P 10/22

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 23 listopada 2023 r. Pozycja 87 POSTANOWIENIE z dnia 14 listopada 2023 r. Sygn. akt P 10/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędr z ejewski – przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz Justyn Piskorski Piotr Pszczółkowski – sprawozdawca, po rozpoz naniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 listopada 2023 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie: czy art. 458 3 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) jest zgodny z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 32 ust. 1, art. 78 w zw iązku z art. 64 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 6 ust. 1 Konwencji o o chronie p raw c złowieka i p odstawowych w olności , sporzą- dzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 199 3 r. Nr 6 1 , poz. 284, ze zm.), p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. Sąd Rejonowy dla m.st. Warsz awy w Warszawie (dalej: Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy lub pytający sąd) postanowieniem z 28 lipca 2022 r. przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, czy art. 458 3 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywiln ego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej: k.p.c. lub kodeks postępowania cywilnego ) jest zgodny z art. 4 5 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 32 ust. 1, art. 78 w zw ią zku z art. 64 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 6 ust. 1 Konwencji o o chr onie p raw c złowie- ka i p odstawow ych w olności , sporządzonej W Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 199 3 r. Nr 61 , poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja ). Pytanie prawne zostało wniesione w związku ze sprawą o zapłatę z umowy zawartej pomiędzy stronami prowadzącymi działalność gospodarczą. Sąd rejonowy wydał nakaz z a- OTK ZU A/2023 P 10/22 poz. 87 2 płaty, od którego pozwany zgłosił sprzeciw. W treści sprzeciwu pozwan y nie wskazał adresu poczty elektronicznej ani nie zawarł oświadczenia, że takim adres em dysponuje. Referendarz sądowy wezwał go do usun ięcia braku formalneg o sprzeciwu przez podanie adresu mailowe- go albo złożenie oświadczenia, że takiego ad resu nie posiad a (art. 458 3 § 2 k.p.c.) . Pozwany brak uzupełnił (złożył oświadczenie, że nie posiada adresu poczty elektronicznej), a ponieważ uchybił terminowi, wniósł o jego przywrócenie. Referendarz sądowy oddalił wniosek pozwa- nego o przywrócenie terminu oraz sprzeciw odrzu cił. Pozwany wniósł skargę na to postano- wieni e. Sąd R ejonowy dla m.st. Warszawy oddalił wniosek pozwanego w przedmiocie przy- wrócen ia terminu , a w odnie sieniu do rozstrzygnięcia w przedmiocie sprzeciwu, przedstawił Trybunałowi Konstytuc yjnemu pytanie prawne. Pytający sąd wyjaśnił, że derogacja art. 458 3 § 3 k.p.c. w wyniku wyroku Tryb unału Konstytucyjnego „(…) doprowadzi do powzięcia oceny, że sprzeciw pozwanego – mimo, że obarczony pozostaje brakiem formalnym z art. 458 3 § 2 k.p.c. – podlega rozpoznaniu w trybie właściwym zgodnie z dyspozycją art. 130 § 1 zd. 2 k.p.c. ”. Omówiwszy treść kwestionowanej regulacji , jej otoczenie normatyw ne oraz wskazane jako wzorce kontroli przepisy Konstytucji i Konwencji , Sąd Rejonowy dla m.st . Warszawy n astępująco uzasadnił p ostawione w pytaniu prawnym zarzuty: Przede wszystkim pytający sąd wyjaśnił , że wątpliwości konstytucyjne wzbudza nie sam wynikający z art. 458 3 § 2 k.p.c. wymóg formalny, lecz konsekwencje procesowe wystą- pienia i nieusunięcia tego braku. Po pierws ze, pytający sąd podniósł, że art. 458 3 § 3 k.p.c. wyłącza możliwość oceny, czy br ak formalny pierwszego pisma pozwanego w postaci nieza mieszczenia oświadcze nia w przedmiocie adr esu poczty elektronicznej uniemożliwia nadanie temu pismu dalsz ego bie- gu. Zaznaczył, że kwestionowana