I OSK 3017/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 2359/22 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 lipca 2022 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1) uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. S. kwotę 1.154 (jeden tysiąc sto pięćdziesiąt cztery) złote tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 2359/22 oddalił skargę J. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 lipca 2022 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej. Zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny. Wnioskiem z dnia 29 kwietnia 2012 r. J. S. wystąpił o wydanie decyzji stwierdzającej, że dwór wraz z otaczającym go parkiem wchodzący w skład majątku "[...]", gm. J., pow. [...], nie podpadał pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej. Pismem z dnia 4 czerwca 2013 r. J. S. sprecyzował żądanie wskazując, że wniosek dotyczy działek o numerach: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] objętych księgą wieczystą [...]. Decyzją z dnia 12 listopada 2013 r. nr [...], Wojewoda Łódzki stwierdził, że zespół dworsko - parkowy, obejmujący powyższe działki zgodnie z wnioskiem, podpadał pod działanie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.). Decyzją z dnia 23 marca 2016 r. nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał powyższą decyzję organu pierwszej instancji w mocy. Wyrokiem z dnia 12 października 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 876/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi J. S. uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 marca 2016 r. oraz decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia 12 listopada 2013 r. Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 200/17, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od powyższego wyroku. Rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda Łódzki decyzją z dnia 12 kwietnia 2019 r. w pkt 1 stwierdził, że część zespołu dworsko - parkowego zlokalizowana na działce nr [...] i na części działki nr [...], w obszarze zaznaczonym kolorem zielonym na mapie ewidencyjnej stanowiącej załącznik nr 1 do decyzji, wchodzącego w skład majątku [...], gmina J., powiat [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej oraz w pkt 2 stwierdził, że pozostała część działki nr [...] oraz działki nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...] w obszarze zaznaczonym kolorem pomarańczowym na mapie ewidencyjnej stanowiącej załącznik nr 1 do decyzji, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W ocenie Wojewody, z zebranych dowodów wynika, że obszar obejmujący działkę nr [...] oraz część działki nr [...] (oznaczony kolorem zielonym) nie był funkcjonalnie związany z częścią rolniczą majątku. Na tym terenie znajdował się bowiem dwór, aleja lipowa biegnąca lukiem w kierunku dworu, złożona z dwóch części oraz sad amatorski, a postępowanie nie wykazało aby ta część była w jakikolwiek sposób wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej. Natomiast pozostała część zespołu dworsko - parkowego, oznaczona kolorem pomarańczowym, podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Odwołania od powyższej decyzji wnieśli J. S. w zakresie pkt 2 decyzji oraz Powiat B. w zakresie pkt 1 decyzji. Decyzją z dnia 19 lipca 2022 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił w całości decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia 12 kwietnia 2019 r. i stwierdził, że działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], wchodzące w skład majątku [...], gmina J., powiat [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ wskazał, że zabudowane części objętej wnioskiem nieruchomości, to jest działki nr [...], [...], [...], [...] stanowiące podwórze, gdzie mieściła się zabudowa mieszkalna dla pracowników majątku (czworaki), a także działka nr [...], na której znajdowały się zabudowania gospodarcze oraz sad, podpadały pod reformę rolną. Były to bowiem nieruchomości stanowiące grunty orne. Ponadto, z uwagi na sposób ich zagospodarowania stanowiły one nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mapa ze Starostwa Powiatowego w B., pierworys majątku [...] z 11 lipca 1952 r.). Organ dodał, że jego ustalenia w tym zakresie są zbieżne ze stanowiskiem wyrażonym w wydanych w przedmiotowej