II OZ 529/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 15 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 954/13 odmawiające przyznania pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] 2013 r. znak [...] w przedmiocie sprzeciwu w sprawie zgłoszenia zamiaru budowy postanawia oddalić zażalenie

Postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 954/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] 2013 r. znak [...], w przedmiocie sprzeciwu w sprawie zgłoszenia zamiaru budowy, odmówił skarżącemu zmiany prawomocnego postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 18 czerwca 2014 r., II SA/Kr 954/13 (dalej postanowienie z 18 czerwca 2014 r.), którym zwolniono skarżącego od kosztów sądowych, oddalając jednocześnie wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu. W sprzeciwie od postanowienia referendarza z 27 lutego 2015 r., II SA/Kr 954/13 skarżący zarzucił, że podstawą nieprzyznania pełnomocnika z urzędu postanowieniem z 18 czerwca 2014 r. nie była jego sytuacja materialna, a referendarz ustalił wówczas, że skarżący nie ma środków na wynajęcie adwokata. Skarżący nie zaskarży postanowienia z 18 czerwca 2014 r., ponieważ zwykle w razie zwolnienia go od kosztów i odmowy ustanowienia adwokata, Sąd uzasadniał rozstrzygnięcie brakiem konieczności reprezentowania skarżącego na tym etapie postępowania sądowego przez profesjonalnego adwokata, a w sytuacji przymusu adwokackiego to stanowisko może ulec zmianie. Skarżący myślał, że właśnie taki był powód nieprzyznania mu adwokata. Sąd I instancji podkreślił, że w niniejszej sprawie kwestia prawa pomocy była już rozstrzygana. Prawomocnym postanowieniem z 18 czerwca 2014 r. skarżący został zwolniony od kosztów sądowych, jednocześnie odmówiono ustanowienia dlań adwokata z urzędu. Wobec tego kolejny wniosek o prawo pomocy rozstrzygany był w trybie zmiany uprzedniego, prawomocnego już postanowienia wydanego w tym przedmiocie. Postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 ppsa). Jak wskazuje się w orzecznictwie, do kategorii postanowień niekończących postępowania w sprawie należą między innymi postanowienia wydane w przedmiocie prawa pomocy. Złożenie przez stronę kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (lub ewentualnie o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu) nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 ppsa. Rolą sądu jest w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu (postanowienia NSA: z 22.7.2014 r., II FZ 957/14, Lex 1492988; 9.7.2014 r., II GZ 336/14, Lex 1495210; 20.5.2014 r., II FZ 564/14, Lex 1467651). Skoro podnoszona przez skarżącego argumentacja, mająca przemawiać za przyznaniem mu prawa pomocy, nie uległa w istocie zmianie, przywołane okoliczności zostały już wzięte pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia, to zdaniem Sądu I instancji nie doszło do zmiany okoliczności sprawy umożliwiającej uznanie, że obecnie skarżący wykazał spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa (postanowienie NSA z 25.6.2014 r., II FZ 761/14, Lex 1481669). Sam skarżący w piśmie z 20 lutego 2015 r. wskazał, że jego sytuacja finansowa i bytowa zmieniła się niewiele w stosunku do tej, którą oceniał Sąd przed wydaniem postanowienia z 18 czerwca 2014 r. W postanowieniu z 18 czerwca 2014 r. referendarz stwierdził, że sytuacja majątkowa skarżącego nie nosi znamion ubóstwa czy biedy; referendarz nie powiązał kwestii ustanowienia pełnomocnika z urzędu z tym, czy na danym etapie postępowania jego udział w sprawie jest niezbędny (k. 193-199, 241, 246-247, 253-255, 272-273, 275-278 akt sądowych). Zażalenie na powyższe rozstrzygniecie wywiódł P. B. wskazując, że Sąd I instancji nie odniósł się do przedstawionych nowych dowodów ani do wytkniętej sprzeczności w postanowieniu z [18] czerwca 2014 r. (k. 283 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Słusznie Sąd I instancji stwierdził, że w niniejszym postępowaniu dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotne znaczenie ma okoliczność, że w sprawie zapadło już prawomocne orzeczenie odmawiające skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienia adwokata. W tej sytuacji w sprawie znajdzie zastosowanie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa), zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu powołanego przepisu należy rozumieć zarówno zmiany stanu faktycznego jak i prawnego, uzasadniające zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, którego przyznania prawomocnie odmówiono, zmiany musiałyby być tego rodzaju, by w ich świetle przyznanie prawa pomocy stało się uzasadnione. Musiałyby to zatem być zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Z konstrukcji art. 246 ppsa wynika, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadniania przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bądź też nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy mimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a którego zmiany domaga się strona. W myśl art. 245 § 1 ppsa, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie – w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia sprawa - adwokata, radcy prawnego (art. 245 § 2 ppsa), a prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części, albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków, lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego (art. 245 § 3 ppsa). Zgodnie z art. 246 § 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej może nastąpić: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nowe informacje zawarte we wniosku z 23 stycznia 2015 r. i nadesłane przez skarżącego nowe dokumenty (k. 246-247, 253-255, 272-273 akt sądowych) nie prowadzą do odmiennej oceny, niż zaprezentowana w zaskarżonym postanowieniu. Postrzegana w postanowieniu z 18 czerwca 2014 r. rzekoma "sprzeczność" mogą być przedmiotem kontroli w przypadku wniesienia przez skarżącego sprzeciwu w terminie ustawowym, a nie w postępowaniu zażaleniowym na postanowienie wydane w trybie art. 165 ppsa. Zarzut skarżącego, jakoby w postanowieniu z 18 czerwca 2014 r. stwierdzono, że skarżący nie ma środków na pokrycie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru, jest stwierdzeniem wyrwanym z kontekstu. Całość uzasadnienia wskazuje, że skarżący mógłby nie dać rady w przypadku przymusu pokrycia zarówno kosztów sądowych jak i związanych z wynagrodzeniem pełnomocnika, w związku z czym został zwolniony w zakresie częściowym ("Konkludując, wygospodarowanie środków finansowych na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru oraz pokrycie kosztów sądowych w aktualnej sytuacji finansowej skarżącego byłoby dla niego zbyt dużym obciążeniem. Stąd decyzja o przyznaniu stronie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszej sprawie"; k. 197-199 akt sądowych). Obowiązek pokrycia celowych kosztów obrony w postępowaniu sądowoadministracyjnym wyprzedza obowiązek ponoszenia kosztów związanych z opłacaniem grzywien sądowych czy kosztów egzekucji komorniczej – koszty te nie mogą w całości być przerzucane na barki podatników. Skoro argumentacja podnoszona przez skarżącego, a mająca przemawiać za przyznaniem mu prawa pomocy, nie uległa w istocie zmianie, a okoliczności przedstawione przez skarżącego zostały już wzięte pod uwagę przy wydawaniu postanowienia z 18 czerwca 2014 r., nie doszło do zmiany okoliczności sprawy (art. 165 ppsa) umożliwiającej uznanie, że obecnie skarżący wykazał spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ppsa postanowił jak w sentencji postanowienia.