III OSK 1212/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.) Sędziowie sędzia NSA Olga Żurawska - Matusiak sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1252/24 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 maja 2024 r. nr 010000.620.30382.2023-WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz M. M. kwotę 720 (słownie: siedemset dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 27 lutego 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1252/24, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej p.p.s.a.) oddalił skargę M. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 16 maja 2024 r. nr 010000.620.30382.2023-WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Decyzją z 16 maja 2024 r., nr 0010000.620.30382.2023-WSW Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ust.1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 ze zm., dalej jako: "u.e.r.") odmówił skarżącemu przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że skarżący nie spełnił przesłanek wskazanych w tym przepisie. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, skarżący udokumentował 1 rok i 6 miesięcy łącznych okresów. W latach 2017 – 2018 wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia przez skarżącego, w tym okresie nie był on niezdolny do pracy, nie zostały wykazane też inne, niż stan zdrowia, szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Prezes ZUS wskazał także, że z akt rentowych wynika, iż skarżący jest objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu umowy zlecenia. Skarżący uczynił powyższą decyzję przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wskazanym na wstępie wyrokiem Sąd I instancji oddalił skargę. W uzasadnieniu wyroku wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 u.e.r. Rację ma Prezes ZUS wskazując, że nie ma podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione wszystkie wyżej wymienione warunki do przyznania tego świadczenia. Skarżący do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy (w dniu 7 kwietnia 2019 r.) Zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował jedynie 1 rok i 6 miesięcy łącznych okresów. Zdaniem Sądu właściwa jest ocena organu, że z akt nie wynika, aby w latach 2017-2018 skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek złego stanu zdrowia czy szczególnych okoliczności rozumianych jako zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Ponadto, na dzień wydania zaskarżonej decyzji skarżący był objęty ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu umowy zlecenia. Mając powyższe na uwadze, zdaniem Sądu I instancji zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Sąd nie dopatrzył się żadnego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Skargę kasacyjną wniósł skarżący, zaskarżając powyższy wyrok w całości. Zarzucił naruszenie: 1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 83 ust. 1 u.e.r. przez niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, kiedy: a) skarżący wypełnia wszystkie przesłanki wskazane ww. przepisie oraz jest całkowicie niezdolny do pracy od 7 kwietnia 2019 r., co zostało orzeczone orzeczeniem lekarskim orzecznika ZUS z 14 kwietnia 2023 r., które to orzeczenie nie było kwestionowane ani przez skarżącego ani przez organ, Sąd wskazywał, iż znajduje się ono w aktach sprawy, a uzasadniając oddalenie skargi powołał się na okoliczność, iż nie jest możliwe przyznanie świadczenia w drodze wyjątku osobie bez orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy; b) skarżący w chwili wydania decyzji (16 maja 2024 r.) nie był objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu umowy zlecenia; 2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a. polegające na błędnym przyjęciu, że decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 16 maja 2024 r. nie została wydana z naruszeniem przepisów prawa w sytuacji, gdy organ wydał błędną decyzję z pominięciem faktu, iż skarżący spełnia kumulatywne przesłanki przyznania mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Ponadto wniósł o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono niezrozumiałość i sprzeczność ustaleń Sądu, który wskazywał na dokument o całkowitej niezdolności do pracy skarżącego, a następnie stwierdził, że niemożliwe jest przyznanie świadczenia osobie, która nie posiada takiego orzeczenia. Także Sąd w uzasadnieniu powołuje się na niezrozumiałe twierdzenie na temat zmarłego "ojca małoletniej", podczas gdy skarżący nie jest, ani w momencie składania wniosku nie był, osobą małoletnią. Ponadto Sąd błędnie przyjął, że skarżący w chwili wydania decyzji był objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu umowy zlecenia, a organ wydał błędną decyzję z pominięciem faktu, iż skarżący spełnia kumulatywne przesłanki przyznania mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935) zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych. Trafny jest zarzut naruszenia przepisów postępowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Sąd I instancji oddalając skargę nie dostrzegł, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem tych przepisów. W zaskarżonej decyzji organ przyjął, że skarżący nie spełnia przesłanek z art. 83 ust. 1 u.e.r. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 u.e.r. ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące ubezpieczonemu przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej, po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. W sprawie nie jest kwestionowana pierwsza przesłanka. Prezes ZUS odmówił przyznania wnioskowanej renty w drodze wyjątku, wskazując w lakonicznym uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że nie zachodzą pozostałe przesłanki z art. 83 ust. 1 u.e.r. Przy czym w zaskarżonej decyzji organ wskazał, że badał czwartą przesłankę, tj. nieposiadanie przez skarżącego niezbędnych środków utrzymania, jednak w decyzji nie ma oznak, że to zrobił. Prezes ZUS podał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, skarżący udokumentował 1 rok i 6 miesięcy łącznych okresów. Pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi nastąpiło 1 października 2016 r. – w wieku 22 lat. W latach 2017 – 2018 wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia przez skarżącego lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem Prezesa ZUS w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ponadto Prezes ZUS wskazał, że z akt rentowych wynika, że skarżący jest objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu umowy zlecenia a zatem nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. Ta ostatnia okoliczność zdaje się niejako przesądzała, że wniosek o przyznanie renty w drodze wyjątku, zdaniem organu nie zasługiwał na uwzględnienie. Tymczasem, jak to już podnosił skarżący w skardze, a czego nie dostrzegł Sąd I instancji, w aktach sprawy znajduje się orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 14 kwietnia 2023 r., w którym ustalono, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy do 30 kwietnia 2026 r. Niezdolność skarżącego do pracy potwierdza dołączona do skargi opinia psychologiczna z 17 maja 2024 r. sporządzona przez biegłego sądowego psychologa klinicznego na zlecenie Sądu Okręgowego w Warszawie, z której wynika, że skarżący od chwili wypadku, tj. od 7 kwietnia 2019 r. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. WSA w Warszawie nie odniósł się do tego dowodu. Do skargi dołączono również świadectwo pracy z 30 kwietnia 2024 r., z którego wynika, że skarżący był zatrudniony w [...] Spółka z o.o. od 29 kwietnia 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. jako magazynier. Skarżący twierdzi, że wówczas podjął próbę wykonywania pracy ale po jednym dniu pracy okazało się, że nie może podołać obowiązkom z powodu jego stanu zdrowia spowodowanego wypadkiem drogowym, któremu uległ na przejściu dla pieszych. Tymczasem organ, na co powołał się również Sąd I instancji, przyjął, że w dniu wydania zaskarżonej decyzji skarżący był objęty ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Jednak organ ani Sąd nie podali z czego ta okoliczność wynika. W aktach administracyjnych znajdują się e-maile pracowników ZUS, w których podjęto próbę ustalenia czy skarżący pracował na umowy zlecenia w okresie od 21 sierpnia 2023 r. do 21 września 2023 r. i od 18 września 2023 r. do 30 kwietnia 2024 r. (karty 48 i 51 akt administracyjnych). W aktach sprawy nie ma jednak dowodów potwierdzających tą okoliczność. Skarżący twierdzi, że po wypadku pracował na zlecenie tylko jeden dzień co ma potwierdzać złożone świadectwo pracy i zaprzecza aby pracował na inne umowy zlecenia i aby na dzień wydania zaskarżonej decyzji objęty był ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy na zlecenie. W świetle przedstawionych okoliczności, wątpliwości budzi stanowisko organu, że skarżący nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy a w szczególności, że nie był nią na dzień wydania zaskarżonej decyzji, tj. 16 maja 2024 r. W sytuacji spełnienia przez skarżącego trzeciej przesłanki wymaganej w art. 83 ust. 1 u.e.r., tj. że skarżący nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, należało szczegółowo zbadać nie tylko czwartą przesłankę nieposiadania niezbędnych środków utrzymania ale przede wszystkim drugą przesłankę z art. 83 ust. 1 u.e.r., tj. że niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Ta ostatnia kwestia jest podstawową do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Tymczasem, organ oceny istnienia tej przesłanki dokonał w zasadzie jednym zdaniem. Stanowiska tego jednak nie odniósł do okoliczności niniejszej sprawy i do