nr 2 poz. 21). 4 Por. m.in.: uchwała SN z dnia 6 grudnia 1991 r. (sygn. akt III CZP 117/91; opubl. w OSNCP 1992, nr 5, poz. 65) i uchwała SN z dnia 26 kwietnia 2002 r. (sygn. akt III CZP 21/02; opubl. w OSNC 2002, nr 12, poz. 149). 5 Opubl. w OSNC 2006/3/48. 14 rachunku ekonomicznego. Jest to zatem – a przynajmniej w założeniu powinna być – działalność prowadzona według zasad racjonalnego gospodarowania, co – jak uznał SN – jest wystarczającym kryterium dla uznania jej za działalność gospodarczą 6 . Zbieżne stanowisko przyjął Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że działalność gospodarcza powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku 7 . W kontekście powyższych rozważań przytoczenia wymaga art. 100 ust. 2 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym, który stanowi, iż uczelnia publiczna prowadzi samodzielną gospodarkę finansową na podstawie opracowywanego planu rzeczowo-finansowego, zgodnie z przepisami o finansach publicznych i o rachunkowości. Pozwala to stwierdzić, że działalność uczelni publicznych podporządkowana jest zasadzie racjonalnego gospodarowania. Tym samym pierwszą przesłankę niezbędną dla uznania danej działalności za działalność gospodarczą należy uznać za spełnioną. Uczelnia publiczna spełnia także drugi z warunków uznania prowadzonej przez nią działalności za działalność gospodarczą, tj. warunek prowadzenia jej w sposób zorganizowany. W literaturze zorganizowanie działalności utożsamia się z dokonaniem wyboru formy organizacyjno-prawnej. Uczelnia publiczna ma osobowość prawną z mocy prawa, a przepisy ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym w sposób szczegółowy określają jej ustrój i sposób funkcjonowania. Działalność uczelni ma zatem bez wątpienia charakter zorganizowany. Nie ulega również wątpliwości, że działalność uczelni publicznej realizuje także trzecią przesłankę konieczną dla zakwalifikowania jej jako działalności gospodarczej, tj. przesłankę ciągłości działania. Przesłankę tę powszechnie rozumie się jako istnienie zamiaru powtarzalności określonych czynności celem osiągnięcia dochodu. Funkcjonowanie uczelni zakłada podejmowanie określonych czynności w ramach ustalonych z góry założeń realizowanych w ramach lat i semestrów akademickich, co przesądza o zamiarze powtarzalności tych działań i dowodzi istnienia cechy ciągłości działania. Mając na względzie wskazane powyżej cechy działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej uznać należy, że uczelnia publiczna świadcząc odpłatne usługi edukacyjne taką działalność prowadzi. Jednakże, nawet gdyby uznać, że SGGW nie spełnia przesłanek uznania za przedsiębiorcę w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, tzn. że nie wypełnia definicji przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, to niewątpliwie można przyjąć, iż spełnia ona kryteria definicji przedsiębiorcy z art. 4 pkt 1 lit. a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie bowiem z powyższym przepisem, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Nie ulega wątpliwości, iż SGGW świadcząc usługi edukacyjne prowadzi działalność w sferze użyteczności publicznej. W prawie polskim brak jest wprawdzie definicji 6 Podobnie: R. Trzaskowski, Działalność gospodarcza w rozumienie przepisów prawa cywilnego na tle orzecznictwa , Glosa 2006 nr 2, s. 29. 7 Por.: wyrok NSA z 15 września 2005 r. (sygn. akt FSK 2643/04; opubl. w LEX nr 1538810). 15 „użyteczności publicznej”, dla wyjaśnienia tego zjawiska powszechnie przyjmuje się jednak za punkt wyjścia pojęcie „dóbr lub usług zbiorowych”. Ze względu na rolę społeczną, jaką dobra takie i usługi odgrywają, gwarantem ich dostępności jest państwo, które świadczy je lub organizuje, stwarzając specyficzne warunki funkcjonowania ich dostarczycieli, m.in. poprzez udzielanie im wsparcia finansowego 8 . W uchwale z dnia 12 marca 1997 r. (sygn. akt TK W 8/96) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zadania mające charakter użyteczności publicznej należy rozumieć możliwie najszerzej. Do zadań użyteczności publicznej Trybunał zaliczył między innymi rozwój nauki oraz zapewnienie oświaty. Oznacza to, że zapewnienie edukacji należy do władz publicznych. Na poziomie szkolnictwa wyższego zadanie to realizują publiczne oraz niepubliczne szkoły wyższe. Stosownie do treści art. 15 ust. 1 ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym władze publiczne, na zasadach określonych w tej ustawie, zapewniają uczelniom publicznym środki finansowe niezbędne do wykonywania ich zadań oraz udzielają pomocy uczelniom niepublicznym w zakresie i formach określonych w ustawie. W tym miejscu należy ponadto nadmienić, że w wyroku z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt SK 22/04) SN jednoznacznie orzekł, iż świadczenie usług edukacyjnych jest działalnością w sferze użyteczności publicznej. Wyrok wprawdzie dotyczył szkół niepublicznych, mając jednak na względzie, że uczelnie publiczne realizują takie same zadania władzy publicznej w zakresie zapewnienia edukacji jak niepubliczne szkoły wyższe, przywołane powyżej stanowisko SN należy także odnosić do tej kategorii podmiotów. Wobec powyższego, również SGGW w zakresie swojej działalności świadczy usługi o charakterze użyteczności publicznej, co oznacza, że posiada status przedsiębiorcy na gruncie art. 4 pkt 1 lit. a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Mając na względzie powyższe rozważania stwierdzić należy, iż SGGW jako podmiot świadczący odpłatnie usługi edukacyjne spełnia przesłanki uznania jej za przedsiębiorcę w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Bezprawność Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, „zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów”, przez które - stosownie do definicji zawartej w art. 24 ust. 2 - rozumie się „ godzące w zbiorowe interesy konsumentów bezprawne działanie przedsiębiorcy” . Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Działania te mogą okazać się bezprawne w razie ustalenia, że doszło do naruszenia przepisów innych ustaw, ale także zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów. Bezprawność jest taką cechą działania, która polega na jego sprzeczności z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na 8 Por.: E. Modzelewska-Wąchal, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz , Twigger, Warszawa 2002, str. 32-33. 16 winę, a nawet świadomość sprawcy. Dla ustalenia bezprawności działania wystarczy ustalenie, że określone zachowanie koliduje z przepisami prawa. (por. Janusz Szwaja (red.) Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, Komentarz , Warszawa 2000, s. 117-118). Przepisy regulujące postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w większości mają charakter procesowy. Materialnoprawne przesłanki, istotne z punktu widzenia wydania decyzji, znajdują się w innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów aktach prawa powszechnie obowiązującego. Prezes Urzędu oceniając zachowanie Przedsiębiorcy pod kątem ewentualnego naruszenia przepisów zakazujących stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, musi zatem co do zasady stosować inne akty prawa powszechnie obowiązującego i na ich podstawie stwierdzić, czy działanie przedsiębiorcy było bezprawne. Bezprawność – w odniesieniu do praktyki opisanej w pkt I sentencji decyzji Prezes Urzędu wywiódł bezpośrednio z naruszenia przepisu art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W odniesieniu natomiast do praktyki opisanej w pkt II sentencji decyzji bezprawność działania Uczelni wynika z naruszenia przez nią przepisu art. 160 ust. 3 psw. Uczelnia nie określiła bowiem we wzorcach umów wykorzystywanych przy swojej działalności wszystkich warunków odpłatności za studia. Umowa powinna bowiem precyzować za jakie świadczenia ze strony uczelni, w jakich okolicznościach, i w jakiej wysokości student będzie ponosić opłaty. Odnosząc powyższe do zarzucanych praktyk należy wskazać, co następuje. I. Bezprawność działań przedsiębiorcy co do zasady wynika z naruszenia innych przepisów powszechnie obowiązujących. Niemniej jednak należy wskazać, iż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w jednym przypadku identyfikuje wprost jako bezprawne działanie przedsiębiorcy polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru. Jak wynika z wyroku SOKiK z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII Ama 51/03), w oparciu o art. 24 ust. 2 można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli ustali się, że przedsiębiorca stosował postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do ww. rejestru. A zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowny zawierający postanowienia o treści już wpisanej do rejestru stanowi wystarczającą przesłankę do uznania bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Wobec powyższego stosowanie postanowienia, które po uznaniu go przez SOKiK za niedozwolone zostało wpisane do rejestru, jest prawnie zakazane. Prawomocny wyrok tego Sądu, wydany po przeprowadzeniu kontroli abstrakcyjnej wzorca umowy, wskazujący treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazujący ich wykorzystywania ma od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru skutek wobec osób trzecich (art. 479 43 k.p.c.). Przepis tego artykułu rozszerza zatem prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. „Artykuł ten dotyczy rozszerzonej prawomocności materialnoprawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grupę przypadków takiej prawomocności, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma 17 powagę rzeczy osądzonej dla wszystkich i przeciwko wszystkim. Przepis bowiem wyraźnie stanowi, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, wywołuje więc skutek erga omnes” (por. H. Ciepła [w:] K. Piasecki [red.], Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II, Warszawa 2001, s. 249). Przepis art. 479 43 k.p.c. stanowiąc, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w żaden sposób kategorii tych podmiotów. Wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsiębiorcy, który klauzulę wprowadził do swoich wzorców umów, jak i do każdego innego przedsiębiorcy, stosującego własne warunki umów. Należy zatem przyjąć, że wyrok SOKiK od chwili wpisania klauzuli do rejestru wywiera skutek względem wszystkich uczestników obrotu, co oznacza, że żaden z podmiotów uczestniczących w obrocie prawnym nie może posługiwać się przedmiotowym postanowieniem. W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r., sygn akt. III SZP 3/06 Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał, iż „stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów”. Tym samym SN przesądził, iż stosowanie klauzuli tożsamej z klauzulą wpisaną do rejestru, przez innego przedsiębiorcę, który nie był stroną lub uczestnikiem postępowania zakończonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Należy przy tym podkreślić, iż dla uznania, iż klauzula wpisana do rejestru i klauzula z nią porównywana są tożsame w treści nie jest konieczna dokładna literalna identyczność tych postanowień. Rozbieżność użytych wyrażeń, zmiana szyku zdania, czy zastosowanie synonimów nie eliminuje bowiem abuzywnego charakteru ocenianego postanowienia, jeżeli cel, w jakim wprowadzone zostało postanowienie umowne jest tożsamy. „Nie jest konieczna literalna zgodność porównywalnych klauzul. Głównym czynnikiem przesądzającym powinien być, zdaniem Sądu, zamiar, cel jakiemu ma służyć kwestionowana klauzula. Jeśli jest on zgodny z celem utworzenia klauzuli uznanej za niedozwoloną, można uznać, iż obie są tożsame” (wyrok SOKiK z dnia 25 maja 2005 r. sygn. akt XVII Ama 46/04). Odnosząc powyższe uwagi do zarzutów postawionych Uczelni należy zauważyć, co następuje: W § 3 pkt. 4 Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne mającej charakter wzorca umownego w rozumieniu art. 384 § 1 Kodeksu cywilnego, zamieszczone było postanowienie o treści: „Zmiana wysokości opłat wymienionych w pkt 1 wprowadzana zarządzeniem Rektora SGGW nie wymaga zmiany umowy” Zdaniem Prezesa Urzędu, treść ww. postanowienia jest zbieżna z treścią następujących postanowień wpisanych do rejestru: 18 - „Zmiana opłaty nie powoduje konieczności zmiany umowy” - postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 400 (wyrok SOKiK z dnia 19 stycznia 2005 r., sygn. akt XVII AmC 2/04); -„Uczelnia zastrzega sobie prawo dokonywania zmian wysokości opłat” - postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 624 (wyrok SOKiK z dnia 20 października 2005 r., sygn. akt XVII AmC 78/05); - „Wysokość czesnego może ulegać zmianom w zależności od inflacji i aktualnych kosztów kształcenia” - postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 643 (wyrok SOKiK z dnia 5 października 2005 r., sygn. akt XVII AmC 20/05); - „Wysokość opłat wymienionych w p. a, b, d ustala Rektor i podaje w formie zarządzenia do wiadomości, przed rozpoczęciem roku akademickiego” – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 642 (wyrok SOKiK z dnia 5 października 2005 r., sygn. akt XVII AmC 20/05); - „ Zarządzenia, o których mowa w § 1 ust. 2 o treści - nauka w Uczelni jest odpłatna, szczegółowe regulacje dotyczące opłat określają zarządzenia Kanclerza WSDG - podaje się do publicznej wiadomości poprzez umieszczenie na tablicach ogłoszeniowych Uczelni” – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 1287 (wyrok SOKiK z dnia 5 września 2006 r., sygn. akt XVII AmC 120/05). W wyroku z dnia 20 października 2005 r. (sygn. akt XVII AmC 78/05) SOKiK uznał, że charakter niedozwolony ma