sprawie wyrokach. Zdaniem Ministra, działaniu dekretu podlegały również działka nr [...] stanowiąca sad oraz działka nr [...] stanowiąca drogę wewnątrz sadu. Działka nr [...] przeszła na cele reformy rolnej jako użytek rolny w rozumieniu § 4 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z kolei działka nr [...] była funkcjonalnie związana z działką [...] i miała przeznaczenie rolnicze, bowiem stanowiła drogę wewnątrz tej działki (mapa ze Starostwa Powiatowego w B., pierworys majątku [...] z 1952 r.). Organ podkreślił, że cała nieruchomość objęta wnioskiem, za wyjątkiem działek na których posadowione były budynki gospodarcze (w tym czworaki), stanowi zgodnie z wykazem znaków znajdujących się w pierworysie, ogrody owocowe i drogi znajdujące się wewnątrz ogrodów. Poddając kolejno ocenie działki nr [...] i [...] organ zaznaczył, że na działce nr [...] znajdował się sad oraz budynek dworu, a działka nr [...] stanowiła drogę dojazdową do dworu. Minister podkreślił, że budynek dworu nigdy nie pełnił funkcji mieszkalnej dla właściciela majątku i jego rodziny. Właściciel z rodziną zamieszkiwali bowiem w jednym z czworaków znajdujących się na terenie majątku do czasu jego przejęcia na cele reformy rolnej (zeznania stron, list K. S. z dnia 15 stycznia 1937 r.). Jednakże, sam fakt niezamieszkiwania przez K. S. w budynku dworu, co podkreślono w wydanych w sprawie wyrokach z dnia 12 października 2016 r. i 7 grudnia 2018 r., nie może przesądzać o jego powiązaniu z częścią gospodarczą majątku. Często bowiem było tak, że właściciele dworów czy pałaców nie zamieszkiwali w nich na stałe, a mimo to pałac i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną. Jednakże, zdaniem Ministra, w niniejszej sprawie istotne znaczenie dla oceny istnienia związku funkcjonalnego ma fakt zamieszkiwania w budynku dworu pracowników folwarcznych, w tym pomocnika ogrodnika (zajmującego się inspektami, warzywnikiem i sadem), a nie fakt niezamieszkiwania właściciela wraz z rodziną. Organ powołał się w tym zakresie na zeznania świadków W. O. (pomocnika ogrodnika pracującego w majątku) oraz Starosty B. K. C. Ponadto, w dniu przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej budynek dworu nie był wykończony. Udało się tylko go zadaszyć i wykończyć kilka pomieszczeń piwnicznych (zeznania J. S.) i kilka pomieszczeń na parterze (zeznania W. O. i W. S.). Z kolei odnosząc się do stwierdzenia Sądu zawartego w wydanym w sprawie wyroku z dnia 12 października 2016 r. o braku dowodów na występowanie związku funkcjonalnego wyrażającego się w tym, że dwór stanowił centrum zarządzania produkcją rolną Minister zaznaczył należy, że na tę ocenę składa się szereg okoliczności, na podstawie których ocenia się występowanie lub brak występowania związku funkcjonalnego. Zdaniem organu, o tym, że wykończony w części budynek dworu był funkcjonalnie powiązany z resztą nieruchomości o charakterze rolniczym przesądza sposób jego wykorzystania (przeznaczenia). Dwór bowiem stanowił miejsce zamieszkania robotników folwarcznych. Tym samym jego pierwotne przeznaczenie jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, ich odpoczynku i rekreacji, a także funkcja reprezentacyjna, w praktyce nie zostały zrealizowane. Ten sposób wykorzystania niewykończonego dworu sprawił, że w rzeczywistości pełnił on funkcję budynku gospodarczego typu czworak. Nigdy nie pełnił funkcji mieszkalnej dla właściciela, jego rodziny, czy tym bardziej reprezentacyjnej np. jako miejsce spotkań z gośćmi. Pomimo zatem tego, że dwór nie stanowił centrum zarządzania, był funkcjonalnie związany z resztą majątku o charakterze rolniczym. Organ podniósł, że z listów K. S. z dnia 15 stycznia 1937 r., a także 11 marca 1936 r. wynika również, że od końca 1931 r. jego działania skoncentrowane były wyłącznie na prowadzeniu gospodarstwa rolnego, które odebrał po kilkuletniej dzierżawie od sąsiada J. M. To wszystko wskazuje na ściśle rolniczy charakter całej nieruchomości. Skargę na powyższą decyzję wniósł J. S., podnosząc między innymi, że pomimo wydanych w sprawie wyroków: NSA z dnia 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 200/17 i WSA w Warszawie z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16 organ ponownie dokonał wybiórczej i dowolnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a