I GSK 1595/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Michał Kowalski (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia del. WSA Grzegorz Dudar Protokolant asystent sędziego Michał Mazur po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Powiatu P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2021 r. sygn. akt V SA/Wa 1605/20 w sprawie ze skargi Powiatu P. na decyzję Ministra Finansów z dnia 30 lipca 2020 r. nr FS11.4145.15.2020 w przedmiocie określenia kwoty dotacji celowej przypadającej do zwrotu 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. zasądza od Ministra Finansów na rzecz Powiatu P. 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 lutego 2021 r., sygn. akt V SA/Wa 1605/20 na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie: Dz. U. 2024 r., poz. 935 – dalej jako p.p.s.a.) oddalił skargę Powiatu P. na decyzję Ministra Finansów z dnia 30 lipca 2020 r. nr FS11.4145.15.2020 w przedmiocie określenia kwoty dotacji celowej przypadającej do zwrotu. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. W roku 2016 Powiat P., otrzymał dotację celową z tytułu nieodpłatnej pomocy prawnej w kwocie 247 200 zł. W roku 2017 pracownicy Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie przeprowadzili kontrolę w Starostwie Powiatowym w P. m.in. w zakresie prawidłowości wykorzystania dotacji. W jej trakcie ustalono, że w roku 2016 od środków przyznanej dotacji powstał dochód w postaci odsetek bankowych w wysokości 31,33 zł, który powinien być przekazany do budżetu państwa. W związku z brakiem zwrotu do budżetu państwa wskazanej kwoty, zawiadomieniem z dnia 29 sierpnia 2018 r. Wojewoda Mazowiecki wszczął z urzędu postępowanie w sprawie , a następnie decyzją z dnia 1 kwietnia 2019 r. zobowiązał Powiat do zwrotu kwoty 31,33 zł jako stanowiącej dotację pobraną w nadmiernej wysokości, wraz z odsetkami w wysokości jak dla zaległości podatkowych liczonymi od 30 lipca 2018 r. Pismem z dnia 16 kwietnia 2019 r. Powiat złożył odwołanie od decyzji Wojewody, wnosząc o jej uchylenie w całości i umorzenie postępowania wszczętego w sprawie. Decyzją z dnia 18 września 2019 r. Minister Finansów po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez Powiat uchylił decyzję Wojewody w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Decyzją z dnia 15 stycznia 2020 r. Wojewoda określił do zwrotu pobrane przez Powiat w okresie od 22 stycznia 2016 r. do 30 listopada 2017 r. i nieprzekazane do budżetu państwa dochody budżetowe związane z realizacją zadań z zakresu administracji rządowej oraz innych zadań zleconych jednostce samorządu terytorialnego odrębnymi ustawami w wysokości 29,77 zł oraz określił terminy od których należy liczyć odsetki w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych tj, od kwoty 8,01 zł – od 16 lutego 2016 r. , od kwoty 15,57 zł – od lipca 2016 r. od kwoty 1,78 zł- od 16 października 2016 r. i od kwoty 4,41 zł – od 16 grudnia 2016 r. W następstwie rozpoznania odwołania Minister Finansów decyzją z 30 lipca 2020 r. uchylił decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 15 stycznia 2020 r. w całości i orzekając co do istoty sprawy określił Powiatowi P.: 1) kwotę 29,77 zł przypadającą do zwrotu do budżetu państwa, stanowiącą pobrane od dnia 22 stycznia 2016 r. do dnia 20 listopada 2016 r. i nieprzekazane do budżetu państwa dochody budżetowe związane z realizacją zadań z zakresu administracji rządowej oraz innych zadań zleconych jednostce samorządu terytorialnego odrębnymi ustawami, 2) terminy, od których należy liczyć odsetki, w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych , od kwoty określonej w pkt.1, w tym: • od kwoty 8,01 zł- od 16 lutego 2016 r. • od kwoty 15,57 zł – od 16 lipca 2016 r. • od kwoty 1,78 zł – od października 2016 r. • od kwoty 4,41 zł – od 16 grudnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 lutego 2021 r., sygn. akt V SA/Wa 