P 125/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 8 grudnia 2017 r. Pozycja 80 POSTANOWIENIE z dnia 6 grudnia 2017 r. Sygn. akt P 125/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Sławomira Wronkowska - Jaśkiewicz – przewodniczący Zbigniew Ję drzejewski Leon Kieres Piotr Tuleja Andrzej Zielonacki – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 grudnia 2017 r., pytania prawnego Sądu Okręgowego w Katowicach: czy art. 32 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnic- twie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1198) w związku z art. 160a ust. 7 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, ze zm.), „do którego stosowania w odniesieniu do umów w sprawie warunków odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, zawartych przed dniem wejścia w życie wymienionej na wstępie ustawy odsyła” , jest zgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadł o jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. Sąd Okręgowy w Katowicach – IV Wydział Cywilny Odwoławczy (dalej: sąd pyta- jący ) postanowieniem z 21 sierpnia 2015 r. (sygn. akt IV Ca 224/14 ) wystąpił do Trybu nału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, czy art. 32 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1198; dalej: ustawa z 2014 r.) w związku z art. 160a ust. 7 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, ze zm.; dalej: p.s.w.), „do którego stoso- wania w odniesieniu do umów w sprawie warunków odpłatności za studia lub usługi eduka- OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 2 cyjne, zawartych przed dniem wejścia w życie wymienionej na ws tępie ustawy odsyła”, jest zgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 1.1. Pytanie prawne zostało sformułowane w związku z następującą sprawą: Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej: strona powodowa) wystąpiła prze- ciwko byłemu studentowi prywatnej szkoły wyższej (dalej: strona pozwana) o zapłatę kwoty 849,38 zł wraz z odsetkami ustawowymi naliczanymi od dnia wniesienia pozwu z tytułu nie- opłaconego czesnego za kwiecień i maj 2009 r . Strona powodowa nabyła przedmiotową wie- rzytelność na podstawie umowy sprzedaży wierzytelności z 5 grudnia 2012 r. Strona pozwana w sprzeciwie od wydanego w sprawie nakazu zapłaty, nie kwestionu- jąc istnienia i wysokości zobowiązania ani faktu i doniosłości prawnej umowy przenoszącej wierzytelność na stronę powodową, podniosła zarzut przedawnienia roszczenia. Wyrokiem z grudnia 2013 r. Sąd Rejonowy Katowice - Wschód w Katowicach – I Wydział Cywilny oddalił powództwo, uznawszy umowę o świadczenie usług edukacyjnych za umowę nienazwaną w rozumieniu art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, ze zm.; dalej: k.c.), a tym samym roszczenia z tytułu jej nie- wykonania przez strone pozwaną uległy przedawnieniu na zasadzie art. 751 pkt 2 k.c. Powyższe orzeczenie zaskarżyła apelacją strona powodowa, która zarzuciła sądowi obrazę art. 750 i art. 751 pkt 2 k.c. (przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie) oraz art. 118 k.c. (przez jego niezastosowanie), oraz wniosła o zmianę wyroku przez zasądze- nie dochodzonych kwot od strony pozwanej. 1.2. W ocenie sądu pytającego w rozstrzyganej przez niego sprawie powinien mieć za- stosowanie 10-letni termin przedawnienia (art. 118 k.c.). Niemniej jednak norma wywodzona z art. 32 ustawy z 2014 r. w związku z art. 160a ust. 7 p.s.w. nakazuje stoso wanie trzyletniego terminu przedawnienia do roszczeń z tytułu opłat za usługi edukacyjne odnośnie do wszyst- kich stosunków prawnych powstałych przed 1 października 2014 r., a tym samym narusza konstytucyjną zasadę niedziałania prawa wstecz, gdyż godzi w pra wa podmiotowe uprawnio- nych (wierzycieli). 2. W pi ś mie z 26 października 2015 r. (znak: VII.511.58.2015.MO) Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 3. Prezes Rządowego Centrum Legislacji, działający z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów, w piśmie z 10 listopada 2015 r. (znak: RCL.DPTK.023.40/2015) poinformował, że Rada Ministrów – na podstawie art. 135 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybu- nale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) – zgłasza swój udział w postępowaniu. Z kolei w piśmie z 24 listopada 2015 r. (znak: RCL.DPTK.023.1/2015) po- informował on, że Rada Ministrów odstępuje od udziału w postępowaniu. 4. W piśmie z 22 grudnia 2015 r. (sygn. akt PG VIII TK 118/15) stanowisko w spra- wie zajął Prokurator Generalny, który wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 104 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK z 2015 r. ze względu na niedopuszczalność wydania wyro- ku. 5. W piśmie z 30 października 2017 r. (znak: BAS -WPTK-2195/15), w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, stanowisko zajął Marszałek Sejmu, który wniósł o umorzenie po- stępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku . OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 3 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwagi ogólne. 