I OSK 2260/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 159/23 w sprawie ze skargi Z. S. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 21 listopada 2022 r., nr NWXIV.7581.2.37.2022 w przedmiocie odmowy wypłaty części zwaloryzowanego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 5 maja 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 159/23 oddalił skargę Z.K. (dalej: skarżąca) na decyzję Wojewody Śląskiego z 21 listopada 2022 r., nr NWXIV.7581.2.37.2022, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Częstochowy wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej z 12 września 2022 r., nr GK.6821.2.5.2022 o odmowie wypłaty części zwaloryzowanego odszkodowania za wywłaszczoną od D.B. nieruchomość położoną w C., w dacie wywłaszczenia zapisaną w rep. hip. nr [...] i oznaczoną jako działka nr [...] o pow. 143 m2. Skarżąca w skardze kasacyjnej zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w całości, wniosła alternatywnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach lub o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie wyroku reformatoryjnego na podstawie art. 188 p.p.s.a. oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według nom przepisanych. Skarżąca zrzekła się przeprowadzenia rozprawy. Sądowi I instancji zarzucono naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, tj.: - art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1958 r., nr 17, poz. 70, dalej: u.z.t.w.n.), polegającą na błędnym przyjęciu przez Sąd, że zakresem zastosowania tego przepisu jako "kwoty należne" są objęte kwoty odpowiadające wysokości ustanowionych praw rzeczowych, która jak wiadomo w przypadku hipoteki stanowi o maksymalnej kwocie, do której została zabezpieczona dana wierzytelność, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu prowadzi do oczywistego wniosku, że przez "kwoty należne" podlegające potrąceniu rozumieć należy wyłącznie wartość ograniczonego prawa rzeczowego (aktualną wysokość wierzytelności zabezpieczonej hipoteką w chwili dokonywania potrącenia), gdyż hipoteka może zabezpieczać także zobowiązanie spłacone lub spłacone w znacznej części i nie sposób w takiej sytuacji przyjąć, że wartość hipoteki (tj. aktualnie istniejąca na daną datę wysokość zabezpieczonej przez hipotekę wierzytelności) jest równa jej wysokości, gdyż są to zupełnie inne pojęcia, których nie można utożsamiać, - co w konsekwencji doprowadziło Sąd do błędnych wniosków, że skoro na nieruchomości była ustanowiona m.in. hipoteka na rzecz Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Częstochowie, której kwota kilkukrotnie przewyższała należność wynikającą z odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, to Dyrekcja Budowy Osiedli Robotniczych w Częstochowie, stosownie do art. 13 ust. 1 ustawy, nie mogła przekazać kwoty z tytułu ustalonego odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość osobie dysponującej w tamtym czasie prawem własności do nieruchomości, mimo że jak zostało wskazane powyżej, czym innym jest wysokość ustanowionego prawa rzeczowego, a czym innym jego wartość. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że art. 13 ust. 1 ustawy wskazuje, że z sumy ustalonego odszkodowania potrąca się ciążące na wywłaszczonej nieruchomości kwoty należne Państwu i bankom państwowym. Tym samym, w oczywisty sposób dyspozycja tego przepisu odnosi się do wartości ustanowionych praw, nie zaś ich wysokości. Prawidłowe zastosowanie zasad wykładni językowej prowadzi do jednoznacznego wniosku, że jeśli wysokość ustanowionej hipoteki (wedle zaświadczenia wieczystoksięgowego z dnia 2 listopada 1961 r.) wynosiła 66.288 zł, to nie oznacza to, że na dzień dokonywania ustalenia wysokości odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość lub dokonania potrącenia, wartość tej hipoteki (rozumiana jako wysokość zobowiązania dłużnika względem wierzyciela hipotecznego na daną datę) odpowiadała jej wysokości. Wysokość i wartość hipoteki to dwa różne pojęcia, których nie można utożsamiać. Hipoteka jest jedynie sposobem zabezpieczenia wierzytelności i jej wysokość nie może być uznawana za kwotę należną wierzycielowi hipotecznemu. W wyniku błędnej wykładni normy z art. 13 ust. 1 ustawy w sprawie nie zostały przeprowadzone żadne czynności w celu ustalenia jaka była wysokość wymagalnych zobowiązań D.B. względem jego wierzycieli hipotecznych ujawnionych w ww. zaświadczeniu wieczystoksięgowym na dzień wydawania ww. zaświadczenia lub chociaż dokonywania wywłaszczenia. Kwestia ta jest kluczowa, gdyż implikuje szereg innych okoliczności mających istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie, w szczególności czy i jaka kwota z ustalonego odszkodowania była należna właścicielowi nieruchomości, czy właściciel nieruchomości żył w chwili ustalania wysokości odszkodowania i jego ewentualnego potrącenia, a finalnie czy odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość zostało wypłacone mu lub jego następcom prawnym. W szczególności, w ślad za Prezydentem i Wojewodą, Sąd doszedł do nieprawidłowego wniosku w ustalonym stanie faktycznym, że kwestia czy właściciel nieruchomości żył w chwili ustalania wysokości odszkodowania i dokonywania jego ewentualnego potrącenia pozostaje bez znaczenia dla przedmiotowej sprawy. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu. Przedmiotem postępowania, zgodnie z wnioskiem, była wypłata zwaloryzowanego odszkodowania, ustalonego orzeczeniem z 11 grudnia 1961 r. Podstawą prawną dla rozstrzygnięcia o takim żądaniu jest art. 132 ust. 3 u.g.n., zgodnie z którym wysokość odszkodowania ustalona w decyzji podlega waloryzacji na dzień jego zapłaty, a waloryzacji dokonuje organ, osoba lub jednostka organizacyjna zobowiązana do zapłaty odszkodowania. Warunkiem zastosowania tego przepisu jest ustalenie, że orzeczone odszkodowanie nie zostało wypłacone. W niniejszej sprawie spór dotyczył kwestii dowodowych, związanych właśnie z istnieniem podstaw do wypłaty odszkodowania, czyli z ustaleniem, czy odszkodowanie zostało wypłacone. Zarzutami skargi kasacyjnej nie objęto jednak ani art. 132 ust. 3 u.g.n., ani przepisów postępowania, w szczególności dotyczących postępowania dowodowego i oceny dowodów, nie zakwestionowano zatem ani poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych i oceny materiału dowodowego, ani zastosowania prawa materialnego. Zarzut skargi kasacyjnej dotyczy wyłącznie jednego przepisu i podważa wykładnię art. 13 ust. 1 u.z.t.w.n., zgodnie z którym z sumy ustalonego odszkodowania potrąca się ciążące na wywłaszczonej nieruchomości kwoty należne Państwu i bankom państwowym. Sąd I instancji nie kontrolował orzeczenia z 11 grudnia 1961 r. Nie ma zatem podstaw do weryfikowania, czy orzeczenie to powinno precyzować kwoty podlegające potrąceniu. Przedmiotem postępowania nie było także ustalenie wysokości potrącenia, zatem jego konkretna wysokość nie była konieczna do ustalenia w postępowaniu niniejszym. Upływ czasu spowodował przy tym, że ustalenie takie nie byłoby raczej możliwe, w skardze kasacyjnej nie wskazano na naruszenie jakichkolwiek przepisów o archiwizacji, na podstawie których organy administracji czy inne podmioty byłyby zobowiązane do archiwizacji dokumentów umożliwiających obliczenie wysokości takich kwot. Przepis art. 13 ust. 1 u.z.t.w.n. nie był w postępowaniu stosowany, nie stanowił bowiem podstawy prawnej dla podjętego rozstrzygnięcia. Już z tego powodu zarzut błędnej jego wykładni nie mógł odnieść skutku. Tę podstawę stanowił art. 132 ust. 3 u.g.n. Kwestia ewentualnego potrącenia z ustalonej kwoty odszkodowania pojawiła się w postępowaniu jako element ustaleń faktycznych, mających znaczenie dla ustalenia, czy żądanie strony jest zasadne i na stronie publicznoprawnej ciąży obowiązek wypłaty odszkodowania. Ustalono, że odszkodowanie nie zostało wpłacone do depozytu, nie ma również bezpośredniego dowodu jego wypłaty uprawnionemu, jak ustalono, właściciel nieruchomości zmarł poza granicami Polski w roku 1949. Orzeczenie z 11 grudnia 1961 r. o wywłaszczeniu i odszkodowaniu za nieruchomość zawiera natomiast postanowienie, że z sumy odszkodowania potrąca się ciążące na nieruchomości kwoty należne wierzycielom hipotecznym z tytułu obciążeń hipotecznych. Nie podważono ustaleń, że takie obciążenia na nieruchomości ciążyły. Okoliczność ta uprawdopodobnia, że przyczyną braku wpłaty odszkodowania do depozytu sądowego było właśnie potrącenie. Analiza akt sprawy wskazuje, że znajdują się w nich orzeczenia wywłaszczeniowe dotyczące także innych nieruchomości, nie ma w nich jednak adnotacji analogicznej, jak ta dotycząca potrącenia w niniejszej sprawie. Z protokołu rozprawy wywłaszczeniowej z 6 grudnia 1961 r. w szczególności wynika, że wniosek wywłaszczeniowy dotyczył też innej nieruchomości oznaczonej nr hip. [...], w tym przypadku zapisano, że administrator nieruchomości zwrócił się o ustalenie odszkodowania i przekazanie go do depozytu sądowego. Zaświadczenie Sekcji Ksiąg Wieczystych dotyczące tej nieruchomości stwierdza, że nieruchomość ta nie jest obciążona długami. Odmiennie wygląda natomiast sytuacja w przypadku nieruchomości należącej do D.B. Brak jest wniosku o przekazanie odszkodowania do depozytu, zaświadczenie Sekcji Ksiąg Wieczystych Sądu Powiatowego potwierdza istnienie obciążeń w postaci hipoteki przymusowej w kwocie 66.288 zł z 25 % na rzecz Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Częstochowie, a samo orzeczenie o wywłaszczeniu i odszkodowaniu zawiera postanowienie o potrąceniu. Te okoliczności stanowiły podstawę do przyjęcia, że żądanie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania nie podlega uwzględnieniu, albowiem z całokształtu okoliczności wynika, że odszkodowanie to nie podlegało wypłacie ze względu na obciążenia podlegające potrąceniu. Te wnioski nie są konsekwencją wykładni art. 13 ust.1 u.z.t.w.n., który w sprawie nie był podstawą orzekania, ale oceny całości materiału dowodowego, na podstawie którego w sprawie podjęto rozstrzygnięcie. Zarzutów pod adresem oceny materiału dowodowego i postępowania dowodowego w skardze kasacyjnej nie postawiono. Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.