regulacja skutkuje koniecznością zwrotu pisma pozwanego lu b odrzucenia wywiedzionego przez niego środka zaskarżenia w oparciu o nieis totny dla sprawy brak formalny. W ocenie pytającego sądu , prowadzi to do nadmiernego rygoryzmu formalnego, utrudniającego bądź uniemożliwiającego realizację konstytucyjnego prawa do sądu, a także może skutkować pozbawieniem prawa do me rytorycznej kontroli instancyjnej w sytuacji uprawomocnienia się wydanego w s prawie nakazu zapłaty lub wy roku zaocznego, od których pozwany nie może wywieść apelacji. Po drugie, pytający sąd stwierdził, że art. 458 3 § 3 k.p.c. budzi wątpliwości z punktu widzenia zasady równoś ci. Konsekwencje stwierdzenia przedmiotowego braku forma lnego są bowiem daleko bardziej dotkliwe dla pozwanego niż dla strony powodowej. Zwrócony wobec stwierdzenia braków formalnych pozew może zostać wniesiony ponownie, bez uszczerbku dla praw powoda, wyjąwszy jedynie sytuację, gdy dojdzie do przedawnienia ros zczenia. Tymczasem odrzuceni e wywiedzionego przez pozwanego środka zaskarżenia (sprzeciwu lub zarzutów) definitywnie zamyka pozwanemu możliwość przedstawienia stanowiska meryt o- ryc znego. W ocenie pyta jącego sądu, kwestionowana regulacja w dalszej perspekty wie godzi w konstytucyjnie gwarantowane prawo do ochrony praw majątkowych. Pozwany jest narażo- ny na konieczność zaspokojenia potencjalnie nieusprawiedliwionej pretensji powoda. Po trzecie, pytający sąd, wskazawszy na różn e instytucje prawa procesowego, w któ- rych ustawodawca przewidz iał wykorzystanie adresu poczt y elektronicznej, zauważył, że je- dynie w postępowaniu gospodarczym pozwany – wskutek braku formalnego, o którym mowa w ar t. 458 3 § 2 k.p.c. – zagrożony jest tak daleko idącymi konsekwencjami braku o świadcze- nia dotyczącego adresu poczty elektronicznej. Zdaniem sądu, takie zróżnicowanie pozycji procesowej w zależności od rodzaju sprawy nie jest uzasadnione. R easumując, pytający sąd stwierdził , że art . 458 3 § 2 i 3 k.p.c. skutkuje tym, że brak umieszczenia w treści pierwszego pis ma oświadczenia w przedmiocie adre su poczty elektro- nicznej może prowadzić bądź do pogorszenia sytuacji procesowej pozwanego , bądź do cał- OTK ZU A/2023 P 10/22 poz. 87 3 kowitego zamkni ęcia mu możliwości za jęcia stanowiska w sprawie. Sąd zaznaczył, że om a- wiany wymóg został wprowadzony, by zapewnić pozwanemu wyższy standard dostępności do sądu, a tymczasem prowadzi do ograniczenia lub nawet pozbawienia prawa do sądu. Do- dał, że sama możliwość wszczęci a postępowania rek tyfikacyjnego w przypadku stwierdzenia braku formalnego z art. 458 3 § 2 k.p .c. oraz to, że zwrot pisma lu b odrzucenie środka zaskar- żenia jest skutkiem tylko zawinionego niepodporządkowania się przez pozwanego prawidło- wo skiero wanemu do niego wezwa niu, nie przesądzaj ą o konstytucyjności zaskarżo nego przepisu. Pytający sąd podkreślił, że z przywołanych wcześniej wz orców konstytucyjnych wynika zakaz konstruowania wymogów formalnych skutkujących nadmiernym rygoryzmem formalnym, który w nieusprawiedliwiony sposób ogranicza stronie dostęp do sądu. Zda niem sądu, kwestionowany przepis tak i zakaz narusza . 2. Udział w sprawie zgłosił Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik), który wniósł o stwierdzenie, że art. 458 3 § 3 k.p.c. jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 45 ust. 1 w zw iązku z art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz z art. 6 ust. 1 Konwencji (pism o z 18 października 2022 r., data wpływu: 24 października 2022 r. oraz pismo z 29 listopada 2022 r., data wpły- wu: 30 listopada 2022 r.). Rzecznik stwierdził, że nadmierna waga przypisana przez ustawodawcę wymogowi posiadania adresu poczty elektronicznej przez stronę lub informacji o braku takiego adresu prowadzi do nieuzasadnionego rygoryzmu przepisów o postępowaniu w tym zakresie. Dodał, że surowe