1.1. Zgodnie z art. 1 w związku z art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Kon- stytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074; dalej: przepisy wprowadzające) 3 stycznia 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: uotpTK) – z wyjątkiem art. 1 - 6 (które weszły w życie 20 grudnia 2016 r.) oraz art. 16- 32 (które wejdą w życie 1 stycznia 2018 r.). W myśl art. 9 przepisów wprowadzają- cych, do postępowań przed Trybunałem, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie uotpTK, stosuje się przepisy tej ustawy (ust. 1), zaś czynności procesowe dokonane w tych postępowaniach na podstawie dotychczasowych przepisów pozostają w mocy (ust. 2). W związku z powyższym do postępowania zainicjowanego rozpatrywanym pytaniem prawnym zastosowanie znajdą przepisy uotpTK. 1.2. Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniał warunki dopuszczalności merytorycznego rozpoznania pytania prawnego (zob. np. postanowienie TK z 11 lutego 2015 r., sygn. P 44/13, OTK ZU nr 2/A/2015, poz. 21 oraz przywołane tam orzecznictwo). Ustalenia te zachowują aktualność również pod rządami uotpTK, gdyż są one determinowane treścią art. 193 Konstytucji (zob. postanowienie TK z 16 maja 2017 r., sygn. P 115/15, OTK ZU A/2017, poz. 44). Zgodnie z art. 193 Konstytucji, każdy sąd może przedstawić Trybunałowi pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami mię- dzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. W myśl art. 52 ust. 2 pkt 5 uotpTK, pytanie prawne zawiera wyjaśnienie, w jakim zakresie odpowiedź na nie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie spra- wy, w związku z którą pytanie zostało zadane. Dopuszczalność pytania prawnego zależy od łącznego spełnienia trzech przesłanek: podmiotowej, przedmiotowej i funkcjonalnej. Przesłanka podmiotowa polega na tym, że z pytaniem prawnym do Trybunału zwraca się sąd. Zgodnie z tą przesłanką sąd może kwestionować przepis, normę lub akt normatywny, które muszą być zastosowane przez niego w toczącym się postępowaniu i na podstawie któ- rych wyda stosowne orzeczenie. Sąd nie może więc pytać ani o wykładnię przepisów, ani o kwestie związane ze stos owaniem prawa (zob. np. postanowienia TK z: 10 października 2000 r., sygn. P 10/00, OTK ZU nr 6/2000, poz. 195; 27 lutego 2008 r., sygn. P 31/06, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 24; 4 października 2010 r., sygn. P 12/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 86 oraz 19 paździ ernika 2011 r., sygn. P 42/10, OTK ZU nr 8/A/2011, poz. 92). Trybunał Konstytucyjny – w przeciwieństwie do Sądu Najwyższego (zob. art. 1 pkt 1 lit. a i b ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz. U. z 2016 r. poz. 1254 , ze zm.) czy Naczel nego Sądu Admnistracyjnego (zob. art. 15 § 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, ze zm.) – nie jest bowiem uprawniony do usuwania rozbieżności w orzecznictwie sądowy m czy wyjaśniania zagadnień prawnych. Przedmiotem pytania prawnego mogą być zarówno przepisy prawa proceduralnego, wyrażające tryb danego postępowania, jak i przepisy prawa materialnego, na podstawie któ- OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 4 rych możliwa jest ocena stanów faktycznych. Wreszcie mogą to być przepisy kompetencyjne i ustrojowe (zob. np. wyrok TK z 20 października 2010 r., sygn. P 37/09, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 79 oraz postanowienie TK z 19 października 2011 r., sygn. P 42/10). Zgodnie z przesłanką funkcjonalną, musi istnieć związek między pytaniem prawnym a sprawą zawisłą przed sądem. Odpowiedź na pytanie prawne powinna być sądowi niezbędna do prawidłowego rozstrzygnięcia toczącej się przed nim sprawy, a zależność powinna być wskazana i uzasadniona przez sąd. Toteż pytający sąd musi dokładnie uzasadnić, dlaczego rozstrzygnięcie toczącej się przed nim sprawy nie jest możliwe bez wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny (por. postanowienia TK z: 22 października 2007 r., sygn. P 24/07, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 118 oraz 4 paździe rnika 2010 r., sygn. P 12/08). Relewantność relacji między odpowiedzią na pytanie prawne a rozstrzygnięciem sprawy przez sąd nie wystarcza jednak, aby uznać pytanie prawne za dopuszczalne. Pytanie prawne jest bowiem instytucją, która opiera się na obiektywnie istniejącej potrzebie stwier- dzenia, czy przepis, który podlega zastosowaniu w toczącej się przed sądem sprawie, jest zgodny z aktem normatywnym wyższego rzędu. Potrzeba ta musi być tego rodzaju, że sąd stawiający pytanie prawne nie mógłby rozstrzygnąć toczącej się przed nim sprawy bez