II OSK 2621/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Anna Żak Sędziowie: sędzia NSA Grzegorz Czerwiński sędzia del. WSA Anna Szymańska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Paulina Jaszczuk po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 sierpnia 2022 r. sygn. akt IV SA/Wa 860/22 w sprawie ze skargi Z. O. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 marca 2022 r. nr DOiR-I-6270-15/2022/AF w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt IV SA/Wa 860/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie, sąd wojewódzki, sąd I instancji) po rozpoznaniu skargi Z. O. (dalej: wnioskodawca, skarżąca, skarżąca kasacyjnie, strona) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister) z 24 marca 2022 r. nr DOiR-I-6270-15/2022/AF w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego – oddalił skargę. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 13 października 2021 r. (wpływ do organu) skarżąca wystąpiła o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Wojewoda Podkarpacki (dalej: Wojewoda) decyzją z 19 stycznia 2022 r. nr O-III.6122.293.2021 odmówił potwierdzenia, że skarżąca posiada obywatelstwo polskie. Minister zaskarżoną decyzją, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 55 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U z 2022 r. poz. 465; dalej: u.o.) utrzymał w mocy decyzję Wojewody. W uzasadnieniu wskazano, że wbrew ocenie dokonanej przez Wojewodę, z materiału dowodowego wynika, że skarżąca (z domu [...]) urodziła się 23 sierpnia 1935 r w K., jako ślubna córka [...] i [...] ([...]), co potwierdza dokument z Archiwum Państwowego w Przemyślu (rejestr mieszkańców Gminy K. z lat 1931-1934) oraz przedłożone przez stronę dokumenty izraelskie. Organ odwoławczy uznał, że wykazano, że ojciec strony nabył i posiadał obywatelstwo polskie aż do śmierci (zmarł 8 sierpnia 1938 r. w K.), zatem posiadał je również w dacie narodzin skarżącej. Ślubne pochodzenie strony wynika z aktu zejścia [...] sporządzonego wskutek polecenia Sądu Grodzkiego w Nisku w 1938 r., w którym w rubryce stan wpisano: żonaty, w rubryce pozostała małżonka wpisano: [...]. W związku z powyższym organ uznał, że strona nabyła obywatelstwo polskie przez urodzenie po ojcu, obywatelu polskim, na podstawie art. 4 pkt 1 w związku z art. 5 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1920 r. nr 7 poz. 44 ze zm.; dalej: ustawa z 1920 r.). Następnie Minister, powołując art. 11 pkt 1 i art. 13 ustawy z 1920 r. zauważył, że status obywatelstwa małoletniej wówczas strony był związany ze statusem jej ojca tylko do 8 sierpnia 1938 r. (data śmierci ojca). Organ ustalił, że wnioskodawczyni nabyła obywatelstwo państwa Izrael w dacie emigracji wraz z matką do Izraela, tj. 27 grudnia 1948 r. – powołując zaświadczenie o nabyciu obywatelstwa izraelskiego znajdujące się w aktach sprawy. W ocenie Ministra powyższe oznacza, że matka strony oraz nieletnia wówczas zainteresowana utraciły obywatelstwo polskie w dniu nabycia obywatelstwa izraelskiego, tj. 27 grudnia 1948r. WSA w Warszawie nie uwzględnił skargi. W uzasadnieniu wskazano, że z art. 11 i 13 ustawy z 1920 r. wynika, że utrata obywatelstwa polskiego przez żonę i dzieci miały charakter pochodny tzn., że żona i dzieci nie musiały odpowiadać warunkom wymaganym przez poszczególne przepisy, ważne było, że spełniał je mąż lub ojciec. Wyjaśniono, że małżonka obywatela polskiego, jak i jego małoletnie dzieci nie mogły same utracić obywatelstwa polskiego. Wskazano, że kluczowe dla sprawy jest to, że ojciec skarżącej zmarł 8 sierpnia 1938 r., a 27 