w konsekwencji błędnych ustaleń faktycznych oraz nieprawidłowego zastosowania przepisów dekretu nie uwzględniających nie tylko wytycznych i poglądów zawartych w powyższych wyrokach, ale również wykładni zaprezentowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym obecnie wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 2359/22 oddalił skargę. Sąd podkreślił, że na gruncie rozpoznawanej sprawy istotne znaczenie ma okoliczność, że powyższe decyzje administracyjne zapadły po ponownym rozpoznaniu sprawy przez organy administracji. Poprzednie decyzje organów obu instancji stwierdzające podpadanie zespołu dworsko – parkowego pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zostały bowiem uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16, a wyrokiem z dnia 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 200/17, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi od powyższego wyroku. Zatem rozpoznając sprawę ponownie organy związane były wytycznymi zawartymi w powołanych wyżej wyrokach na podstawie art. 153 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielił w całości stanowisko organu odwoławczego. Sąd zaznaczył, że w niniejszej sprawie spór koncentruje się na tym czy zespół dworsko – parkowy w D. był funkcjonalnie związany z rolniczą częścią majątku, a w konsekwencji podlegał działaniu przepisów dekretu o reformie rolnej. Zdaniem organu odwoławczego, w pierwotnym zamiarze sporny zespół miał wprawdzie stanowić część majątku służącą przede wszystkim jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną, miał mieć charakter reprezentacyjny, wypoczynkowy z otaczającym go ogrodem i sadem amatorskim. Szpalery drzew i krzewów miały pełnić funkcję zarówno oddzielającą część mieszkalno-reprezentacyjną od części gospodarczej, a także niewątpliwie funkcję ochronną dla upraw. W efekcie doszło jednak do takiej sytuacji, że właściciel nie dokończył urządzania dworu, stąd też nigdy w nim nie zamieszkał. Zdaniem Sądu w takiej sytuacji prawidłowo uznał organ odwoławczy, że pierwotne przeznaczenie dworu jako miejsce zamieszkania właściciela z rodziną w praktyce nie zostało zrealizowane. Zdaniem Sądu wskazany sposób wykorzystania niewykończonego dworu spowodował bowiem, że w dacie przejęcia na cele reformy rolnej w rzeczywistości dwór pełnił funkcję budynku gospodarczego typu czworak. Zatem, choć przedmiotowy dwór nie stanowił centrum zarządzania majątkiem, to jednak był funkcjonalnie związany z resztą majątku o charakterze rolniczym. Tym samym podniesiona w skardze argumentacja o braku utraty przez dwór funkcji budynku o charakterze mieszkalnym i reprezentacyjnym zgodnym z zamierzeniem właściciela nie zdołała podważyć powyższych prawidłowych ustaleń organu odwoławczego. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza bowiem aby dwór pełnił kiedykolwiek funkcję mieszkalną dla właściciela, jego rodziny, czy bardziej reprezentacyjną np. jako miejsce spotkań z gośćmi. Z podanych wyżej przyczyn, prawidłowości oceny organu nie zdołały również podważyć podniesione w skardze zarzuty nieistotnego dla zaskarżonego rozstrzygnięcia faktu zamieszkiwania w budynku dworu pomocnika ogrodnika, a także zatrudnienia przez właściciela do prowadzenia gospodarstwa rządcy, podczas gdy właściciel zamieszkiwał w czworaku wyłącznie w celu prowadzenia nadzoru nad budową dworu. Za niezasadny Sąd uznał również podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a. Analiza akt sprawy potwierdza, że Minister zastosował się do wiążących organ wytycznych zawartych w prawomocnych wyrokach z dnia 12 października 2016 r. i 7 grudnia 2018 r. W szczególności organ poddał wnikliwej analizie i ocenie, opartej o cały zebrany materiał dowodowy, podniesioną w wyroku z dnia 12 października 2016 r. kwestię, że sam fakt niezamieszkiwania przez K. S. w budynku dworu nie może przesądzać o jego powiązaniu z gospodarczą częścią majątku oraz kwestię braku dowodów na występowanie związku funkcjonalnego wyrażającego się w tym, że dwór stanowił centrum zarządzania produkcją rolną. Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji potwierdza również, że Minister sprostał nakazanemu w wydanych w sprawie wyrokach obowiązkowi ustalenia stanu faktycznego sprawy w oparciu o cały zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz poddania analizie nie tylko poszczególnych dowodów, ale całości materiału dowodowego Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. S., zarzucając naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) oraz naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), tj.: 1) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie i oddalenie skargi w wyniku braku dokonania pełnej kontroli legalności działania organu administracji w zakresie stosowania prawa procesowego i prawa materialnego przy wydaniu zaskarżonej decyzji, wyrażającej się w niedostrzeżeniu naruszenia przez organ: - art. 153 p.p.s.a. przez jego nieprawidłowe zastosowanie i pominięcie przy ponownym rozpoznaniu sprawy wytycznych, ocen prawnych i faktycznych - również co do zgromadzonych w sprawie dowodów - przedstawionych przez WSA w Warszawie i Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniach wydanych wcześniej w przedmiotowej sprawie; - art. 80 w zw. z art. 77 §1 k.p.a. w zw. z art. 7 i 8 k.p.a. polegającego na dokonaniu, wybiórczej oraz sprzecznej z doświadczeniem życiowym i logicznym rozumowaniem, oceny dowodów zgromadzonych w sprawie polegającej na: - prowadzeniu postępowania administracyjnego w sposób nieobiektywny oraz sprzeczny ze słusznym interesem obywateli, przejawiającym się w dokonaniu oceny dowodów zgromadzonych w sprawie pod kątem, z góry przyjętej przez organ tezy, iż majątek ziemski w postaci dworu oraz parku go otaczającego, był funkcjonalnie związany z działalnością rolniczą i rolniczą częścią nieruchomości leżącej poza zespołem dworsko-parkowym objętym dekretem PKWN, czym organ narusza zasadę prawy obiektywnej i zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji; - wyprowadzeniu nielogicznego wniosku, że incydentalne zamieszkiwanie pomocnika-ogrodnika (nie pracownika rolnego) w niedokończonym budynku dworu w nieustalonym czasie, stanowiło trwałe wykorzystanie budynku dworu jako "czworaka" i powodowało zmianę funkcji całego zespołu dworsko-parkowego na związaną z rolniczą częścią majątku; - dowolnym przyjmowaniu założenia, że dwór stał się miejscem zamieszkania innych pracowników rolnych (w liczbie mnogiej), zyskując tym samym funkcję "czworaka", gdy taki wniosek nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym; - wyprowadzeniu przyjętego ww. poglądu jedynie na wybiórczym fragmencie zeznań świadka – W. O., bez uwzględnienia pozostałych okoliczności wynikających ze zgromadzonych w sprawie dowodów, w tym zeznań pozostałych świadków oraz dowodów z dokumentów urzędowych i prywatnych, potwierdzających wydzielenie zespołu dworsko-parkowego i przeznaczenie go do pełnienia funkcji mieszkaniowej, reprezentacyjnej i rekreacyjnej oraz niezwiązaniu z rolniczą częścią nieruchomości podlegającej dekretowi PKWN; - pomijaniu faktu, że brak jest w materiale dowodowym potwierdzenia, że pomocnik-ogrodnika uczestniczył w pracach rolnych poza zespołem dworsko-parkowym, natomiast w świetle doświadczenia życiowego prawdopodobnym jest, że zajmował się organizacją, obsadzaniem i utrzymaniem terenu parku i sadu amatorskiego, tworzonego wokół rezydencji dworu, co stanowi również potwierdzenie istnienia tego parku (w młodym drzewostanie) na dzień wydania dekretu PKWN; - sprzecznym z logiką wyprowadzeniu wniosku, że szpalery drzew i krzewów oraz sad amatorski wokół dworu tworzony przed 1944 r. i składający się z młodych drzew i krzewów, na dzień wydania dekretu PKWN nie odzwierciedlał realizacji parku i terenu rekreacyjnego związanego z dworem, pomimo że pozostały późniejszy materiał dowodowy w tym zdjęcia, mapy i dokumenty jednostek administracji potwierdzają istnienie parku wokół dworu składającego się z drzew, krzewów i starodrzewia uformowanego w zorganizowaną całość związaną z budynkiem dworu; - pomijaniu przez organ okoliczności, że pomieszkiwanie pomocnika-ogrodnika na terenie dworu nie stanowiło wyrazu zamierzonej woli właściciela w przekształceniu tej części nieruchomości na budynek "czworaka" oraz woli funkcjonalnego związania dworu i parku z działalnością rolniczą, a brak dokończenia budowy wynikał z faktycznego odebrania władztwa nad nieruchomością właścicielowi w związku z wybuchem II Wojny Światowej i powstrzymania jego woli realizacji planowanych zamierzeń, mieszkaniowych, rekreacyjnych i reprezentacyjnych