skutki ni e dopełnienia tego wymogu nie są w praktyce funkcj onalnie powiązane z samym celem ureg ulowania, którym był o doręczenie pouczeń stronie. Rzecznik zauważył, że dotkliwe skutki kwestionowanego uregulowania są szczególnie widoczne w postępowaniu upominawczym. W tym postępowaniu, gdy nie dojdzie do uzupeł- nienia przez pozwanego braku formalnego w postaci podania informacji o adresie poczty elekt ronicznej lub braku takiego adresu, następuje odrzucenie sprzeciwu pozwanego, a więc pierwszego i je dynego pisma, w który m zawarte jest stanowisko merytoryczne przeciwko twierdzeniu pozwu. W ocenie Rzeczn ika, zaskarżony przepis narusz a zasadę sprawiedliwo ści procedural- nej, gdyż uniemożliwia pozwanemu korzystanie z praw i gwarancji procesowych oraz mery- toryczne rozpatrzenie sprawy. Rzecznik uznał, że ograniczenie takie ma charakter niepropor- cjonalny. Zdan i em Rzecznika, n ie do pogodzenia z gwarancjami wynik ającymi z prawa do sądu jest to, że wymóg formalny, który miał chronić stronę niemającą profesjonaln ego zastępstwa proces owego w postępowaniu gospodarczym, może w istocie prowadzić do nierozpoznania sprawy w ogóle. Rzecznik stwierdził, że zaskarżony przep is narusza także zasadę równości, różnicując w nieuzasadniony sposób sytuację stron postępowania gospodarczego. W przypadku pozwa- nego niespełnienie analizowanego wymagania formalnego prowadzi do odrzucenia sprzeciwu zapłaty, a zatem dochodzi do zamknięcia drogi sądowej, natomiast powód w analogicznej sytuacji może wnieść sprawę ponownie, a jedyną negatyw ną konsekwencją może być prze- dawnienie ros zczenia. 3 . Prokurator Generalny w piśmie z 13 lipca 2023 r. ( data wpływu: 19 lipca 2023 r.) wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) . Prokurator Generalny wskazał, że art. 458 3 k.p .c. został uchylony na mocy art. 1 pkt 63 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektó rych innych ustaw (Dz. U. poz. 614; dalej: ustawa nowelizująca z 2023 r.). Ponad- OTK ZU A/2023 P 10/22 poz. 87 4 to zauważy ł, że zgodnie z ar t. 19 ust. 1 ust awy nowelizującej z 2023 r. do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem jej wejścia w życie (co nastąpiło 1 lipca 2023 r.) stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu nadanym tą ustawą. Prokurator Generalny stwierdził, że uchyleni e kwestionowanego przepisu oraz przy- wołana wyżej treść normy intertemporalnej powodują, że pytający sąd będzie zobowiązany ocenić wniesiony sprzeciw, dotknięty brakiem informacji lub oświadczenia, o jakich mowa w art. 458 3 § 2 k.p.c., pod kątem wpływu tego formalnego uchybienia na możliwość proce- dowania na podstawie nowe j regulacji. Zdaniem Prokuratora Generalnego, uchylenie ar t. 458 3 k.p.c. i brak możliwości zasto- sowania go w sprawie, w związku z którą przedstawiono pytanie prawne, oznacza, że zaskar- żony w pytaniu prawnym przepis utracił moc obowiązującą. Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym podlega zatem umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK. 4. Pytający sąd, postanowieniem z 23 sierpnia 2023 r. (data doręczenia: 7 września 2023 r.) , odniósł się do okoliczności podniesionych w stanowisku Proku ratora Generalnego. Pytający sąd stwierdził, że wywód prze dstawiony przez Prokuratora Generalnego jest trafny – kwestionowany art. 458 3 § 3 k.p.c. utracił moc i nie może stanowić obecnie po dstawy jakiegokolwiek rozstrzygnięcia. Sąd przyznał, że prawo do sądu pozwanego, w sprawie któ- rego przedstawił pytanie prawne, pozostaje zatem zagwarantowane. Pytający sąd zwrócił jednak uwagę, że ewent ualny wyrok Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności art. 458 3 § 3 k.p.c. mógłby wywrzeć skutki dla spraw zakońc zonych. Dodał, że na przykład w Sądzie Rejonowym dla m.st. Warszawy w Warszawie co najmniej 110 spraw zakończyło się postanowieniem o odr zuceniu sprzeciwu