grudnia 1948 r. matka skarżącej i małoletnia wówczas skarżąca nabyły obywatelstwo izraelskie. W ocenie sądu wojewódzkiego organ zasadnie wskazał, że status obywatelstwa małoletniej wówczas skarżącej był nierozerwalnie związany ze statusem jej ojca tylko do 8 sierpnia 1938 r. (data śmierci ojca) - po tej dacie brak jest podstaw do wiązania statusu obywatelstwa skarżącej z obywatelstwem jej ojca. W ocenie WSA w Warszawie wnioskodawczyni nabyła obywatelstwo państwa Izrael w dacie nabycia obcego obywatelstwa, tj. w dniu 27 grudnia 1948 r., co oznacza, że matka strony oraz nieletnia wówczas skarżąca utraciły obywatelstwo polskie w tym dniu. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając go w całości, zarzucając błędną wykładnię art. 13 w zw. z art. 11 ustawy z 1920 r. polegającą na przyjęciu, iż nabycie po śmierci ojca przez niepełnoletnie "dziecko ślubne" obywatelstwa obcego przed 19 stycznia 1951 r. powoduje utratę przez nie obywatelstwa polskiego. Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Ministra, a także zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych. Jednocześnie skarżąca kasacyjnie wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: "NSA") zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez NSA. Skarga kasacyjna jest nieusprawiedliwiona. Skarżąca kasacyjnie prezentuje literalną wykładnię art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. Mianowicie wywodzi, że utrata obywatelstwa polskiego przez stronę mogła zostać wywiedziona jedynie od sytuacji prawnej oraz czynności podjętych przez jej ojca. Skoro nie żył on w dacie uzyskania obywatelstwa izraelskiego przez stronę, utrata tego obywatelstwa nie mogła nastąpić. Kluczowa w sprawie jest usankcjonowana przez ustawę z 1920 r. (art. 1), a następnie Konstytucję z 1921 r. (art. 87), zasada posiadania jednego obywatelstwa. Mianowicie obywatel polski nie mógł być jednocześnie obywatelem innego państwa. Regułę tę powtarza art. 6 pkt 1 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. Ust. Rz. P. nr 7, poz. 44). Komentatorzy na ówczesne czasy statuują ją jako "jedynie słuszną zasadę" – tak Stanisław Starzyński – Obywatelstwo państwa Polskiego, Kraków, 1921 r., str. 39). Zasada ta została podtrzymana w kolejnym akcie prawnym regulującym obywatelstwo, tj. w art. 1 ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Konsekwencją powyższego było wykluczenie posiadania obywatelstw dwóch państw, w tym wypadku polskiego i izraelskiego, co implicite wynikało z art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. Zgodnie bowiem z art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. utrata obywatelstwa polskiego następowała przez nabycie obcego obywatelstwa. W myśl art. 13 tej ustawy, nadanie i utrata obywatelstwa polskiego, jeżeli inaczej nie zastrzeżono w akcie nadania lub w orzeczeniu o utracie obywatelstwa, rozciąga się na żonę nabywającego lub tracącego obywatelstwo polskie, tudzież na jego dzieci, w wieku do lat 18. Ten ostatni przepis stanowił z jednej strony był wyraz jednolitości obywatelstwa małżonków i ich nieletnich dzieci, z drugiej zaś wyrazem zasady nierówności praw kobiet i mężczyzn, powszechnie wówczas przyjętej w ustawodawstwie wszystkich prawie państw. Nabycie, jak i utrata obywatelstwa przez żonę i dzieci osoby nabywającej i tracącej obywatelstwo polskie miały charakter pochodny, a więc osoby te nie musiały same odpowiadać warunkom wymaganym w art. 8, 9, 11 ustawy (W. Ramus, Prawo o obywatelstwie polskim, Warszawa 1968 r., s. 61). Oznacza to, że do chwili śmierci ojca skarżącej (8 sierpnia 1938 r.) czynności dyspozytywne