tej wydzielonej posiadłości ziemskiej przez wydanie dekretu PKWN, czego skutkiem są istotne błędy w ustaleniach faktycznych i dowolność wyprowadzonych przez organ wniosków, które w całości nieprawidłowo zaakceptował Sąd meriti, iż zespół dworsko-parkowy na dzień wydania dekretu PKWN - nie posiadał parku i był funkcjonalnie związany rolniczą częścią nieruchomości; 2) art. 153 p.p.s.a oraz art. 170 p.p.s.a, przez pominięcie w całości przez Sąd meriti przy rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy, poglądów co do stanu faktycznego i oceny prawnej, wyrażonych we wcześniejszych prawomocnych wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16 i Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 200/17, którymi Sąd był związany w niniejszej sprawie, tym bardziej gdy od poprzednich wyroków, nie nastąpiła istotna zmiana stanu faktycznego, nie pojawiły się nowe dowody, a ocena prawna stanowi utrwalone poglądy orzecznictwa sądowego w sprawach dot. reformy rolnej; 3) art. 141 § 4 p.p.s.a. przez sporządzenie uzasadnienie wyroku w sposób powielający jedynie stanowisko organu wyrażone w uzasadnieniu jego decyzji a nie wyjaśniający stanowiska Sądu oraz w sposób nie odnoszący się do zarzutów i argumentacji podniesionej przez stronę w skardze, w szczególności co do wykładni i zastosowania przepisów prawa materialnego, co wyłącza możliwość prawidłowego zapoznania się z tokiem rozumowania Sądu i motywami rozstrzygnięcia, uniemożliwiając instancyjną kontrolę orzeczenia; 4) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN poprzez jego błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu przez Sad meriti, wbrew utrwalonej wykładni i poglądom orzecznictwa sądowego w sprawach dotyczących reformy rolnej, że o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne oraz rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, a pomieszkiwanie pomocnika ogrodnika nie stanowiło trwałego związania funkcjonalnego budynku dworu z częścią gospodarstwa rolnego; 5) art. 1 ust. 2 w zw. z art. 15 dekretu PKWN poprzez ich błędną wykładnię wyrażającą się w uznaniu przez Sąd meriti, że zespół dworsko-parkowy "[...]" był wykorzystywany na cele przewidziane w dekrecie oraz, że nie podlegał oddzieleniu od majątku rolniczego, w sytuacji gdy nie realizował trwale funkcji "czworaka" przed wydaniem dekretu i był wydzielony, niezależnie zorganizowany oraz oddzielony od części rolnej nieruchomości gospodarczej. W oparciu o wskazane zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. Ponadto, w piśmie procesowym z dnia 30 sierpnia 2023 r. skarżący kasacyjnie oświadczył, że zrzeka się rozprawy i wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził aby w rozpoznawanej sprawie wystąpiła którakolwiek z przesłanek nieważności postępowania - określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. W skardze kasacyjnej podniesione zarzuty dotyczyły naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania w tym zarzut dotyczący naruszenia art. 153 p.p.s.a. oraz art. 170 p.p.s.a. poprzez pominięcie w całości przez Sąd I instancji przy rozpatrywaniu przedmiotowej sprawy, poglądów co do stanu faktycznego i oceny prawnej, wyrażonych we wcześniejszych prawomocnych wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16 i wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 200/17, którymi Sąd był związany w niniejszej sprawie, tym bardziej gdy od poprzednich wyroków, nie nastąpiła istotna zmiana stanu faktycznego, nie pojawiły się nowe dowody, a ocena prawna stanowi utrwalone poglądy orzecznictwa sądowego w sprawach dotyczących reformy rolnej. Odnosząc się do powyższego zarzutu, który w okolicznościach tej sprawy miał podstawowe znaczenie należy zwrócić uwagę, że ustanowiona w art. 153 p.p.s.a. zasada związania oceną prawną powoduje, że skutki prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego dotyczą każdego nowego postępowania prowadzonego w zakresie danej sprawy i obejmują zarówno postępowanie sądowoadministracyjne, w którym orzeczenie zostało wydane, postępowanie administracyjne, w którym zapadło zaskarżone rozstrzygnięcie administracyjne, jak i wszystkie przyszłe postępowania administracyjne i sądowoadministracyjne dotyczące danej sprawy administracyjnej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 czerwca 2025 r. sygn. akt II OSK 236/23). Uregulowania zawarte w art. 153 p.p.s.a. mają bowiem zapobiec sytuacji, w której określona kwestia byłaby odmiennie oceniana w kolejnych orzeczeniach sądu. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a więc ani organ administracji publicznej, ani następnie sąd administracyjny orzekający ponownie w tej samej sprawie, nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej we wcześniejszym orzeczeniu sądu administracyjnego oraz wskazań co do dalszego postępowania. Wyrażenie "w sprawie" wskazuje na wcześniejsze orzeczenie wydane wobec tego samego podmiotu i w tym samym przedmiocie, przy zachowaniu tych samym istotnych okoliczności faktycznych. Z kolei moc wiążącą, o ile stan prawny nie uległ zmianie, mają ocena prawna i wskazania do dalszego postępowania, wyrażona w wyroku. Ocena prawna o charakterze wiążącym musi dotyczyć właściwego zastosowania konkretnego przepisu czy też prawidłowej jego wykładni w odniesieniu do ściśle określonego rozstrzygnięcia podjętego w konkretnej sprawie; musi pozostawać w logicznym związku z treścią orzeczenia sądu administracyjnego, w którym została sformułowana. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci na przykład braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Należy jeszcze zwrócić uwagę, że wynikające z art. 153 p.p.s.a. związanie oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania mogłoby ulec pewnej modyfikacji w sytuacji oddalenia skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny i przedstawienia w uzasadnieniu wyroku innej oceny prawnej niż dokonana przez wojewódzki sąd administracyjny, w związku z odesłaniem zawartym w art. 193 p.p.s.a., ocenę prawną formułuje wówczas nie wojewódzki sąd administracyjny, lecz Naczelny Sąd Administracyjny. W sytuacji zaś gdy Naczelny Sąd Administracyjny oddalając skargę kasacyjną podziela ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego wynikające z art. 153 p.p.s.a. związanie stosowane jest bez modyfikacji. Prawomocny wyrok wiąże nie tylko na zasadzie art. 153 p.p.s.a., lecz także art. 170 p.p.s.a wyrażającego zasadę prawomocności materialnej w myśl której orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Moc wiążąca wyroku, określona w art. 170 p.p.s.a. oznacza, że dana kwestia prawna w konkretnej sprawie kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu, co sprawia, że w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana konkretna kwestia związana z tą właśnie sprawą, nie może być już ona ponownie badana. Po tych uwagach ogólnych związanych z zarzutem skargi kasacyjnej dotyczącym naruszenia art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 170 p.p.s.a. należy dokładnie zwrócić uwagę na treść uzasadnienia zapadłego w tej sprawie wyroku WSA w Warszawie z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16 i sformułowane w nim oceny oraz wskazania co do dalszego postępowania. Mianowicie WSA uznał, że postępowanie wyjaśniające przeprowadzone przez organy nie dostarczyło wszystkich niezbędnych materiałów dowodowych do prawidłowego rozpatrzenia sprawy i podjęcia merytorycznej decyzji. WSA wskazał: "Ponownie podkreślić należy, że w sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską. Z kolei tzw. związek funkcjonalny należy rozumieć jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Takich ustaleń organy orzekające nie poczyniły bezzasadnie przyjmując, że cała nieruchomość objęta wnioskiem J. S., a wchodząca w skład majątku ziemskiego [...] podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej. Tymczasem jak wskazano wyżej obowiązkiem organów było ustalenie jaką powierzchnię zajmował zespół dworsko-parkowy, który w ocenie Sądu nie podpadał pod działanie dekretu. Co do pozostałej zabudowanej części nieruchomości była ona zdominowana funkcją rolną, sadowniczą lub znajdowała się w funkcjonalnym związku z pozostałą ściśle rolniczą częścią majątku. Zabudowania miały charakter folwarczny i były osadzone w świecie produkcji rolnej (stodoła, inne budynki gospodarcze, czworaki), usytuowano je w pobliżu pól. Zabudowania mieszkalne miały związek z prowadzeniem i nadzorem produkcji rolnej, gdyż były przeznaczone dla pracowników folwarku i koordynatorów ich pracy rolnej. W odniesieniu do tej części ustalenia organów w ocenie Sądu są prawidłowe" (s. 11 uzasadnienia wyroku). Zacytowany wyżej istotny fragment uzasadniania wyroku wskazuje, że Sąd zawarł ocenę prawną, zgodnie z którą zespół dworsko-parkowy nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej, natomiast pozostała część zabudowanej nieruchomości była zdominowana funkcją rolną. Sąd w uzasadnieniu wyroku zawarł również wskazania co do dalszego postępowania, wskazania te są konsekwencją przyjętej oceny prawnej, mianowicie wskazał na konieczność ustalenia jaka powierzchnię zajmował zespół dworsko-parkowy. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku WSA z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16 wniósł Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 200/17 oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, na cele reformy rolnej mogła być przejęta nieruchomość: ziemska o charakterze rolniczym, stanowiąca własność osób fizycznych lub prawnych, spełniająca normy obszarowe o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Spełnienie zatem nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopiero spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało uznać, że nieruchomość podpadała pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Natomiast w sytuacji, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się na realizację celów reformy rolnej nie powinna przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził: "Biorąc powyższe rozważania pod uwagę podzielić należy stanowisko Sąd I instancji, że nieruchomość zabudowana dworem, nawet jeśli nie zamieszkiwał w nim właścicieli i nie był on w całości wykończony, trudno uznać za nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym. Ponownego zaś podkreślenia wymaga, że skarga kasacyjna nie zakwestionowała stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego o braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworko – pałacowym, a pozostałą częścią majątku. Czyni to powyższy zarzut naruszenia prawa materialnego niezasadnym, w konsekwencji czego jako słuszne należy uznać stanowisko Sądu I instancji, o konieczności dokonania prawidłowych, zgodnych z normami postępowania administracyjnego ustaleń faktycznych dotyczących powierzchni jaka zajmował zespół dworko – pałacowy." Zacytowany fragment uzasadnienia wyroku jednoznacznie wskazuje, że Naczelny Sąd Administracyjny podzielił zarówno ocenę prawną jak i wskazania co do dalszego postępowania zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego sygn. akt I SA/Wa 876/16. Mając powyższe na uwadze zasadny jest zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 153 p.p.s.a, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w zaskarżonym obecnie wyroku z dnia 25 kwietnia 2023 r. oddalając skargę uznał, że zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 lipca 2022 r. (którą uchylona została w całości decyzja Wojewody Łódzkiego z dnia 12 kwietnia 2019 r. i stwierdzono, że wszystkie wskazane działki podpadały pod działanie dekretu) nie narusza art. 153 p.p.s.a. Jednak uzasadniając to stanowisko, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie odwołał się w pełni do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania zawartych zarówno w uzasadnienia wyroku WSA z dnia 12 października 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 876/16 jak i uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 7 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 200/17, na co zwrócono uwagę wyżej. Konsekwencją naruszenia art. 153 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe ustalenie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wynikających z powołanych wyroków było, że kontrola zaskarżonej decyzji która również została wydana z naruszeniem art. 153 p.p.s.a. została przeprowadzona nieprawidłowo. W takich okolicznościach odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej byłoby przedwczesne. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest zasadna i na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję. Tym samym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi jest zobowiązany do ponownego rozpoznania odwołania J. S. oraz odwołania Powiatu B. od decyzji Wojewody Łódzkiego z dnia 12 kwietnia 2019 r. nr [...]. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 200 p.p.s.a.