I OW 16/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku miasta Katowice o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy miastem Katowice a miastem Bielsko-Biała w przedmiocie wskazania organu właściwego do zapewnienia pieczy zastępczej i ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dziecka postanawia: wskazać miasto Katowice jako właściwe w sprawie.

Pismem z 29 stycznia 2025 r. Prezydent Miasta Katowice – reprezentujący miasto Katowice (dalej: "wnioskodawca") złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosek o rozstrzygnięcie sporu o właściwość z miastem Bielsko-Biała w przedmiocie wskazania organu właściwego do zapewnienia pieczy zastępczej i ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej. Wnioskodawca wskazał, że w sprawie dotyczącej ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniej M. P. właściwość miejscowa powinna zostać ustalona według miejsca zamieszkania jej rodziców, które znajdowało się na obszarze miasta na prawach powiatu Bielsko-Biała. W odpowiedzi na wniosek Prezydent Miasta Bielsko-Biała – reprezentujący miasto na prawach powiatu Bielsko-Biała – wskazał, że małoletnia została pozostawiona w szpitalu bezpośrednio po urodzeniu, przez co właściwym miejscowo jest powiat na obszarze którego doszło do pozostawienia, tj. Katowice. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: "ppsa") sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej. Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, nie mającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny – art. 22 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: "kpa"). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, objęte jest kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 ppsa. Żaden z organów pozostających w sporze nie uznaje się za właściwy w sprawie, a zatem zaistniały spór o właściwość ma charakter negatywny. Zgodnie z art. 191 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2025 r. poz. 49, dalej: "upz"), wydatki na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej (ust. 1 pkt 1-3). Jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2). Jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (ust. 3). Powyższych zasad nie stosuje się w przypadku dzieci umieszczonych w rodzinie zastępczej pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego lub placówce opiekuńczo-wychowawczej typu interwencyjnego, na podstawie art. 58 ust. 1 lub art. 103 ust. 2 upz oraz dzieci pozostawionych bezpośrednio po urodzeniu lub dzieci, których tożsamość rodziców jest nieznana (ust. 8). W tym ostatnim przypadku ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce pozostawienia dziecka (ust. 13). Stosownie do art. 191 ust. 16 upz w sprawach rozstrzygania sporów o właściwość powiatów oraz gmin obowiązanych do ponoszenia wydatków, o których mowa w ust. 1, stosuje się przepisy kpa. Powyższe oznacza, że sprawa niniejsza jest sprawą administracyjną, a zatem zaistniał spór o właściwość między organami administracji publicznej, który może podlegać rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny. Z akta sprawy wynika, że postanowieniem z 18 lutego 2025 r. sygn. akt [...], zmienionym następnie postanowieniem z 27 lutego 2025 r. wydanym pod tą samą sygnaturą, Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej umieścił małoletnią M. P. w pieczy zastępczej – pierwotnie w ośrodku preadopcyjnym, a następnie w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym. Rozstrzygnięcie sprawy zależy od ustalenia, czy w sprawie doszło do pozostawienia dziecka w rozumieniu art. 191 ust. 8 pkt 2 upz. Ustawodawca nie zdefiniował terminu "pozostawienie dziecka". Konieczne stało się zatem odkodowanie jego znaczenia dla celów upz. Zauważyć trzeba, że kwestia właściwości powiatów zobowiązanych do finansowania kosztów pobytu dziecka w pieczy instytucjonalnej, przed wejściem w życie ustawy o pieczy, uregulowana była na gruncie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.). Przepisy jej art. 86 ust. 9 pkt 2 i ust. 11 stwierdzały, że w przypadku dzieci pozostawionych przez matkę w zakładzie opieki zdrowotnej bezpośrednio po urodzeniu, koszty pobytu dziecka ponosi powiat właściwy ze względu na siedzibę szpitala, w którym dziecko zostało pozostawione. W przepisach upz zaniechano zawężenia miejsca pozostawienia dziecka do zakładu opieki zdrowotnej, a także do osoby matki dziecka. Jednak taka regulacja nie wyklucza, że miejscem pozostawienia dziecka może być właśnie szpital, w którym dziecko bezpośrednio po urodzeniu przebywa. To miejsce, jeśli było miejscem "pozostawienia", przesądzać będzie o właściwości powiatu zobowiązanego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2015 r. sygn. akt I OW 203/15). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego całokształt okoliczności sprawy przemawia za spełnieniem się przesłanki określonej w art. 191 ust. 8 pkt 2 upz. Z akt sprawy wynika, że rodzice dziecka nie odebrali jej ze szpitala i w ciągu kilku miesięcy od jej urodzenia nie byli zdecydowani co do podjęcia się opieki nad małoletnią. Bezspornym jest jednak, że postanowieniem z 2 grudnia 2024 r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej pozbawił rodziców wykonywania władzy rodzicielskiej nad małoletnią, zaś postanowieniem z 18 lutego 2025 r. sygn. akt [...] ten sam sąd umieścił małoletnią w interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym. Zgodnie z art. 111 ust. 1 ups w ośrodku tego rodzaju umieszcza się dzieci, które wymagają specjalistycznej opieki i w okresie oczekiwania na przysposobienie nie mogą zostać umieszczone w rodzinnej pieczy zastępczej. Umieszczenie dziecka w interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym jest zatem działaniem kierunkowym – następuje w okresie oczekiwania na przysposobienie. Małoletnia nie została natomiast umieszczona w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu interwencyjnego, w celu tylko chwilowego zapewnienia jej opieki. Również zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy nie może zostać uznany za placówkę zapewniającą jedynie chwilową opiekę. Postawa rodziców małoletniej, którzy w ciągu kilku miesięcy od urodzenia dziecka nie odebrali go ze szpitala i – pomimo niezdecydowania i deklarowanych w tym zakresie wątpliwości – ostatecznie nie podjęli się opieki nad małoletnią, co skutkowało następnie reakcją sądu opiekuńczego i pozbawieniem rodziców wykonywania władzy rodzicielskiej oraz umieszczeniem małoletniej w pieczy zastępczej świadczy o spełnieniu się przesłanki pozostawienia, o której mowa w art. 191 ust. 8 pkt 2 ups. Tym samym właściwość powiatu należy określić na podstawie art. 191 ust. 13 ups. Zważywszy, że do pozostawienia dziecka doszło w szpitalu w Katowicach, w realiach sprawy właściwe do ponoszenia wydatków jest miasto na prawach powiatu Katowice. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 ppsa w zw. z art. 4 ppsa postanowił jak w sentencji.