wcze- śniejszej odpowiedzi na pytanie prawne (zob. np. postanowienia TK z 7 lipca 2004 r., sygn. P 22/02, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 76 oraz 14 grudnia 2004 r., sygn. P 32/02, OTK ZU nr 11/A/2004, poz. 123). Pytanie prawne na leży zatem traktować jako taki środek badania konstytucyjności przepisów, który jest wykorzystywany wówczas, gdy wątpliwości sądu co do zgodności okre- ślonego aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą nie mogą być usunięte w drodze wykładni albo gdy w danej sprawie nie można zastosować innych, niebudzących wątpliwości przepisów prawnych lub aktów normatywnych (zob. np. postanowienia TK z: 29 marca 2000 r., sygn. P 13/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 68; 30 maja 2005 r., sygn. P 14/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 60; 22 października 2007 r., sygn. P 24/07; 23 czerwca 2009 r., sygn. P 35/07, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 100; 1 czerwca 2010 r., sygn. P 38/09, OTK ZU nr 5/A/2010, poz. 53; 8 marca 2011 r., sygn. P 33/10, OTK ZU nr 2/A/2011, poz. 15; 8 stycznia 2014 r., sygn. P 4/13, OTK ZU nr 1/A/2014, poz. 5; 25 listo- pada 2015 r., sygn. P 12/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 178 oraz 19 lipca 2016 r., sygn. P 112/15, OTK ZU A/2016, poz. 61). Z powyższego wynika, że pytanie jest niedopuszczalne, jeżeli wątpliwości sądu co do zgodności określonego aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynaro- dową lub ustawą mogą być usunięte w drodze wykładni albo gdy w danej sprawie można za- stosować inne, niebudzące wątpliwości przepisy prawne lu b akt normatywny (por. np. posta- nowienia TK z: 22 października 2007 r., sygn. P 24/07; 2 7 lutego 2008 r., sygn. P 31/06 oraz 15 kwietnia 2008 r., sygn. P 26/07, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 52). Jeśli więc sąd, który przy rozpoznawaniu konkretnej, zawisłej pr zed nim sprawy, po- weźmie wątpliwości co do konstytucyjności przepisu, który ma być podstawą rozstrzygnięcia, w pierwszej kolejności musi podjąć próbę wyeliminowania problemu konstytucyjnego przez zastosowanie odpowiednich reguł int erpretacyjnych i kolizyjnych, a w szczególności przez zastosowanie wykładni zgodnej z Konstytucją (zob. postanowienie TK z 17 grudnia 2012 r., sygn. P 16/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 142). Orzekając powinien nadawać takie znacze- nie normom, by nie były sprzeczne z Konstytucją i aby najlepiej realizowały Konstytucję (zob. postanowienia TK o sygn. P 33/10 i sygn. P 115/15). Nie można mówić o spełnieniu przesłanki funkcjonalnej, gdy rozstrzygnięcie sprawy jest możliwe bez uruchamiania instytucji pytań prawnych. Tym samym wątpliwości co do zgodności określonego aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynaro- dową lub ustawą muszą być obiektywnie uzasadnione i na tyle istotne, że istnieje potrzeba ich wyjaśnienia w ramach procedury pytań prawnych przez Trybunał Konstytucyj ny (por. np. OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 5 postanowienia TK z: 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36; 15 maja 2007 r., sygn. P 13/06, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 57; 15 kwietnia 2008 r., sygn. P 26/07, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 52;19 paźd ziernika 2011 r., sygn. P 42/10 oraz 18 lutego 2014 r., sygn. P 41/12, OTK ZU nr 2/A/2014, poz. 21). 2. Przedmiot pytania prawnego. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy w Katowicach (dalej: sąd pytający) wskazał jako przedmiot kontroli art. 32 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkol- nictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1198, ze zm.; dalej: ustawa z 2014 r.) w związku z art. 160a ust. 7 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, ze zm.; dalej: p.s.w.) , któr y – w jego ocenie – jest nie- zgodny z art. 2 Konstytucji. Przepisy te stanowią odpowiednio: – art. 32 ustawy z 2014 r.: „Do umów w sprawie warunków odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1 ustawy, o której mo wa w art. 1 [tj. p.s.w.], zawartych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepis art. 160a ust. 7 ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą”; – art. 160a ust. 7 p.s.w. (dodany przez art. 1 pkt 105 ustawy z 20 14 r.): „Roszczenia wynikające z umowy [między uczelnią a studentem lub osobą przyjętą na studia w przedmio- cie opłat za odbywanie studiów oraz opłat edukacyjnych] przedawniają się z upływem trzech lat” . 3. Stanowisko orzecznictwa odnośnie do przedawnienia roszczeń związanych z umo- wami w przedmiocie opłat za odbywanie studiów. 