albo zarzutów od nakazu zapłaty na skutek stwierdzenia braku formalnego wynikającego z art. 458 3 § 2 k.p.c. Pytający sąd, mając na względzie art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK i odwoławszy się do poglą- du Trybunału Konstytucyjnego, zgodnie z który m Trybunał jest uprawniony do incydentalne- go pominięcia stosowania normy ustawowej, jeśli jest to konieczne dla pełnien ia przypisanej Trybunałowi funkcji ustrojowej (zob. wyrok T K z 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15, OTK ZU A/2018, poz. 31) , wniósł o pominięc ie w niniejszym postępowaniu art. 59 ust. 1 pkt 2 i 4 u.o.t.p.TK. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie (dalej: pytający sąd) powziął wąt- pliwości co do konstytucyjności art. 458 3 § 3 ustawy z dn ia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm. ; obecnie: Dz. U. z 2023 r. p oz. 1550, ze zm.; dalej: k.p.c. lub kodeks postępowania cyw ilnego ). Art. 458 3 k.p.c. , zamieszczony w Dziale IIA „Postępowanie w sprawach gospodar- cz ych ”, dodany do kodeksu postępowania cywil nego ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469), m i a ł następujące brz mienie: „§ 1. Pozew powinien zawierać również wskazanie adresu poczty elektronicznej po- woda albo oświadczenie powoda, że nie posiada takiego adresu. § 2. Pierwsze pismo procesowe pozwanego wniesione po doręczeniu odpisu pozwu po winno zawierać również wskaz anie adresu poczty elektronicznej albo oświadczenie po- zwanego, że nie posiada takiego adresu, o czym po ucza się go doręczając odpis pozwu. § 3. Niespełnienie wymogów, o których mowa w § 1 lub 2, uznaje się za brak formal- ny pisma uniemożliwiający nadanie mu prawidłowego biegu”. OTK ZU A/2023 P 10/22 poz. 87 5 Czyniąc przedmiotem zaskarżenia ostatni paragraf przytoczonego przepisu, pytający sąd sprecyzował , że sformułowane w pytaniu prawnym zarzuty dotycz ą nie samego obowiąz- ku formalnego wskazania adresu poczty e lektronicznej, lecz konsekwe ncj i (skutk ów ) niespeł- nienia takiego wymagania. Pytanie prawne zostało przedstawione w toczącej się w p ostępowaniu nakazowym sprawie o zapłatę, na etapie rozpoznawania przez pytający sąd skargi pozwanego na postano- wienie referendarza sądowego, w którym odr zucono sprzeciw pozwanego oraz jego wniosek o przywrócenie terminu. Pytający sąd wyjaśnił, że derogacja zaskarżonego przepisu wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego po zwoli rozpoznać zawisłą przed nim sprawę zgodnie z dyspozyc ją art. 130 § 1 zdanie drugie k.p.c. , podczas gdy orzeczenie o konstytucyjności art. 458 3 § 3 k.p.c. spo- woduje odrzucenie sprzeciwu wobec nieusunięcia w terminie braków formalnych sprzeciwu. 2. Przed przystąpieniem do rozpoznania problemu konstytucyjnego przedstawionego w pytaniu prawnym Trybunał Konstytucyjny zbadał, czy pytanie to spełnia o kreślone w Kon- stytucji , a także w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania p rzed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) warunki jego dopuszczalności. Art. 193 Konstytucji ustanawia trzy pods tawowe przesłanki dopuszczalności rozpo- zn ania przez Trybunał pytań prawnych, mianowicie przesłank ę podmiotow ą ( pytanie prawne może przedstawić jedynie organ państwa będący „sądem” w znaczeniu konstytucyjnym), prze słank ę przedmiotow ą (przedmiotem pytania pr awnego może być kwestia zgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą aktu normatyw nego mają- cego zastosowanie w sprawie, na kanwie której sąd przedstawił pytanie) oraz przesłank ę funkcjonaln ą (dopuszczalność merytorycznego rozpoznania pytania prawnego uwarunkowana jest tym , czy rozstrzygnięcie sprawy zawisłej przed pytającym sądem zależy od rozstrzygnię- cia przez Trybunał kwestii zgodności zakwestionowanego aktu normatywnego). W niniejszym pos tępowaniu Trybunał stwierdził, że pytanie prawne zostało przedsta- wione