stanowiska skarżącego, który wskazuje co według niego jest tą szczególną okolicznością, która powoduje, że organ powinien uwzględnić jego wniosek o rentę w drodze wyjątku. Sąd I instancji zaakceptował stanowisko organu nie dostrzegając tej wadliwości zaskarżonej decyzji i nie przedstawił w tym zakresie żadnej własnej argumentacji a dodatkowo pominął stanowisko skarżącego wyrażone w skardze. Należy tu także zauważyć, na co trafnie wskazuje skarżący w skardze kasacyjnej, że Sąd I instancji dokonując kontroli zaskarżonej decyzji powołuje się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku na niezrozumiałe twierdzenia na temat "sytuacji materialnej wnioskodawczyni" i "składek opłacanych przez ubezpieczonego (w rozpoznawanej sprawie - zmarłego ojca małoletniej)". Zatem powstaje wątpliwość, czy Sąd I instancji zgłębił wszystkie istotne okoliczności niniejszej sprawy, skoro niekiedy nie dostrzega, że wnoszącym skargę jest wnioskodawca, który jest osobą dorosłą, która to przed wypadkiem była samodzielnie ubezpieczona w ZUS. Konsekwencją nieprawidłowego wyjaśnienia przez organ stanu faktycznego niniejszej sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), jego nieprawidłowej oceny (art. 80 k.p.a.), a także nieprawidłowe niezgodne z art. 107 § 3 k.p.a. przedstawienie swojego stanowiska w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, skutkowało niemożliwością przyjęcia na obecnym etapie sprawy, że skarżący nie spełnia przesłanek z art. 83 ust. 1 u.e.r. do przyznania mu renty w drodze wyjątku. Zatem także zarzut naruszenia tego przepisu przez jego niewłaściwe zastosowanie okazał się usprawiedliwiony. Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, dlatego na mocy art. 188 p.p.s.a. ją uwzględnił i uchylił zaskarżony wyrok a uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona rozpoznał skargę. Z przedstawionych wyżej przyczyn skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postepowania art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji organ naruszył prawo materialne w postaci art. 83 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem co najmniej przedwcześnie uznał, że skarżący nie spełnia przesłanek z tego przepisu do przyznania mu renty w drodze wyjątku. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Ponownie rozpoznając sprawę, organ stosownie do treści art. 153 p.p.s.a. weźmie pod uwagę konieczność usunięcia wskazanych wyżej uchybień. W szczególności ustali czy skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy, jeżeli tak, to ustali czy skarżący nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Następnie organ rozważy kwestę istnienia po stronie skarżącego "szczególnych okoliczności" pamiętając o tym, że kategoria ta odnosi się do przyczyn niespełnienia warunków ustawowych dających prawo do emerytury lub renty. Dokonując oceny istnienia "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r., organ będzie miał na względzie cel, jakiemu służyć ma tryb świadczeń w drodze wyjątku. Celem tego przepisu jest bowiem to, aby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych z uwagi na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Podkreślić należy, iż szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. W tej sytuacji "szczególną okolicznością", o której mowa w cytowanym przepisie będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o świadczenie. Podobnie ocenić należy także częściową niezdolność do pracy, jaki i inne zdarzenia powodujące ograniczenia i utrudnienia w możliwości zatrudnienia. Wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" w konkretnej sprawie wymaga zatem uwzględnienia wszelkich aspektów jej stanu faktycznego sprawy. Co więcej przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawierają definicji "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że jako okoliczność szczególną, w rozumieniu powołanego przepisu należy rozumieć zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Niemniej jednak wystąpienie "szczególnych okoliczności" powinno być stwierdzone indywidualnie, w odniesieniu do każdego przypadku. Jak wskazano powyżej niezdolność do pracy stwierdzana przez lekarza orzecznika jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili wystąpienia o to świadczenie. Natomiast kwestia "niespełnienia wymagań dających prawo do emerytury lub renty" może wynikać nie tylko z ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem, (które mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione wiekiem, przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy) ale także w szczególnych warunkach nagłym zdarzeniem uniemożliwiającym kontynuowanie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. O kosztach postępowania sądowego od Prezesa ZUS na rzecz M. M., orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.