postanowienie, które przewidując możliwość zmiany wysokości opłat pobieranych przez Uczelnię, nie zapewnia jednocześnie studentom prawa do odstąpienia od umowy. Sąd zakwalifikował to postanowienie jako klauzulę abuzywną, o której mowa w art. 385 3 pkt 20 kc. Analogiczne stanowisko zajął SOKiK w wyroku z dnia 5 października 2005 r. (sygn. akt XVII AmC 20/05), stwierdzając, iż „o ile pozwana szkoła ma pełne prawo do podwyższenia wysokości czesnego w zależności od inflacji i aktualnych kosztów kształcenia, o tyle studentowi (konsumentowi) powinno być gwarantowane prawo do odstąpienia od zawartej umowy, gdy nie jest on w stanie ponieść kosztów podwyżki”. Postanowienie stosowane przez SGGW przewidywało, iż opłaty za studia będą ustalane przez Rektora Uczelni w drodze zarządzenia. Jednocześnie stosowane przez Uczelnię postanowienie nie zapewniało studentom prawa do odstąpienia od umowy. Z uwagi na powyższe, w ocenie Prezesa Urzędu, należy przyjąć, iż klauzula stosowana przez Uczelnię w § 3 pkt. 4 Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne była tożsama z wyżej przywołanymi klauzulami wpisanymi do rejestru. Biorąc pod uwagę treść wskazanych powyżej klauzul wpisanych do rejestru oraz motywy uznania ich za abuzywne, należy stwierdzić, że klauzula stosowana przez stronę niniejszego postępowania jest z nimi tożsama. Działanie SGGW ma zatem charakter bezprawny. Należy podkreślić, że okoliczność, iż SGGW zaczęła stosować nowy wzorzec umowy nie miało wpływu na rozstrzygnięcie przyjęte w pkt I niniejszej decyzji. Nowy wzorzec w miejsce zakwestionowanego w niniejszym postępowaniu postanowienia wprowadza 19 bowiem regulację, która w dalszym ciągu nie odpowiada prawu. Nowe postanowienie o treści: „Zmiana opłat, o których mowa w ust. 3 i 4 może być wprowadzona aneksem do niniejszej umowy. W przypadku podwyższenia tych opłat Studentowi przysługuje prawo odstąpienia od umowy bez prawa zwrotu wcześniej wniesionych opłat.” (§ 3 ust. 5 wzorca); przewiduje wprawdzie, iż student ma prawo odstąpienia od umowy w przypadku podwyższenia opłat, jednakże nie precyzuje w jakim terminie student może to przysługujące jemu uprawnienie zrealizować. Nadto nawet w przypadku zrealizowania prawa do odstąpienia od umowy zgodnie z zapisami postanowienia studentowi nie przysługuje prawo zwrotu wcześniej wniesionych opłat. Kwestia zwrotu wnoszonych opłat nie stanowiła przedmiotu zarzutu postawionego w ramach niniejszego postępowania jednak wymaga zasygnalizowania, że zdaniem Prezesa Urzędu, treść wprowadzonego do wzorca umowy postanowienia może być tym samym zbieżna z treścią następujących postanowień wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych: - „W sytuacji rezygnacji ze studiów w WSDG lub nie podjęcia nauki albo skreślenia z listy studentów zwrot opłat nie przysługuje – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 1283 (wyrok SOKiK z dnia 5 września 2006 r., sygn. akt XVII AmC 120/05); - „W przypadku rezygnacji studenta z nauki w trakcie semestru, wpłacone w całości czesne za cały semestr nie podlega zwrotowi” – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 625 (wyrok SOKiK z dnia 20 października 2005 r., sygn. akt XVII AmC 78/05); - „Przed upływem 30 dni od dnia rozpoczęcia zajęć pierwszego semestru na pisemny wniosek studenta składającego rezygnację ze studiów przysługuje mu zwrot 80% wniesionej opłaty czesnego za semestr. Po upływie tego terminu zwrot nie przysługuje” - postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 579 (wyrok SOKiK z dnia 25 sierpnia 2005 r., sygn. akt XVII AmC 99/04); -„Opata za studia i inne formy kształcenia nie podlega zwrotowi po dniu planowanego rozpoczęcia zajęć” – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 654 (wyrok SOKiK z dnia 25 stycznia 2006 r., sygn. akt XVII AmC 96/04); - „W przypadku rezygnacji po tym okresie, uiszczona kwota nie podlega zwrotowi” – postanowienie wpisane do rejestru pod numerem 806 (wyrok SOKiK z dnia 18 maja 2006 r., sygn. akt XVII AmC 70/05). Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał, że powyższe postanowienia są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes konsumenta w zakresie, w jakim wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub w części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania (art. 385 3 pkt 12 kc) oraz przewidują utratę prawa żądania zwrotu świadczenia konsumenta spełnionego wcześniej niż świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują lub odstępują od umowy (art. 385 3 pkt 13 kc). Należy podnieść, że mimo stosowania przez przedsiębiorców różnych sformułowań, istota postanowienia pozostaje niezmieniona. 20 Tym samym uznać należy, że stosowana przez SGGW praktyka, o której mowa w pkt. I sentencji decyzji nie została zaniechana, co oznacza, iż treść rozstrzygnięcia Prezesa Urzędu zmierzać musi do wyeliminowania tego postanowienia z obrotu konsumenckiego. Klauzula wskazana w pkt I sentencji niniejszej decyzji – w ocenie Prezesa Urzędu – jest tożsama z niedozwolonymi klauzulami umownymi wpisanymi do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego. Sam fakt stosowania takiego postanowienia we wzorcach umownych w obrocie z udziałem konsumentów nosi znamiona bezprawności, ponieważ narusza zakaz wyrażony w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Konsekwencją umieszczenia postanowienia umownego w ww. rejestrze jest bowiem to, że posłużenie się nim ma skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzględnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych klauzul umownych oznacza, że od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. Ze względu na rozszerzoną skuteczność klauzul (art. 479 43 K.p.c.), spełniają one funkcję podobną do przepisów prawa. Tak więc, dokonując oceny treści postanowień umownych wykorzystywanych przez przedsiębiorców we wzorcach umownych należy wykorzystywać reguły interpretacji wykształcone w nauce prawa i praktyce orzeczniczej (wykładnia językowa, systemowa, funkcjonalna i inna). Stąd też, niedozwolone będą takie postanowienia umów, które mieszczą się w „hipotezie” klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Nie jest zatem konieczna dokładna, literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej. Analiza wzorca umownego stosowanego przez Uczelnię wykazuje, iż treść klauzuli wymienionego w pkt I sentencji przedmiotowej decyzji zawiera się w hipotezie postanowień wpisanych do rejestru niedozwolonych klauzul umownych, co bezspornie wskazuje na bezprawność działania Uczelni. II. Przepis art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, iż przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Bezprawność, do której odwołał się ustawodawca wprowadzając do ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów definicję praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów należy rozumieć jako sprzeczność z prawem. Jak wskazał Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt VIII Ama 32/05), art. 24 ust. 2 ww. ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów odrębnych ustaw i dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Jak już wskazano bezprawność w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest taką cechą działania, która polega na jego sprzeczności z normami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego bądź dobrymi obyczajami 21 bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Dla wykazania bezprawności działania wystarczy zatem ustalenie, że określone zachowanie koliduje z przepisami prawa, zasadami współżycia społecznego czy dobrymi obyczajami. Bezprawność działań SGGW określonych w pkt. II sentencji decyzji wynika z naruszenia przepisu art. 160 ust. 3 psw, który stanowi, iż warunki odpłatności za studia określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej. Uczelnia nie określiła w umowie zawieranej w formie pisemnej ze studentem warunków odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym. Postawiony Uczelni zarzut został doprecyzowany ze względu na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2011 r. (sygn. akt III SK 6/11), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, iż z przepisu art. 99 ust. 1 pkt 1 psw wynika jednoznacznie, że w przypadku studiów niestacjonarnych Uczelnia publiczna może pobierać opłaty za wszystkie usługi edukacyjne jakie świadczy na rzecz słuchacza takich studiów (w tym również opłatę za powtarzanie określonych zajęć). W tym miejscu należy wskazać, że w toku prowadzonego postępowania ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym została znowelizowana, w tym m.in. w zakresie przepisu, w oparciu o który Uczelni został postawiony zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Zmiana w tym zakresie została wprowadzona ustawą z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 455), która weszła w życie w dniu 1 października 2011 r. Artykuł 1 pkt 109 ww. ustawy nadał dotychczasowemu art. 160 ust. 3 o treści: „Warunki odpłatności za studia określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej” brzmienie: „Warunki odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1, określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej”. Jak wynika z powyższego, sformułowany w art. 160 ust. 3 ustawy sprzed nowelizacji obowiązek określenia w umowie „warunków odpłatności za studia” w nowej ustawie doprecyzował zakres umowy między uczelnią a studentem. Znowelizowana ustawa nakłada na uczelnie również powinność określenia w umowie „warunków odpłatności za usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1”, co jak wnika z uzasadnienia projektu o zmianie ustawy (Druk Sejmowy nr 3391) ma na celu wprowadzenie umów cywilno-prawnych między uczelnią a studentami studiów stacjonarnych w uczeniach publicznych. Z porównania starej i nowej regulacji wynika, że istotne z punktu widzenia prowadzonego postępowania obowiązki SGGW nie uległy zmianie. Przedmiotowe postępowanie administracyjne dotyczy bowiem treści stosowanych przez Uczelnię umów ze studentami studiów niestacjonarnych. Zmiana wprowadzona do treści art. 160 ust. 3 psw nie ma zatem wpływu na treść wydawanego rozstrzygnięcia. Przepisy ustawy nie precyzują zakresu uregulowania, jaki winien zostać zawarty w treści umowy zawieranej ze studentem. Przywołany przepis art. 160 ust. 3 psw wskazuje jedynie, iż umowa ta ma „określać warunki odpłatności za studia”. W uzasadnieniu wyroku z dnia 14 lipca 2011 r. (sygn. akt III SK 6/11) Sąd Najwyższy jednoznacznie rozstrzygnął wątpliwości związane z interpretacją przepisu art. 160 ust. 3 psw wskazując, że „skoro zatem przepis art. 160 ust. 3 ustawy nakazuje uczelniom określić w umowie zawieranej ze studentem warunki odpłatności za „studia”, przepis ten należy 22 interpretować w taki sposób, że umowa powinna precyzować za jakie świadczenia ze strony uczelni, w jakich okolicznościach i jakiej wysokości student będzie zobowiązany ponosić opłaty”. W wyroku tym również stwierdzono, iż „przepis art. 99 ust. 1 pkt 1 psw adresowany jest do uczelni publicznych organizujących studia niestacjonarne i jednoznacznie rozstrzyga, że w przypadku tych studiów to sama uczelnia decyduje, za jakie świadczenia będzie pobierała opłaty. Mając na uwadze argumentację Sądu Najwyższego uznać należy, że umowa powinna precyzować za jakie świadczenia ze strony uczelni, w jakich okolicznościach, i w jakiej wysokości student będzie ponosić opłaty. Analiza tego przepisu w świetle orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 2011 r. (sygn. akt III SK 6/11) prowadzi do wniosku, że w umowie winny zostać określone opłaty, które mogą być pobierane przez Uczelnię od studenta w trakcie studiów, w tym wysokość tych opłat oraz zasady i terminy ich uiszczania. Zdaniem Prezesa Urzędu, skoro psw posługuje się szerokim pojęciem „warunków odpłatności za studia”, przyjąć należy, że umowa zawierana ze studentem winna odnosić się do wszelkich płatności, jakie student pobierający naukę w SGGW zobowiązany będzie ponieść. Zakresu znaczeniowego pojęcia „warunków odpłatności za studia” nie można dowolnie ograniczać, a zatem fragmentaryczne uregulowanie tych kwestii w umowie nie jest wystarczające. Ratio legis powołanego przepisu jest bowiem zapewnienie studentowi, który zapisuje się na studia, pełnych i rzetelnych informacji na temat opłat, które mogą pobierane przez Uczelnię od studenta w trakcie studiów, w tym wysokość tych opłat oraz zasady i terminy ich uiszczania. Ustawodawca, przewidując konieczność zawierania w formie pisemnej umowy między Uczelnią a studentem, przesądził jednocześnie, że relacja miedzy tymi podmiotami co najmniej w odniesieniu do odpłatności za studia ma charakter cywilnoprawny. Gdy zatem chodzi o świadczenia pieniężne ze strony studenta, podlegają one zasadom prawa cywilnego. Jedną z fundamentalnych zasad prawa cywilnego jest natomiast prawo do pełnej informacji o warunkach zawieranego kontraktu. Student, który w pełni ponosi ciężar finansowy pobieranej nauki i w związku z tym zawiera z Uczelnią stosowną umowę, musi na etapie zawierania tej umowy mieć zapewnione prawo do korzystania z podstawowych praw kontraktowych. „ Obowiązek informowania partnera o istotnych (z jego punktu widzenia) okolicznościach dotyczących kontraktu, jego przedmiotu i treści, przedmiotu świadczenia, a także powinność czynienia tego w sposób prawdziwy, rzeczowy i kompletny – jest cechą generalną prawa umów i wypływa z obowiązku lojalnego kontraktowania” (E. Łętowska „Prawo umów konsumenckich” Wydanie 2, Wydawnictwo C.H. Beck 2002, str. 216-217). Biorąc pod uwagę powyższe, uznać