przez sąd w znaczeniu konstytucyjnym (sąd rejonowy ), a zatem została spełnion a prze- słanka podmiotowa. Spełniona została również przesłan ka przedmiotowa w tym sensie, że pytający sąd ucz ynił przedmiotem zaskarżenia znajdujący zastosowanie w toczącej się przed nim spra wie przepis kodeksu postępowania cywilnego, a mianowicie art. 458 3 § 3 k.p.c. Wąt- pliwości budzi natomiast spełnienie przesłanki funkcjonalnej, co jest następstwem uchylenia z akwestionowanego przepisu oraz treści regulacji intertemporalnej , na co zwrócił uwagę je- den z uczestników postępowania, a mianowicie Prokurator Gene ralny . W tych okoliczno- ściach zaktualizował a się równocześn ie konieczność ustalenia przez Trybunał, czy uchy lenie przepisu uczynionego przez pytający sąd przedmiotem zaskarżenia oznacza utra tę jego mocy obowiązującej w rozumieniu art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK , obligującą Trybunał do umorzen ia postępowania. Art. 458 3 k.p.c. został uchylony w całości przez art. 1 pkt 63 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 614; dalej: ustawa nowelizująca z 2023 r. ), co nastąpiło 1 lipca 2023 r. Zgod nie z art. 19 ust. 1 ustawy nowelizującej z 2023 r. do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie tej nowelizac ji stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu nadanym nowelą. Na podstawie przytoczonej reguły międzyczasowej pytający sąd – co sam przyznał w postanowieniu z 23 sierpnia 2023 r., wniesionym do Trybunału Kon- stytucyjnego 7 września 2023 r. – podczas rozstrzygania toczącej się przed nim sprawy zasto- suj e nowy stan prawny, a zatem „przy ponownym badaniu poprawno ści sprzeciwu wnie sio- nego przez pozwanego sąd pytający podda pismo kontroli jedynie wedle wymogów formal- nych aktualnie obowiązujący ch, a zatem z pominięciem uchylonego art. 458 3 k.p.c.” (s. 1 i 2 OTK ZU A/2023 P 10/22 poz. 87 6 po stanowienia pytającego sądu). Wobec tego – formalnie rzecz biorąc – rozstrz ygnięcie sprawy zawisłej przed sądem pytającym nie będzie już zależeć od rozstrzygnięcia przez Try- bunał kwestii zgodności zakwestionowanego aktu normatywnego. Trybunał Konstytucyj ny stwierdził również, że zakwestionowany w pytaniu prawnym art. 458 3 § 3 k. p.c. – jako przepis formalnie uchylony, którego dalsze stosowanie jest wyklu- czone na podstawie miarodajnej normy m iędzyczasowej – utracił moc obowiązującą w rozu- mieniu art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o . t.p.TK . Z powyższego wynika, że w niniejszej sprawie ziściły si ę przesłanki niedopuszczalno- ści wydania wyroku. Na marginesie, Trybunał odniósł się jeszcze do tej części postanowienia wniesionego przez pytający sąd 7 września 2023 r., w której pytający sąd „wnosi o pominięcie stosowania art. 59 ust. 1 pkt 2 i 4 [u.o.t.p.TK] i rozstrzygnięcie sprawy wyrokiem, uznając, że powyższe pozostaje niezbędne dla zagwarantowania konstytucyjn ego prawa do sądu znacznej liczby obywateli”. T rybunał nie znalazł podstaw prawnych do podjęcia działania, na które wskazał pytający sąd. Art. 59 ust. 1 pkt 2 i 4, a także art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK są przepisami obowiązu- jącymi, a „odmowa ich stosowania” przez Trybunał w takiej sytuacji mogłaby wynikać z orzeczenia o ich niekonstytucyjności. Nie można przy tym tracić z pola widze nia, że mery- toryczne rozstrzygnięcie niniejszej sprawy – czego zdaje się nie zauważać pytający sąd – wią- załoby się z naruszeniem pr zez Trybunał innych przepisów, w tym przede wsz ystkim Konsty- tucji, z których wynika po pierwsze , zasada działania przez Trybunał tylko na wniosek legi- tymowanego podmiotu, a po drugie , konkretny, a nie abstrakcyjny charakter kontroli konsty- tucyjności zainicjowan ej na podstawie pytania prawnego. Zważyw szy powyższe okolic zności, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sen- tencji.