1605/20 skargę stwierdził, że przedmiotem sporu w niniejszej sprawie są dochody związane z realizacją zadań zleconych z zakresu administracji rządowej stanowiące odrębną kategorię dochodów, podlegającą odprowadzeniu w trybie art. 255 u.f.p., (nie dochody własne wynikające z realizacji innych zadań.) Sąd pierwszej instancji podkreślił, że powołany przez autora skargi art. 5 ust. 1 pkt. 9 ustawy o dochodach j.s.t. nie ma zastosowania w sprawach dotyczących dochodów budżetowych związanych z realizacją zadań z zakresu administracji rządowej oraz innych zadań zleconych jednostce samorządu terytorialnego odrębnymi ustawami. O rozstrzygnięciu sprawy przesądza art. 255 ust.1 i 2 u.f.p. W skardze kasacyjnej zaskarżono powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie: 1) przepisów prawa materialnego: art. 60 pkt 8 i art. 255 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t. j. Dz.U.2021.305 ze zm.), przez ich błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że mogą one stanowić samodzielną podstawę prawną dla uznania, że dochód powstały z oprocentowania środków na rachunku bankowym Powiatu P. może stanowić dochód Budżetu Państwa, a to tylko dlatego, że odsetki są naliczone także od środków dotacji przekazanych na ten rachunek z budżetu Państwa w celu wykonania zadania zleconego z zakresu administracji rządowej oraz, że prawotwórcze znaczenie ma ten faktyczny związek pomiędzy powstaniem dochodu z odsetek a realizacją zadań zleconych i to w okolicznościach gdy naliczenie przez bank odsetek nie wiąże się z jakimkolwiek działaniem Powiatu czy realizowaniem zadań, zwłaszcza określonych w ustawie o nieodpłatnej pomocy prawnej polegających na udzielaniu nieodpłatnej pomocy prawnej, świadczeniu nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego oraz edukacji prawnej (t. j. Dz.U.2019.294 ze zm.), a nadto gdy przepisy tej ustawy nie przewidują w ogóle powstania dochodu związanego (wynikającego) z realizacją tegoż zadania z zakresu administracji rządowej. 2) przepisów prawa materialnego art. 5 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (t. j.Dz.U.2020.23 ze zm.) przez błędne przyjęcie, że jego zastosowanie jest wyłączone na podstawie wadliwej wykładni przepisów wymienionych w pkt 1, pomimo braku przepisu szczególnego umożliwiającego traktowanie (kwalifikowanie dochodu publicznego) odsetek powstałych na rachunkach bankowych powiatu jako dochodu powiatu. Strona przeciwna w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna podlega uwzględnieniu. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 wymienionego artykułu. Jak wynika z akt, niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd I instancji na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 maja 2021r. na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19. Przepis ten, w brzmieniu właściwym dla sprawy, stanowił, że przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Prawodawca na mocy przepisów ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych dopuścił, przy spełnieniu określonych warunków, możliwość załatwiania spraw w postępowaniu sądowoadministracyjnym na posiedzeniu niejawnym. Przepisy te nie naruszają jednak podstawowych uprawnień procesowych strony. Okoliczność, że sprawa ma zostać rozpoznana na posiedzeniu niejawnym nie oznacza zatem, że strona nie może przed wydaniem wyroku bronić swoich praw. Rzeczą sądu jest takie zorganizowanie postępowania, aby to uprawnienie strony w sposób należyty zapewnić (por. wyrok NSA z 8 czerwca 2021 r. sygn. akt III FSK 3585/21, LEX nr 3197476; także zob. wyrok NSA z 1 czerwca 2021 r. sygn. akt III FSK 3543/21, LEX nr 3209060; wyrok NSA z 26 maja 2021 r. sygn. akt III FSK 3513/21, LEX nr 3192379; wyrok NSA z 8 czerwca 2021 r. sygn. akt III FSK 3586/21, LEX nr 3193052; wyrok NSA z 14 października 2021 r. sygn. akt I GSK 650/21, LEX nr 3269404). W warunkach stanu pandemii/epidemii w jakich