należy, że ustawodawca wprowadzając obowiązek zawierania przez uczelnie umów cywilnoprawnych ze studentami niewątpliwie zmierzał do tego, by już na etapie zapisu na studia konsument otrzymywał pełne i rzetelne informacje na temat płatności, jakie będzie zobowiązany ponosić pobierając naukę w Uczelni, a także warunków wnoszenia tych płatności. Zgodnie z art. 99 ust. 1 psw, Uczelnia publiczna może pobierać opłaty za świadczone usługi edukacyjne związane z: 1) kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich; 23 2) powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce; 3) prowadzeniem studiów w języku obcym; 4) prowadzeniem zajęć nieobjętych planem studiów; 5) prowadzeniem studiów podyplomowych oraz kursów dokształcających. Stosownie do art. 99 ust. 2 psw, ww. opłaty nie mogą przekraczać kosztów ponoszonych w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia w danej uczelni odpowiednio studiów lub studiów doktoranckich oraz zajęć na studiach lub studiach doktoranckich z uwzględnieniem kosztów amortyzacji i remontów. Z ustaleń Prezesa Urzędu wynika, że stosowana do dnia 30 września 2008 r. przez SGGW Umowa o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne wskazując jedynie opłaty za pierwszy semestr studiów, jednocześnie nie określała: - warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za kolejne semestry nauki, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów; - warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za powtarzanie semestru, bądź zajęć z powodu niezadowalających wyników w nauce, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów; - warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów wnoszenia tych opłat przez studentów. W ocenie Prezesa Urzędu, nie sposób podzielić poglądu prezentowanego przez Uczelnię, iż nie jest niezbędnym określenie wysokości, zasad i terminów płatności opłat w samej umowie – wystarczającym jest bowiem wskazanie jednoznacznego i ogólnodostępnego źródła ich uzyskania. Skoro bowiem celem art. 160 ust. 3 psw jest zagwarantowanie studentowi zawierającemu umowę z Uczelnią pełnej informacji o warunkach zawieranego kontraktu w zakresie warunków odpłatności za studia, w tym wysokości opłat oraz zasad i terminów ich wnoszenia, to wyłączenie z zakresu uregulowań tej umowy określenia warunków odpłatności za studia całkowicie podważałoby sens ww. przepisu ustawy Wskazać należy, że nawiązywanie przez studenta stosunku prawnego z Uczelnią odbywa się przez przystąpienie. Student nie ma możliwości negocjowania postanowień umownych, w tym również w zakresie odpłatności za studia. Może jedynie zaakceptować lub odrzucić ofertę danej Uczelni. Jest to typowa cecha powszechnie występujących w obrocie konsumenckim umów adhezyjnych tj. umów pozbawionych pertraktacji pomiędzy stronami, zawieranych na podstawie często formalnie ujętego konsensu (E. Łętowska „Prawo umów konsumenckich” , Wydanie 2, Wydawnictwo C.H. Beck 2002, str. 296). Umowy adhezyjne są kategorią umów, których najważniejsze warunki określa jeden z kontrahentów, zwykle ekonomicznie silniejszy, drugi natomiast może je zaakceptować i przystąpić do umowy lub zrezygnować z jej zawarcia. Cechą umów adhezyjnych jest ich powtarzalność, masowość i w zasadzie jednakowa treść. Również inne warunki odpłatności za studia takie jak „tryb, terminy i sposób wnoszenia opłat oraz warunki zwracania opłat” nie są przedmiotem negocjacji ze studentem. 24 W opinii Prezesa Urzędu okoliczność, iż wysokość tych opłat nie jest indywidualnie uzgadniana ze studentami nie ma wpływu na obowiązek Uczelni do określenia w umowie zarówno ich wysokości, jak również terminów, zasad i sposobów ich wnoszenia . Z powyższych rozważań wynika, iż nieuregulowanie przez SGGW w treści Umowy o warunkach odpłatności za świadczone usługi edukacyjne warunków odpłatności za studia w zakresie opłat za kolejne semestry nauki oraz opłat za powtarzanie semestru, bądź zajęć z powodu niezadowalających wyników w nauce pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 psw, w tym ich wysokości oraz terminów, zasad i sposobów ich wnoszenia wskazuje na bezprawność zachowania Uczelni. Należy podkreślić, że okoliczność, iż SGGW zaczęła od dnia 1 października 2008 r. stosować nowy wzorzec umowy nie miało żadnego wpływu na rozstrzygnięcie przyjęte w pkt II niniejszej decyzji. Nowy wzorzec w dalszym ciągu nie odpowiada bowiem prawu, gdyż nie określa wszystkich opłat, które mogą pobierane przez Uczelnię od studenta w trakcie studiów, w tym wysokości tych opłat oraz zasad i terminów ich uiszczania. Nowy wzorzec odnosi się wprawdzie do wysokości opłat za każdy semestr studiów i wskazuje termin, do którego należy wnosić opłaty za dany semestr oraz zawiera numer rachunku bankowego uczelni (§ 3 ust. 3 zd. 1 i 2 wzorca), jak również zawiera informacje, że: − Uczelnia pobierać będzie od studenta opłaty za świadczenie usług edukacyjnych na podstawie art. 99 Prawa o szkolnictwie wyższym (§ 3 ust. 1a wzorca); − wysokość opłat za świadczenie usług edukacyjnych ustala Rektor (§ 3 ust. 3 wzorca); jednak jego sformułowania nadal nie zadośćuczyniły zarzucanym Uczelni w niniejszym postępowaniu bezprawnym brakom w zakresie informacji o opłatach za powtarzanie semestru bądź zajęć z powodu niezadowalających wyników w nauce. Brak jest w nowoopracowanym wzorcu postanowienia, które informowałoby konsumenta o wysokości tej właśnie opłaty, oraz zasad i terminów jej uiszczania choć wymagają tego przepisy prawa. Tym samym uznać należy, iż spełniona została przesłanka bezprawności w odniesieniu do praktyki, o której mowa w pkt. II sentencji decyzji. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Dla stwierdzenia przez Prezesa Urzędu stosowania praktyki określonej w art. 24 ust. 2 ustawy niezbędne jest wykazanie, że kwestionowane działanie przedsiębiorcy godzi w zbiorowy interes konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”, wskazując jedynie w art. 24 ust. 3 ustawy, iż nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Nie ulega jednak wątpliwości, że działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Natomiast przez interes zbiorowy należy rozumieć interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Stąd konkluzja, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań 25 przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów oznacza zatem narażenie na uszczerbek interesów znacznej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na dokonaniu ich naruszenia, jak i na jedynie stworzeniu dla nich zagrożenia. Kwestionowane w niniejszym postępowaniu działania Uczelni godzą w interesy konsumentów rozumiane jako prawo do ukształtowania umowy z Uczelnią o pobieranie nauki na studiach niestacjonarnych zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego oraz otrzymania pełnej, wyczerpującej i prawdziwej informacji na temat wszystkich warunków umowy tak, aby konsumenci mogli w pełni korzystać ze swoich praw i wykonywać obowiązki bez narażania się na sankcje. Na skutek zamieszczenia przez Uczelnię we wzorcach umownych wskazanych w sentencji decyzji postanowienia abuzywnego tj. postanowienia, które – w ocenie Sądu – kształtują prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy, dochodzi bowiem do uszczuplenia zakresu uprawnień konsumentów i obarczenia ich nadmiernymi obciążeniami, w tym również obciążeniami natury finansowej. Z kolei brak uregulowania w umowie warunków odpłatności za studia pozostawiać może studenta w niewiedzy co do faktycznych kosztów, jakie zobligowany będzie ponieść w ramach stosunku umownego łączącego go z Uczelnią. Umowy zawierane przez Uczelnię powinny w sposób prawidłowy regulować warunki odpłatności za studia. Przejawiać się to powinno przede wszystkim w ukształtowaniu wzajemnych relacji w sposób pełny tj. bez pominięcia jakichkolwiek kwestii wymagających unormowania. Zaniechanie wprowadzenia do umów obligatoryjnych tj. wymaganych z mocy art. 160 ust. 3 psw regulacji sytuuje umowę jako godzącą w interesy najsłabszych uczestników rynku, jakimi są konsumenci. Należy podkreślić, że z faktu istnienia utrudnień w zapoznaniu się z całokształtem uprawnień i obowiązków studenta wynika, iż z powodu niepełnej ich znajomości uciążliwe, a nawet niemożliwe może okazać się prawidłowe wykonywanie jego zobowiązań. W przedmiotowej sprawie opisane zachowanie SGGW dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do nieokreślonego kręgu konsumentów, których nie sposób jednoznacznie zidentyfikować. Działanie Uczelni wymierzone jest bowiem we wszystkich studentów, z którymi Uczelnia zawarła umowy o naukę na studiach niestacjonarnych o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania, jak również w jej potencjalnych studentów, będących konsumentami w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z powyższym należy stwierdzić, iż kwestionowane przez Prezesa Urzędu działania Uczelni naruszają zbiorowy interes konsumentów. Reasumując, działania Uczelni opisane w punktach I i II sentencji decyzji spełniają wszystkie przesłanki uznania ich za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów. SGGW posiada przymiot przedsiębiorcy i stosował bezprawne działania, które naruszały zbiorowy interes konsumentów. Wskazane zachowania Uczelni wyczerpują zatem znamiona praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Mając powyższe na względzie należało orzec jak w punkcie I i II sentencji. 26 III. Przedmiotem postawionego Uczelni zarzutu było także nieuregulowanie w treści umowy zawieranej ze studentem wysokości opłat pobieranych na podstawie § 20 ust. 1 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1364), tj. opłat za wydanie: legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. Zachowanie to zostało zakwestionowane w związku z podejrzeniem, iż może ono stanowić naruszenie art. 160 ust. 3 psw., w świetle którego warunki odpłatności za studia powinny zostać określone w umowie zawartej między uczelnią a studentem w formie pisemnej. Przy rozstrzyganiu niniejszej kwestii Prezes Urzędu wziął jednak pod uwagę stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 lipca 2011 r. (sygn. akt III SK 6/11) w sprawie tożsamego zachowania innej uczelni publicznej. W wyroku tym Sąd stwierdził, iż przepis § 20 rozporządzenia został sformułowany w taki sposób, że realizuje funkcję analogiczną do tej, jaką ma pełnić określenie zasad odpłatności za studia w umowie łączącej studenta z uczelnią. Po pierwsze bowiem, opłaty za wydanie dokumentów, których dotyczy § 20 nie mogą być wyższe od kosztów ich wytwarzania poniesionych przez Uczelnię, po drugie, nie mogą być wyższe od stawek maksymalnych wymienionych w § 20 ust. 2 pkt 1-6 rozporządzenia. Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy uznał, iż brak szczegółowego określenia wysokości przedmiotowych opłat w umowie o warunkach odpłatności za studia nie narusza dyspozycji art. 160 ust. 3 psw. Uwzględniając powyższe stanowisko Prezes Urzędu uznał, że również kwestionowane w niniejszym postępowaniu zachowanie Uczelni polegające na zaniechaniu uregulowania w umowie o warunkach odpłatności za studia wysokości opłat pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia nie ma charakteru bezprawnego. Zachowanie to nie może zatem świadczyć o stosowaniu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w związku z czym dalsze prowadzenie postępowania w tym zakresie jest bezprzedmiotowe. Jedynie na marginesie wskazać należy, że w trakcie trwania niniejszego postępowania ww. rozporządzenie utraciło moc. W jego miejsce wydane zostało rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz 1188), które obowiązuje od dnia 1 października 2011 r. Niezależnie od powyższego podkreślić wypada, iż stosowany obecnie przez uczelnię wzorzec nie zawiera jednak: - precyzyjnej informacji o wysokości opłat za wydanie legitymacji, albowiem rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów wskazuje, iż Uczelnia pobiera opłaty w wysokości zgodnej z poniesionymi kosztami ich wykonania, nie wyższej jednak niż: za wydanie: legitymacji studenckiej - 5 zł, a za wydanie elektronicznej legitymacji studenckiej - 17 zł (§20 ust. 2 pkt. 1 i 2 rozporządzenia). W analizowanym wzorcu zawarto natomiast jedynie informację, iż opłata za legitymację wynosi 17 zł, przy czym nie wskazano, jakiego rodzaju legitymacji 27 dotyczy opłata. W obecnym stanie prawnym kwestię tą reguluje §21 ust. 2 pkt. 1 i 2 rozporządzenia z dnia 14 września 2011 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów. - informacji, iż opłata za dyplom ukończenia studiów obejmuje również wydanie dwóch odpisów dyplomu, albowiem zgodnie z rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów Uczelnia pobiera opłaty w wysokości zgodnej z poniesionymi kosztami ich wykonania, nie wyższej jednak niż: za wydanie dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami - 60 zł (§ 20 ust. 2 pkt. 4 rozporządzenia). W analizowanym wzorcu zawarto natomiast jedynie informację, iż opłata za dyplom ukończenia studiów wynosi 60 zł, co oznacza, iż opłatą nie objęto dwóch odpisów dyplomu, jak to reguluje § 20 ust. 2 pkt. 4 rozporządzenia. W obecnym stanie prawnym kwestię tą reguluje §21 ust. 2 pkt. 4 rozporządzenia z dnia 14 września 2011 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów. Ponieważ wskazane powyżej wątpliwości związane z nieprecyzyjnym określeniem niektórych opłat pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia nie były przedmiotem niniejszego postępowania, przeto Prezes Urzędu, umarzając postępowanie w zakresie określonym w pkt. III decyzji, poprzestaje jedynie na zasygnalizowaniu tych nieprawidłowości. Zgodnie z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. Nr 88, poz. 1071 ze zm., dalej: k.p.a.), który w postępowaniu przed Prezesem Urzędu znajduje zastosowanie na mocy art. 83 uokik, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że przesłanka bezprzedmiotowości występuje, gdy brak jest podstaw prawnych do merytorycznego rozstrzygnięcia danej sprawy w ogóle bądź nie było podstaw do jej rozpoznania w drodze postępowania administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 kwietnia 2003 r. (sygn. akt III SA 2225/01) podniósł, że bezprzedmiotowość postępowania oznacza brak któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, skutkującego tym, iż nie można załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Bezprzedmiotowość wynika z przyczyn podmiotowych lub przedmiotowych. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego to brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu. W analizowanej sprawie mamy do czynienia z taką właśnie sytuacją. Prezes Urzędu postawił zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w toku postępowania ustalono jednak, że – z uwagi na brak przesłanki bezprawności – działanie Uczelni nie wyczerpuje znamion praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Z tego względu konieczne stało się umorzenie w tym zakresie postępowania w trybie art. 105 § 1 kpa w zw. z art. 83 uokik. Mając powyższe na względzie należało orzec jak w punkcie III sentencji decyzji. 28 Kara pieniężna Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu może w drodze decyzji nałożyć na przedsiębiorcę, który dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary. Z powołanego wyżej przepisu wynika, że kara pieniężna ma charakter fakultatywny. Oznacza to, iż o celowości jej nałożenia Prezes Urzędu rozstrzyga każdorazowo biorąc pod uwagę okoliczności naruszenia przepisów ustawy. Zatem o tym, czy w konkretnej sprawie w odniesieniu do danego przedsiębiorcy zasadne jest nałożenie kary pieniężnej, decyduje Prezes Urzędu w ramach uznania administracyjnego. Zwrócić należy uwagę, iż przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie określają jakichkolwiek przesłanek, od których uzależnione byłoby podjęcie decyzji o nałożeniu kary. Ustawodawca wskazał jedynie przykładowo w art. 111 ustawy te okoliczności, które Prezes Urzędu winien uwzględnić decydując o wymiarze kary pieniężnej, wymieniając w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Nakładając karę pieniężną określoną w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy Prezes Urzędu bierze pod uwagę konieczność spełnienia przesłanek podmiotowych, tj. stwierdzenia, że naruszenie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów dokonane zostało co najmniej nieumyślnie. Niezależnie od powyższego, już stwierdzenie nieumyślności zakwestionowanej praktyki daje podstawę do nałożenia na Uczelnię kary pieniężnej, o której mowa w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Należy jednocześnie podkreślić, że na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego zawsze spoczywa obowiązek dochowania należytej staranności przy ocenie zgodności ich działań z obowiązującymi przepisami prawa. SGGW winna zatem zdawać sobie sprawę z konieczności konstruowania wzorców umownych z uwzględnieniem przepisów ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym oraz art. 385 1 i nast. k.c. Działając jako podmiot profesjonalny, nadto mając dostęp do prowadzonego przez Prezesa Urzędu rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone oraz obowiązujących przepisów prawa, jest zobligowana do dostosowywania wykorzystywanych przez siebie wzorców umownych do stanu odpowiadającego prawu. Jak bowiem wskazano wcześniej, rejestr postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone jest jawny, powszechnie dostępny, publikowany na stronie www.uokik.gov.pl. Abuzywność postanowień wpisanych do tego rejestru jest jednoznaczna, a zakaz stosowania w obrocie postanowień w nim zamieszczonych nie budzi jakichkolwiek wątpliwości. W związku z powyższym należy uznać, iż Uczelnia ponosi winę nieumyślną za swoje działanie. Ustawa nie przesądza bezwzględnie wysokości kary nakładanej przez Prezesa Urzędu, który decyduje o tym w każdym konkretnym przypadku, kierując się założeniem, że sankcja musi spełniać zarówno funkcję represyjną (nakładana jest za naruszenie ustawowych zakazów), jak i prewencyjną (ma zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości 29 i zniechęcać do naruszania prawa), zaś zagrożenie nią, czyli potencjalna możliwość nałożenia kary przez Prezesa Urzędu, nadaje jej charakter dyscyplinujący 9 . W niniejszej sprawie za udowodnione należy uznać, iż doszło do naruszenia przez SGGW zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o którym mowa w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w sposób określony w pkt. I i II sentencji niniejszej decyzji. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, przede wszystkim charakter praktyk stosowanych przez SGGW, Prezes Urzędu uznał nałożenie kary pieniężnej za uzasadnione. Zgodnie z zeznaniem podatkowym CIT-8 za rok 2010, przychód SGGW w roku poprzedzającym wydanie niniejszej decyzji wyniósł [*] zł (słownie: [*]). Maksymalna wysokość kary mogła zatem wynieść [*] zł (słownie: [*]). IV.1. W punkcie I sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Uczelnię praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co daje podstawę do nałożenia na Spółkę kary pieniężnej określonej w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ustalenie wysokości kary w przedmiotowej sprawie miało charakter wieloetapowy, co spowodowane było zaistnieniem w postępowaniu okoliczności mających wpływ na jej wysokość. Ustalając wymiar kary pieniężnej Prezes Urzędu w pierwszej kolejności dokonał oceny wagi stwierdzonych praktyk i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. W powyższym kontekście wzięto pod uwagę, iż zarzucana praktyka polegała na stosowaniu niedozwolonego postanowienia umownego tożsamego w swoim celu i skutku z postanowieniami wpisanymi do rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu. Postanowienie negatywnie wpływało na sytuację konsumentów, wykluczając zagwarantowaną przepisami prawa możliwość odstąpienia od umowy w przypadku zmiany opłat za pobieraną naukę. Dodatkowo w zmienionym kształcie postanowienie rażąco narusza interes konsumenta w zakresie, w jakim wyłącza obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub w części, jeżeli konsument zrezygnuje z kontynuowania nauki. W ocenie Prezesa Urzędu, postanowienie to jest przejawem nierównorzędnego i nierzetelnego traktowania konsumentów. Treść postanowienia naruszała interesy konsumentów na etapie zawierania kontraktu zniekształcając w treści kontraktu przysługujące konsumentom z mocy ustawy uprawnienia. Ustalając wymiar kary pieniężnej Prezes Urzędu wziął pod uwagę, że postanowienie stosowane przez Uczelnię narusza interesy ekonomiczne i prawne konsumentów. Nie bez 9 Por.: wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt: III SK 31/04). 