3.1. Artykuł 32 ustawy z 2014 r. jest normą intertemporalną, która przesądza, że rosz- czenia z umów w sprawie warunków odpłatności za studia lub usługi edukacyjne zawarte między uczelnią a studentem lub osobą przyjętą na studia przed wejściem w życie ustawy z 2014 r. (tj. przed 1 października 2014 r.) przedawniają się z upływem 3 lat. W praktyce orzeczniczej sądów powszechnych – pomimo , wydawałoby się, jednoznacznej treści tego przepisu – powstała rozbieżność poglądów co do sposobu jego rozumienia. Rozbieżności te spotęgowało wysoce sporne i niejednolicie rozwiązywane przez sądy zagadnienie charakteru prawnego umowy o usługi edukacyjne i terminu przedawnienia wynikających z niej roszc zeń, w tym roszczeń o zapłatę czesnego, które ujawniły się jeszcze na gruncie ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385, ze zm.) , poprzedzającej p.s.w. 3.2. P rzedawnienie roszczeń wynikających z umów o usługi edukacyjne wywoływało rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych zarówno przed wejściem , jak i po wejściu w życie art. 32 ustawy z 2014 r. Zasadniczo można wyodrębnić trzy sposoby rozstrzygania tej problematyki. Po pierwsze – niektóre sądy przyjmowały, że strony zawarły umowę nienazwaną o świadczenie usług edukacyjnych, w rozumieniu art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459 , ze zm.; dalej: k.c.), do której znajduje zastoso- wanie art. 751 k.c. przewidujący dwuletni termin przedawnienia roszczeń związanych z za- wodową działalnością w zakresie usług edukacyjnych ( zob. np.: wyrok SO w Toruniu z 20 września 2013 r., sygn. akt VIII Ca 417/13; wyrok SO w Zamościu z 2 października 2013 r., sygn. akt I Ca 344/13; wyrok SO w Ostrołęce z 17 kwietnia 2014 r., sygn. akt I Ca 105/14; wyroki SO w Lublinie z 26 marca 2015 r., sygn. akt II Ca 370/14 i 26 marca 2015 r., sygn. akt II Ca 386/14; wyrok SO w Nowym Sączu z 23 grudnia 2013 r., sygn. akt OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 6 III Ca 850/13; wyrok SO w Siedlcach z 29 kwietnia 2014 r., sygn. akt V Ca 197/14; wyroki SO w Gliwicach z 21 października 2014 r., sygn. akt III Ca 754/14 i 3 lutego 2015 r., sygn. akt III Ca 1609/14; wyrok SO w Warszawie z 5 grudnia 2014 r., sygn. akt V Ca 2943/14; wyroki SO w Sieradzu z 25 marca 2015 r., sygn. akt I Ca 209/14 i 22 kwietnia 2015 r., sygn. akt I Ca 66/15 oraz wyrok SO w Łodzi z 7 kwietnia 2015 r., sygn. akt III Ca 330/14 – wszystkie orzeczenia dostępne są w Portalu Orzeczeń Sądów Powszechnych ; dalej: POSP). Po drugie – w orz ecznictwie był wyrażany pogląd, że roszczenie o zapłatę czesnego wynikające z umowy o świadczenie usług edukacyjnych przedawnia się po upływ ie 3 lat na podstawie art. 118 in fine k.c., co było właściwe dla świadczeń okresowych lub z tytułu dzia- łalności gos podarczej (zob. np.: wyrok SO w Kielcach z 4 września 2013 r., sygn. akt II Ca 850/13; wyrok SO w Białymstoku z 5 grudnia 2013 r., sygn. akt II Ca 1039/13; wyroki SO we Wrocławiu z 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt II Ca 196/14, 16 lipca 2014 r., sygn. akt II Ca 523/14, 16 października 2014 r., sygn. akt II Ca 864/14 i 6 maja 2015 r., sygn. akt II Ca 299/15; wyrok SO w Łomży z 31 grudnia 2014 r., sygn. akt I Ca 204/14; wyrok SR w Kłodzku z 24 września 2013 r., sygn. akt I C 709/13; wyrok SO w Nowym Sączu z 23 grudnia 2013 r., sygn. akt III Ca 850/13; wyrok SO w Lublinie z 26 marca 2015 r., sygn. akt II Ca 370/14; wyrok SR w Wołominie z 8 ma ja 2015 r., sygn. akt I C 24/15 oraz wyrok SO w Elblągu z 13 maja 2015 r., sygn. akt I Ca 141/15 – wszystkie orzeczenia dos tępne są w POSP). Po trzecie – część sądów oceniała zaskarżalność wierzytelności z umów edukacyj- nych, stosując ogólny dziesięcioletni okres przedawnienia roszczeń, wskazany w art. 118 in principio k.c. (zob. np.: wyrok SO w Piotrkowie Trybunalskim z 24 lipca 2014 r., sygn. akt II Ca 355/14 oraz wyrok SR w Słupsku z 25 września 2015 r., sygn. akt I C 1486/15 – wszystkie orzeczenia dostępne są w POSP). W tym kontekście warto także odnotować, że już po wejściu w życie ustawy z 2014 r. sądy odmawiały niekiedy stosowania art. 160a ust. 7 p.s.w. wobec roszczeń, których bieg dwuletniego (na mocy art. 751 k.c.) lub trzyletniego (na mocy art. 118 k.c.) terminu przedaw- nienia zakończył się przed 1 października 2014 r. (zob. np. wyrok SO w Lublinie z 30 marca 2015 r., sygn. akt II Ca 835/14, POSP ) lub jednocześnie prowadziły analizę terminów prze- dawnienia w stanie prawnym obowiązują cym przed 1 października 2014 r. i po tej dacie, do- chodząc do konkluzji, że ustawodawca nie skrócił terminu przedawnienia, który wynosił tr zy lata (np. wyrok SR w Wołominie z 8 maja 2015 r., sygn. akt I C 24/15, POSP). Ponadto w orzecznictwie sądów powszechnych prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym umowy edukacyjne zawierane przez uczelnie prywatne znajdują się w ogóle poza za- kresem normowania art. 32 ustawy z 2014 r . Przyjmuje się w związku z tym, że art. 160a ust. 7 p.s.w. nie może być stosowany do roszczeń wynikających z umów zawartych przez uczelnie niepubliczne (zob. np.: wyrok SO w Elblągu z 6 maja 2015 r., sygn. akt I Ca 107/15 oraz wy- roki SR w Słupsku z 25 września 2015 r., sygn. akt I C 1486/15 i 15 października 2015 r., sygn. akt I C 940/15 – wszystkie orzeczenia dostępne są w POSP). 