zostało wydane zarządzenie o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne w rozpoznawanej sprawie, prawo do obrony powinno być zagwarantowane przede wszystkim przez powiadomienie stron o posiedzeniu niejawnym i umożliwienie im zajęcia stanowiska w formie pisemnej. W wyroku NSA z dnia 6 marca 2024 r., sygn. akt II OSK 1509/21 stwierdzono, z czym skład obecny się zgadza, że pozbawienie strony możliwości obrony jej praw, poprzez niewłaściwe powiadomienie o posiedzeniu niejawnym i nieumożliwienie złożenia stanowiska przed sądem, skutkuje nieważnością postępowania sądowoadministracyjnego zgodnie z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. co jest podstawą do uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Bezsporne bowiem jest, że jeżeli o rozprawie jawnej należy zawiadomić strony co najmniej siedem dni przed terminem posiedzenia (art. 91 § 2 p.p.s.a.), to tym bardziej należało przyjąć, co najmniej taki termin na wypowiedzenie się strony w formie pisemnej przed rozpoczęciem posiedzenia w sprawie. W orzecznictwie NSA wskazuje się, że już samo zbyt późne zawiadomienie strony o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19, uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (por. np. wyroki NSA: z 16 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1142/21, LEX nr 3324270; z 2 czerwca 2021 r. sygn. akt III OSK 3462/21, LEX nr 3188023). Wypada w tym miejscu przywołać także twierdzenia uchwały NSA w składzie 7 sędziów z dnia 30 listopada 2020 r. sygn. akt II OPS 6/19, w której wskazano, że przepis art. 15zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19 należy traktować jako "szczególny" w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. W uzasadnieniu powołanej uchwały NSA wskazując na cel stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami ustawy COVID-19 stwierdził w sposób jednoznaczny, że dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie uprawnienia przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). W niniejszej sprawie Sąd I instancji takich wymagań nie spełnił. Jak wynika z akt sądowych, zarządzeniem z dnia 1 lutego 2021 r. Sąd I instancji na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374) skierował sprawę na posiedzenie niejawne w dniu 9 lutego 2021 r. Dalej jak wynika z akt sprawy i co należy podkreślić strony nie został zawiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i terminie tego posiedzenia. Strony uzyskały więc wiedzę o posiedzeniu Sądu I instancji, na którym zapadł kwestionowany wyrok z chwilą doręczenia odpisów sentencji wyroku tj. odpowiednio organ 10 lutego 2021 r. (k. 41 akt sądowych) a strona skarżąca 24 lutego 2021 r. (k. 45 akt sądowych). Tym samym, nie umożliwiono stronom obrony swoich praw przez zajęcie stanowiska na piśmie. Jak już bowiem powiedziano, strony nie zostały bowiem powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne a także nie udzielono im odpowiedniego terminu do przedstawienia swojego stanowiska. W orzecznictwie sądów administracyjnych dominujący jest pogląd, zgodnie z którym termin "pozbawienie możności obrony swych praw" należy rozumieć ściśle, chodzi o kardynalne błędy dotyczące udziału strony w postępowaniu sądowym, a nie jakiekolwiek usterki czy utrudnienia w tym zakresie. Generalnie rzecz ujmując, pozbawienie strony możności obrony swych praw w procesie stwarza sytuację, w której sąd rozpoznający sprawę nie powinien w ogóle przystępować do ostatecznego merytorycznego jej rozstrzygnięcia. Powyższe okoliczności uzasadniają w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęcie, że na gruncie tej sprawy mamy do czynienia z nieważnością postępowania. Wobec przedstawionej argumentacji ocena pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej na tym etapie postępowania byłaby przedwczesna. Mając na uwadze stwierdzone uchybienie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964).