30 znaczenia na wysokość kary pozostała również okoliczność, iż zakwestionowana praktyka, ma ponad dwuletni, a więc długotrwały, charakter. Podsumowanie wagi stwierdzonych naruszeń pozwoliło Prezesowi Urzędu na stwierdzenie, iż łącznie waga naruszeń kształtuje się na poziomie [*]% przychodu osiągniętego przez Uczelnię w 2010 r. Tym samym ustalona przez Prezesa Urzędu kwota bazowa stanowiąca równowartość [*] przychodu osiągniętego przez Uczelnię wynosi [*] zł ([*]), co stanowi ok. [*] przychodu Uczelni osiągniętego w 2010 r. i ok. [*] kary maksymalnej. Dokonując ustalenia ostatecznego wymiaru kary pieniężnej nałożonej na Uczelnię za stwierdzone w pkt I sentencji niniejszej decyzji praktyki, Prezes Urzędu uznał, że w sprawie występują okoliczności łagodzące. Prezes Urzędu uwzględnił w szczególności okoliczność, że choć Uczelnia nie wyeliminowała ostatecznie zarzucanej jej w pkt. I sentencji decyzji praktyki, to jednak natychmiast po wszczęciu przedmiotowego postępowania podjęła działania zmierzające do dostosowania swojego wzorca do wymogów prawa. Ta okoliczność zasługiwała na uwzględnienie przy dokonywanej gradacji kary i w efekcie miała wpływ na zmniejszenie o 20% kary z tytułu naruszeń określonych w pkt I niniejszej decyzji. Tym samym w niniejszej sprawie za naruszenie stwierdzone w pkt I sentencji przedmiotowej decyzji Prezes Urzędu nałożył na Uczelnię karę pieniężną w wysokości [*] zł ([*]) , co stanowi ok. [*] przychodu osiągniętego w 2010 roku i ok. [*] kary maksymalnej. IV.2. Również za naruszenie stwierdzone w pkt. II sentencji decyzji oszacowanie wysokości kary przebiegało dwuetapowo. Ustalając wymiar kary pieniężnej Prezes Urzędu w pierwszej kolejności dokonał bowiem oceny wagi stwierdzonej praktyki i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. W powyższym kontekście wzięto pod uwagę, iż stwierdzona praktyka polegała na wykorzystywaniu przy zawieraniu z konsumentami umów o naukę wzorca umownego, który – wbrew art. 160 ust. 3 psw - nie regulował należycie „warunków odpłatności za studia” tj. wskazując jedynie opłaty za pierwszy semestr studiów, jednocześnie nie określał opłat za kolejne semestry oraz opłat za powtarzanie semestru, bądź zajęć z powodu niezadowalających wyników w nauce. W wzorcu nie wskazano również terminu, do którego opłaty te miały być uiszczane przez studentów. Stosowana przez stronę postępowania praktyka jako stricte związana z treścią umowy ujawniała się na etapie zawierania kontraktu. Na skutek stosowania tej praktyki konsumenci nie otrzymywali pełnej informacji o warunkach zawieranego kontraktu, co prowadzić mogło do stanu niewiedzy o pełnych kosztach pobierania przez nich nauki oraz zasadach pokrywania tych kosztów. Wynikający z art. 160 ust. 3 psw obowiązek określenia w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia istnieje od dnia wejścia w życie tej ustawy tj. od dnia 1 września 2005 r. Tymczasem SGGW posługiwał się wzorcem 31 naruszającym wymogi z art. 160 ust. 3 powołanej ustawy, co – w ocenie Prezesa Urzędu – świadczy o długotrwałym, ponad dwuletnim, charakterze naruszenia. Podsumowanie wagi stwierdzonych naruszeń pozwoliło Prezesowi Urzędu na stwierdzenie, iż łącznie waga naruszeń kształtuje się na poziomie [*] przychodu osiągniętego przez Uczelnię w 2010 r. Tym samym ustalona przez Prezesa Urzędu kwota bazowa stanowiąca równowartość [*] przychodu osiągniętego przez Uczelnię wynosi [*] zł ([*] złotych), co stanowi ok. [*] przychodu Uczelni osiągniętego w 2010 r. i ok. [*] kary maksymalnej. Dokonując ustalenia ostatecznego wymiaru kary pieniężnej nałożonej na Uczelnię za stwierdzone w pkt II sentencji niniejszej decyzji praktyki, Prezes Urzędu uznał, że w sprawie występują okoliczności łagodzące. Prezes Urzędu uwzględnił w szczególności okoliczność, że choć Uczelnia nie wyeliminowała ostatecznie zarzucanej jej w pkt. II sentencji decyzji praktyki, to jednak natychmiast po wszczęciu przedmiotowego postępowania podjęła działania zmierzające do dostosowania swojego wzorca do wymogów prawa. Ta okoliczność zasługiwała na uwzględnienie przy dokonywanej gradacji kary i w efekcie miała wpływ na zmniejszenie o 20% kary z tytułu naruszeń określonych w pkt II niniejszej decyzji. Tym samym w niniejszej sprawie za naruszenie stwierdzone w pkt II sentencji przedmiotowej decyzji Prezes Urzędu nałożył na Uczelnię karę pieniężną w wysokości [*] zł ([*]) , co stanowi ok. [*] przychodu osiągniętego w 2010 roku i ok. [*] kary maksymalnej. Nakładając niniejszą decyzją ww. kary pieniężne za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu wziął pod uwagę, że mają one: po pierwsze – charakter represyjny (nakładane są za naruszenie ustawowych zakazów), po drugie – prewencyjny (mają zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości i zniechęcać do naruszania prawa), zaś zagrożenie nimi, czyli potencjalna możliwość nałożenia kary przez Prezesa Urzędu – nadaje jej charakter dyscyplinujący (wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., sygn. akt: III SK 31/04). Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności – zdaniem Prezesa Urzędu – uznać należy, że kary pieniężne nałożone na SGGW są adekwatne do okresu, stopnia oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Nakładając karę w ustalonej wyżej wysokości Prezes Urzędu wyszedł z założenia, iż powinna ona mieć charakter zarówno represyjny, jak i prewencyjny, podkreślając naganność ocenianego zachowania przedsiębiorcy. Poza wymiarem indywidualnym, w ocenie Prezesa Urzędu, orzeczona kara będzie mieć również wymiar ogólny, spełniając funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. W ocenie Prezesa Urzędu, w świetle powyższych okoliczności zarówno nałożenie przedmiotowej kary, jak i jej wysokość, są w pełni uzasadnione. Mając powyższe na względzie należało orzec jak w punkcie IV sentencji. 32 Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nr: NBP O/O Warszawa 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000. Przy dokonywaniu wpłaty na powyższe konto należy dopisać numer decyzji Prezesa Urzędu stanowiącej podstawę jej dokonania. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zw. z art. 479 28 § 2 k.p.c., od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Warszawie. Otrzymuje: 1. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego ul. Nowoursynowska 166 02-787 Warszawa 2. Radca prawny mgr Tadeusz Wróblewski SGGW ul. Nowoursynowska 166 02-787 Warszawa 3. a/a