3.3. Niejednolitość orzecznictwa sądowego w sprawie kwalifikacji umowy o świad- czenie usług edukacyjnych i terminu przedawnienia płynących z niej roszczeń była przedmio- tem wypowiedzi Sądu Najwyższego w uch wale z 21 października 2015 r., sygn. akt III CZP 67/15 (OSNC 2016, nr 10, poz. 116) , w której ustalono, że do przedawnienia roszczenia o opłatę za studia określoną w umowie zawartej na podstawie art. 160 ust. 3 p.s.w., w brzmie- niu obowiązującym w dniu 1 października 2009 r., w okresie przed dniem wejścia w życie ustawy z 2014 r., miał zastosowanie dziesięcioletni term in przewidziany w art. 118 k.c. W uzasadnieniu tego judykatu wyjaśni ono m.in., że umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne zawarta między publiczną uczelnią wyższą a studentem nie stanowi umowy o świadczenie usług, nieuregulowanej innymi przepisami, do której na podsta wie OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 7 art. 750 k.c. stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. A zatem w sprawie nie ma zasto- sowania art. 751 k.c. i przewidziany w nim dwuletni termin przedawnienia roszczeń wyni- kających z umów zlecenia i umów o świadczenie usług. Ponadto „[o]płata za stu dia (czesne) nie jest świadczeniem okresowym w rozumieniu art. 118 in medio k.c.”. Umowa o usługi edukacyjne nie została zawarta w ramach działalności gospodarczej prowadzonej przez uczelnię, a więc nie ma do niej zastosowania trzyletni termin przedawnienia, o którym mo- wa w art. 118 in fine k.c. Z tego względu roszczenie, które legło u podstaw zapytania, prze- dawnia się po upływie dziesięciu lat na zasadach określonych w art. 118 in principio k.c. 3.4. Po podjęciu uchwał y w sprawie III CZP 67/15 część sądó w powszechnych – od- wołując się do argumentacji Sądu Najwyższego – stara się nadawać przepisom p.s.w. takie znaczenie, które wyłączałoby potencjalny retroaktywny skutek zaskarżonego przepisu. Sądy te przyjmują m.in., że art. 32 ustawy z 2014 r. „nie reguluje wyczerpująco kwestii przedawnie- nia roszczeń powstałych i wymagalnych przed wejściem w życie nowego prawa. Ustanawia jedynie zasadę stosowania 3 - letniego terminu przedawnienia roszczeń wynikających z umów zawartych przed jej wejściem w życie. Prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadząca do sytuacji, w której nie dojdzie do złamania zasady niedziałania prawa wstecz, wynikającej z art. 2 Konstytucji RP i art. 3 k.c. , wymaga przyjęcia, że termin przedawnienia upływa po 10 latach od daty wymagalności roszczenia pod warunkiem jednak, że jego koniec przypada przed dniem wejścia w życie art. 32 ustawy zmieniającej lub w okresie 3 lat od tego dnia. Jeśli zaś upływ wspomnianego 10 - letniego terminu przypadałby po upływie 3 lat od dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej, do przedawnienia dojdzie z uwzględnieniem tego skróconego obecnie terminu liczonego od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. , tj. od dnia 1 października 2014 r. Mówiąc inaczej art. 32 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie usta- wy – Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw oznacza, że wybór odpo- wiedniego terminu przedawnienia: trzyletniego (liczonego od dnia 1 października 2014 r .) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności) – zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. Za takim stanowiskiem przemawia stosowany w drodze analogii przepis art. XXXV pkt 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (…) [Dz. U. Nr 16, poz. 94, ze zm.] . Poza tym każda inna wykładnia art. 32 [ustawy z 2014 r.] prowadz iłaby do wniosków sprzecznych z powołaną zasadą lex retro non agit ” (wyrok SO w Nowym Sączu z 10 marca 2016 r., sygn. akt III Ca 28/16; podobnie: wyrok SO w Łodzi z 23 marca 2016 r., sy gn. akt III Ca 211/16 ; zob. też wyrok SR dla Wrocławi a- Środmieścia we Wrocławiu z 28 września 2016 r., sygn. akt VIII C 1328/15 oraz wyrok SO w Gliwicach z 20 czerwca 2017 r., sygn. akt III Ca 703/17 – wszystkie orzeczenia dostępne są w POSP). W orzecznictwie wskazuje się także, iż „za zbyt uproszczony należałoby poczytać wniosek, że jeśli roszczenie wynika z umowy zawartej przed wejściem w życie ustawy no- welizującej [tj. ustawy z 2014 r.], to w każdym przypadku ulegało ono przedawnieniu z upływem terminu trzyletniego. Prawidłowe rozumowanie powinno zmierzać do ustalenia w pierwszej kolejności, czy skutek prawny w postaci upływu terminu przedawnienia nastą- pił już przed dniem 1 października 2014 r. i kwestię tę należy przeanalizować na gruncie przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, ponieważ jeśli ewentualne przedawnienie roszczenia nastąpiło przed tą datą, to nie obowiązywał jeszcze wówczas art. 32 tej ustawy nakazujący do umowy, z której roszczenie wynikło, stosować art. 160a ust. 7 ustawy (…) – Prawo o szkolnictwie wyższym (…). Dopiero, gdy dojdziemy do wniosku, że roszczenie nie przedawniło się przed dniem 1 października 2014 r., będzie- my mogli z mocy obowiązującego od tej daty art. 32 ustawy nowelizującej [ustawy z 2014 r.] ocenić ewentualne zaistnienie tego rodzaju skutku przy użyciu przepisów ustawy nowej. (…) Zastosowanie ustawy nowej musiałoby oznaczać, że do przedawnienia roszcze- OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 8 nia [które stało się wymagalne w 2009 r.] doszło w roku 2012, a w konsekwencji skutkiem wejścia w życie art. 32 ustawy nowelizującej [ustawy z 2014 r.] byłaby zmiana z mocy prawa z dniem 1 października 2014 r. charakteru roszczenia, które przed tą datą przedaw- nione jeszcze nie było, na takie, które uległo już przedawnieniu. (…) Opierając się zatem na stanowisku opowiadającym się za możliwością stosowania reguły intertemporalnej z art. XXXV pkt 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – P rzepisy wprowadzające K odeks cywilny (…) w sytuacji, gdy ustawodawca nie zdecydował się na rozwiązanie kolizji po- między terminami przedawnienia obowiązującymi na gruncie st arej i nowej ustawy w dro- dze szczególnego przepisu międzyczasowego, przyjąć trzeba, że roszczenia o uiszczenie opłat związanych z odbywaniem studiów wynikających z umów pomiędzy uczelnią a stu- dentem lub osobą przyjętą na studia zawartych przed dniem 1 października 2014 r., które do tego dnia nie przedawniły się przy przyjęciu 10 -letniego terminu przedawnienia liczonego od chwili ich wymagalności, nie przedawniają się automatycznie w związku z dokonaną nowelizacją nawet, jeśli od dnia ich wymagalności do powyżej wskazanej daty upłynęły już trzy lata. Ponieważ termin przedawnienia wynikający z ustawy nowej jest krótszy niż obo- wiązujący na gruncie przepisów dotychczasowych, uznać należy, że bieg przedawnienia takiego roszczenia rozpoczyna się na nowo z chwilą wejścia w życie nowej ustawy, a jego termin kończy się wraz z upływem trzech lat; wyjątkiem od tej zasady będzie jedynie sytua- cja, w której przedawnienie rozpoczęte przed dniem wejścia w życie nowych przepisów nastąpiłoby wcześniej przy uwzględnieniu 10 -let niego terminu przedawnienia określonego przez dotychczasowe przepisy prawa – wówczas przedawnienie nastąpi z upływem tego wcześniejszego terminu. Przekładając te teoretyczne stwierdzenia na grunt okoliczności niniejszej sprawy, ustalić można, że roszczenie powoda – jak już wyżej powiedziano, nie- przedawnione w dniu 1 października 2014 r. – przedawniłoby się w myśl tych reguł inter- temporalnych dopiero z dniem 1 października 2017 r., ponieważ ewentualny 10 -letni termin przedawnienia liczony w myśl wcześniej obowiązujących przepisów od momentu wyma- galności roszczenia upłynąłby później” (wyrok SO w Łodzi z 23 marca 2016 r., sygn. akt III Ca 211/16, POSP). Należy także zauważyć, że niektóre sądy powszechne odmawiają stosowania art. 32 ustawy z 2014 r., uznając, że poza zakresem normowania tego przepisu znajdują się usługi edukacyjne i umowy zawierane przez uczelnie prywatne (zob. np.: wyrok SR w Trzebnicy z 7 stycznia 2015 r., sygn. akt I C 1039/13, niepubl. ; wyrok SO w Elblągu z 6 maja 2015 r., sygn. akt I Ca 107/15, POSP oraz wyrok SR w Słupsku z 15 października 2015 r., sygn. akt I C 940/15, POSP). 4. Konkluzja – umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Trybunał, wziąwszy pod uwagę powyższe okoliczności, uznaje, że rozpatrywane py- ta nie prawne nie spełnia przesłanki funkcjonalnej. Przyjmując interpretację skutku art. 32 ustawy z 2014 r., dokonaną przez część sądów powszechnych w następstwie uchwały Sądu Najwyższego z 21 października 2015 r. (por. pkt 3.4 niniejszego uzasadnienia), sąd pytający ma bowiem możliwość rozstrzygnięcia zawisłej przed nim sprawy – z zastosowaniem wy- kładni tego przepisu w zgodzie z Konstytucją (a w szczególności z wywodzoną z jej art. 2 zasadą lex retro non agit ) – bez konieczności uzyskania wyroku Trybunału Ko nstytucyjnego. To zaś uzasadnia umorzenie postępowania w niniejszej sprawie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 9 Zdanie odrębne sędzi TK Sławomiry Wronkowskiej - Jaśkiewicz do uzasa dnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 grudnia 2017 r., sygn. akt P 125/15 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) zgłaszam zdanie odręb- ne do uzasadnienia postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 6 grudnia 2017 r., sygn. P 125/15. 