dotyczące żony oraz małoletnich dzieci mógł podejmować ojciec rodziny, a skutki tych czynności odnosiły się do małżonki oraz dzieci. Gwarantowało to zachowanie jedności wszystkich członków rodziny co do podlegania władztwu jednego państwa. Reguła ta zupełnie nie broni się w świetle współczesnych standardów praw podmiotowych, niemniej NSA nie posiada kompetencji, aby kwestionować powyższy przepis. Kluczowe jest natomiast to, że zdolność do czynności prawnych ustała z dniem śmierci [...] i tym samym prawo kształtowania sytuacji członków jego rodziny w zakresie obywatelstwa. Nie oznacza to jednocześnie, że wdowa jako przedstawiciel ustawowy została pozbawiona prawa do czynności kształtujących status obywatelski małoletniej córki. Skutki bowiem realizacji prawa do wyboru obywatelstwa innego państwa, wynikające z art. 13 ustawy z 1920 r., czyli utrata polskiego obywatelstwa - należało odpowiednio przenieść na grunt niniejszej sytuacji faktycznej. W chwili przyjęcia obywatelstwa izraelskiego matka skarżącej była wdową i nie wynika, aby została pozbawiona władzy rodzicielskiej przysługującej jej wobec małoletniego dziecka. W dacie uzyskania obywatelstwa państwa Izrael tj. 27 grudnia 1948 r. obowiązywał dekret z 22 stycznia 1946 r. Prawo rodzinne (Dz. U. z 1946 r., nr 03, poz. 04). Zgodnie z art. 21 § 1 tego dekretu w razie śmierci małżonka władzę rodzicielską sprawuje drugi z małżonków. Każde z rodziców jest w zakresie swej władzy rodzicielskiej przedstawicielem ustawowym dziecka i reprezentuje je w sądzie i poza sądem. Nie narusza to prawa dziecka do osobistego działania w granicach jego zdolności do działań prawnych. Z chwilą śmierci małżonka (ojca skarżącej) czynności związane z kształtowaniem obywatelstwa małoletniego dziecka przejęła w całości matka. Nabycie zatem przez nią obywatelstwa izraelskiego i tym samym utrata polskiego na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z 1920 r. rozciągało się na małoletnią skarżącą. Poza wszystkim jako matka była uprawniona do ubiegania się o obywatelstwo obce dla małoletniej córki i składania wszelkich wymaganych oświadczeń w celu realizacji tego celu. Tym samym art. 13 ustawy z 1920 r. (zachowanie jedności rodziny) należy stosować odpowiednio do stanu faktycznego oraz prawnego obowiązującego w dacie nabycia obcego obywatelstwa. Jeżeli ojciec rodziny już nie żył kompetencje zastrzeżone dla niego przejmowała małżonka – wdowa. Jak wypowiedział się NSA w wyroku z 19 października 2021 r. sygn. akt II OSK 65/21, za bezpodstawne należy uznać stosowanie art. 13 ustawy z 1920 r. w sytuacji, gdy ojciec rodziny nie żył w chwili, w której miałaby nastąpić zmiana obywatelstwa osieroconego dziecka lub wdowy po nim. Taka wykładnia pozbawiałaby wdowę możliwości zmiany obywatelstwa po śmierci męża, chyba że powtórnie wyszłaby za mąż, a dzieci do momentu osiągnięcia pełnoletności. Omawiany art. 13 dotyczy nabycia lub utraty obywatelstwa przez ojca rodziny, a więc konkretnych zdarzeń prawnych, których podmiotem może być tylko osoba żyjąca. Cel tej regulacji, jakim jest zasada jednolitości obywatelstwa małżonków, może być zrealizowany tylko za życia obojga. NSA w składzie orzekającym w pełni podzielił w/w pogląd. Należy zatem uznać, że nabycie obywatelstwa izraelskiego przez skarżącą w dniu 27 grudnia 1948 r. stanowiło wystarczającą przesłankę do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Oznacza to, że wykładnia art. 13 w zw. z art. 11 ustawy z 1920 r. przyjęta w zaskarżonym wyroku, jest prawidłowa. Mając powyższe na uwadze NSA na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.