1. Zgadzam się z Trybunałem Konstytucyjnym, że postępowanie zainicjowane pyta- niem prawnym Sądu Okręgowego w Katowicach powinno zostać umorzone. Stano wczo jed- nak nie podzielam argumentów, którymi Trybunał rozstrzygnięcie to uzasadnił. Twierdzę mianowicie, że regulacje kwestionowane w pytaniu prawnym nie mogą znaleźć zastosowania przy rozpatrywaniu sprawy toczącej się przed pytającym sądem. Ta właśnie okoliczność, a nie – jak stwierdził TK – możliwość samodzielnego zinterpretowania kwestionowanych przepisów przez sąd, oznacza brak przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego, a tym samym konieczność umorzenia postępowania przez Trybunał. Pytający sąd wyraził wątpliwość, czy art. 32 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1198, ze zm.; dalej: ustawa zmieniająca lub nowelizująca) w związku z art. 160a ust. 7 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym ( Dz. U. z 2016 r. poz. 1842, ze zm.; dalej: p.s.w.) jest zgodny z art. 2 Konstytucji, a dokładniej z wyrażoną w nim zasadą niedziałania prawa wstecz. Zaskarżone przepisy – na podstawie art. 57 ustawy zmieniającej – we szły w życie 1 października 2014 r. Art. 32 ustawy nowelizującej stanowi, że do umów w sprawie odpłatności za studia lub usługi edukacyjne, o których mowa w art. 99 ust. 1 p.s.w., zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, stosuje się art. 160a ust. 7 p.s.w. Z kolei art. 160a ust. 7 p.s.w., dodany przez ustawę nowelizującą, przewiduje, że roszczenia wynikające z umowy przedaw- niają się z upływem trzech lat. 2. Inaczej niż uważa pytający sąd i inaczej niż zdaje się utrzymywać Trybunał Konsty- tucyjny, twierdzę, że art. 32 ustawy zmieniającej jest wyłącznie przepisem przejściowym, rozstrzygającym kwestię intertemporalną na rzecz zasady bezpośredniego działania prawa nowego (zasady retrospekcji), nazywanej niekiedy myląco retroakcją niewłaściwą. Takie roz- strzygnięcie ustawodawcy nie może być utożsamiane z wstecznym działaniem prawa. Ozna- cza ono jedynie, że z dniem wejścia w życie nowej regulacji istniejące nadal sytuacje prawne, które powstały przed tym dniem na podstawie regulacji dotychczasowej, podlegają – ze skut- kiem od tego dnia – nowym unormowaniom. W odniesieniu do roszczeń, których miałby dotyczyć art. 160a ust. 7 p.s.w., wyróżnić należy następujące przypadki: 1) roszczenia, które przed 1 października 2014 r. uległy przedawnieniu na mocy r egu- lacji dotychczasowej – do nich nowa regulacja nie stosuje się, 2) roszczenia, które przed 1 października 2014 r. nie uległy przedawnieniu na mocy regulacji dotychczasowej (tzw. sytuacje w toku) – nowa regulacja stosuje się do nich, przy czym jeżeli na 1 października 2014 r.: a) w odniesieniu do danego roszczenia upłynął już okres co najmniej trzech lat, takie roszczenie uległo przedawnieniu ze skutkiem na 1 października 2014 r., OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 10 b) w odniesieniu do danego roszczenia nie upłynął jeszcze okres co najmnie j trzech lat, takie roszczenie ulegało przedawnieniu dopiero po upływie 3 lat, z zastrzeżeniem, że uwzględnia się również okres sprzed wejścia w życie nowej regulacji, np. jeżeli przed 1 paź- dziernika 2014 r. upłynął okres 1 roku, to roszczenie ulegało przedawnieniu po upływie 2 lat od tego dnia. Konkludując tę część wywodów, stwierdzam, że w stosunku do art. 32 ustawy zmie- niającej nie można wysunąć zarzutu naruszenia konstytucyjnego zakazu retroakcji (art. 2 ustawy zasadniczej). 3. W odróżnieniu od retrospektywnego działania prawa, wsteczne działanie prawa – gdybyśmy mieli z nim do czynienia w rozważanym wypadku – polegałoby na tym, że od dnia wejścia w życie nowej regulacji sytuacje prawne, które powstały przed tym dniem na podsta- wie regulacji dotychczaso wej, podlegałyby regulacji nowej, ale ze skutkiem od dnia wcze- śniejszego niż dzień jej wejścia w życie. Należy jednak dostrzec, że w takim wypadku nie sposób byłoby ustalić, na kiedy miałby przypadać taki wcześniejszy dzień. Ustawodawca mógłby tę wątpliwość rozwiać na dwa sposoby: 1) wskazując ów dzień bezpośrednio w kwestionowanym przepisie przejściowym, czego jednak nie uczynił, 2) nadając odpowiednie brzmienie przepisowi o wejściu w życie ustawy zmieniającej, posługując się jedną z formuł nadawania przepisom mocy wstecznej, przewidzianą w załącz- niku do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. U. z 2016 r. poz. 283); tymczasem art. 57 ustawy nowelizującej ma postać: „Ustawa wchodzi w życie z dniem ...”, a nie np. „Ustawa wchodzi w życie z dniem ..., z mocą od ...”. W tym stanie rzeczy, ewentualne próby odmiennej od wskazanej w pkt 2 interpretacji rozważanego przepisu przejściowego, mające na celu przypisanie mu mocy wstecznej, są oczywiście niedopuszczalne. Po pierwsze, ze względu na ogólnosystemową regułę interpreta- cyjną, znajdującą uzasadnienie także w Konstytucji, która zakazuje w drodze wykładni nada- wania przepisom mocy wstecznej, jeżeli wyraźnie nie zadecydował o tym prawodawca. Po dr ugie, ze względu na to, że takie próby naruszałyby również ustawowy odpowiednik rozwa- żanej reguły interpretacyjnej odnoszący się do prawa cywilnego, a wyrażony w art. 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459, ze zm.; dalej: k.c.). Aby jednak uniknąć niejasności, można rozważyć, jakie skutki miałoby nadanie usta- wie zmieniającej mocy wstecznej, przyjmując, przykładowo, że ustawa ta weszła w życie 1 października 2014 r., z mocą od 1 października 2010 r. Należałoby wówczas wyróżnić na- stępujące przypadki: 1) roszczenia, które przed 1 października 2010 r. uległy przedawnieniu na mocy regu- lacji dotychczasowej – nowa regulacja nie stosowałaby się do nich, 2) roszczenia, które przed 1 października 2010 r. nie uległy przedawnien iu na mocy regulacji dotychczasowej – nowa regulacja stosowałaby się do nich, przy czym jeżeli na 1 października 2010 r.: a) w odniesieniu do danego roszczenia upłynął już okres co najmniej trzech lat, takie roszczenie ulegałoby przedawnieniu ze skutkiem na 1 października 2010 r., b) w odniesieniu do danego roszczenia nie upłynął jeszcze okres co najmniej trzech lat, takie roszczenie ulegałoby przedawnieniu po upływie 3 lat, z zastrzeżeniem, że uwzględ- niałoby się również okres, jaki przypadał przed 1 paźdz iernika 2010 r., np. jeżeli przed 1 paź- dziernika 2010 r. upłynął okres 1 roku, to roszczenie przedawniałoby się po upływie 2 lat od tego dnia. OTK ZU A/2017 P 125/15 poz. 80 11 4. Przeprowadzona analiza pozwala sformułować stanowczy wniosek, że art. 32 usta- wy nowelizującej jest regulacją wyczerpującą, co oznacza, iż wyklucza on uzupełniające sto- sowanie ogólnych uregulowań przejściowych prawa cywilnego takich jak interpretowany per analogiam art. XXXV pkt 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. N r 16, poz. 94, ze zm.; dalej: p.w.k.c.), przewidujący rozwiązanie intertemporalne będące swego rodzaju kompromisem pomiędzy zasadą bezpośredniego dzia- łania prawa nowego i zasadą dalszego działania prawa dawnego. Gdyby ustawodawca chciał rozstrzygnąć powstałą kwestię intertemporalną zgodnie z modelem przewidzianym w art. XXXV pkt 2 p.w.k.c., to wyraziłby taki zamiar wprost w art. 32 ustawy zmieniającej albo nie zamieściłby art. 32 w tej ustawie, akceptując tym samym analogiczne stosowanie regulacji przejścio wej zawartej w p.w.k.c. 5. Dla rozstrzygnięcia kwestii umorzenia pytania prawnego przez Trybunał Konstytu- cyjny znaczenie miała jednak – jak zaznaczono na wstępie – przede wszystkim inna okolicz- ność. Nawet przy założeniu, że skarżone przepisy prawne dotyczą również roszczeń przysłu- gujących uczelniom prywatnym, trzeba zauważyć, iż niezależnie od tego, czy Trybunał miał- by podzielić pogląd pytającego sądu (przyjęty za Sądem Najwyższym) o obowiązującym wcześniej dziesięcioletnim terminie przedawnienia, art. 32 ustawy zmieniającej w związku z art. 160a ust. 7 p.s.w. w żadnym razie nie może znaleźć zastosowania przy rozstrzyganiu sprawy toczącej się przed pytającym sądem. Gdyby bowiem opowiedzieć się za zapatrywaniem, zgodnie z którym dotychczasowa regulacja prze widywała dwu - lub trzyletni termin przedawnienia, to dochodzone przed tym sądem roszczenia (które stały się wymagalne – odpowiednio – 3 kwietnia 2009 r. i 3 maja 2009 r.) uległyby przedawnieniu jeszcze przed wniesieniem powództwa (co nastąpiło 22 kwietnia 2013 r.), a tym bardziej przed wejściem w życie ustawy zmieniającej. Art. 32 ustawy nowelizującej w związku z art. 160a ust. 7 p.s.w. nie znajdowałby w konsekwencji zastosowania do wskazanych roszczeń, ponieważ rozważane przepisy prawne dotyczą jedynie ros zczeń nieprzedawnionych na 1 października 2014 r. Jeżeli jednak – podobnie jak pytający sąd – opowiedzieć się za zapatrywaniem, zgod- nie z którym dotychczasowa regulacja przewidywała dziesięcioletni termin przedawnienia, to dochodzone roszczenie nie uległo przedawnieniu przed wniesieniem powództwa, a sam ter- min przedawnienia został przerwany z chwilą złożenia pozwu (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.), co bez- spornie miało miejsce przed 1 października 2014 r. Biorąc pod uwagę skutki przerwania bie- gu przedawnienia, okre ślone jednoznacznie w art. 124 k.c., oraz uwzględniając, że ustawa zmieniająca nie ma mocy wstecznej, art. 32 ustawy nowelizującej w związku z art. 160a ust. 7 p.s.w. nie może mieć zastosowania do roszczeń dochodzonych przed pytającym sądem, gdyż okres prz edawnienia tych roszczeń, jaki upłynął do momentu wniesienia powództwa, uległ anulowaniu z chwilą złożenia pozwu, a nowy okres ich przedawnienia nie rozpocznie biegu do momentu prawomocnego zakończenia sprawy (tym samym, w stosunku do rozważanych roszczeń okres przedawnienia nie biegł 1 października 2014 r.). Biorąc pod uwagę wszystkie wskazane wyżej argumenty, złożenie zdania odrębnego uznałam za konieczne.