P 15/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 10 marca 2021 r. Pozycja 7 POSTANOWIENIE z dnia 9 lutego 2021 r. Sygn. akt P 15/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Wojciech Sych – sprawozdawca Jarosław Wyrembak Andrzej Zielon acki, po rozpoznaniu, na posie dzeniu niejawnym w dniu 9 lutego 202 1 r., pytania prawnego Sądu Okręgowego w Szczecinie : czy art. 434 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r . – K odeks postępowania karne- go ( Dz. U. z 20 18 r. poz. 1987 , ze zm. ) rozumiany w ten sp os ó b, że w wypadku pominięcia w opisie czyn u, przypisanego przez sąd pierwszej instancji, znamie- nia ustawowego czynu zabronionego oraz niespełnienia warunków z art. 434 § 1 wyżej wymienionej ustawy, także w sytuacji, gdy z treści uzasadni enia zaskar- żone go wy r ok u lub nie bud zących wątpliw ości ust aleń faktycznych wynika reali- zacja tego znamienia przez oskarżonego , i mplikuje obowiązek uniewinnienia oskarżonego, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Or zec zeni e zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. W po stanowieni u z 22 maja 2019 r. (sygn. akt IV Ka 1394/18) Sąd O kręgowy w Szczecinie – IV Wydział Karny Odwoł awczy (dalej: sąd okrę go wy) pr zed stawił Trybuna- łowi K ons tytucyjne mu py tanie prawne, czy art. 434 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r . – K odeks postępowania karnego ( Dz. U. z 2018 r. poz. 1 987 , ze zm.; dalej: k.p. k. ) r ozumiany w ten sposób, że w wypadku pomi nięcia w opisie czynu, p rzypisane go pr zez sąd pierwszej in sta ncji , znamieni a ustawowego czynu zabronionego o raz niespełnienia warunków z art. 434 § 1 k.p.k. , także w sytuacji, gdy z treści uzasadnie nia zaskarżon ego wyroku lu b nie budzących OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 2 wątpliwości ustal eń faktycznych wynika re alizacja tego z namienia przez oskarż onego , i mpli- ku je obowiązek uniewinnienia oskarżo nego, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 2 Konstytucji . 1. 1 . Pytan ie prawne zostało sformułowane na t le następując e go stanu fak tycznego i prawnego : Sąd Rejonowy Szczecin - Prawobr zeże i Zachód w Szczecin ie (d al ej: s ąd r ejo nowy) pro - wadził postępowanie w s pr awie o przestępstwo zniewagi z art. 216 § 1 ustawy z dnia 6 czer - wca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 20 1 8 r. poz. 1 60 0 , ze zm . ; dalej: k . k .) . W wyro ku z 2018 r . umorzył pos t ępowanie na po dstawie art. 414 § 1 w zw i ązku z art. 17 § 1 pkt 3 k . p . k . ze względu na znikomą s połeczną szkodliwoś ć czyn u , p rzyjmując , że zachowanie oskarżonej stanowi czyn polegający na tym, że pokrzywdzonego „znieważy ła słowam i p o wszechnie uz nanymi za o belżywe” , i kwalifikując go z art. 216 § 1 k .k. O d p owyższego wyroku pełnomocnik os karżyciela prywatnego wni ósł do s ąd u o k rę- gow ego apelację na niekorzyść oskarżonej . Sąd o kr ę gowy posta n o w ił w yst ąpi ć do T r ybunału K ons tytucyjnego z p ytan iem prawnym . 1. 2 . W uzasadni en iu pytania prawnego s ąd o kręgo wy wskazał, że czyn zabroniony z art. 216 § 1 k.k. zostaje po pełniony wówczas, gdy : 1) dochodzi do znieważenia , 2) w obec- ności osoby znieważonej a l bo 3) c hoćby pod jej nieobecn ość, lec z publ i cznie lub w zamiarze, ab y z niewaga do osoby tej dotarła. Zwrócił uwagę , że o pis czynu zawarty w części dyspo zy- tywnej wyroku s ądu r ejonowego nie wskazuje , że do znieważenia doszło w obecności osoby znieważanej al b o choćb y pod j ej nieobecność, lecz p ubliczn i e lub w zami a rz e , aby zn iewa ga do osoby tej dotarła . Natomiast z treści uzasadnienia tego wyroku wynika real izacja wszyst- kich niezbędnych znamion warunkujących zaistnienie znieważenia w rozumieniu art. 216 § 1 k . k . S ąd o kręgowy stwierdził , że w op isie cz y nu, w części dyspozytywn ej wyroku, wys tę- puje rzeczywisty brak wsz ystkich znamion przypisanego przestępstwa. Jeg o z daniem , „ [k] onsekwencje takiej sytuacji procesowej, zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Sądu N a jwyższe go, pro wadzą do uniewi nnienia oskarż o nego, o ile nie ma możli wości zmiany wy- r oku na jego niekorzyść. N ajczęściej dochodzi do takiej sytuacji wówc zas, gdy nie wniesiono w sprawie apelacji n a niekorzyść oskarżonego. Niemniej również wniesienie a pel ac ji na nie- korzyść oskarżo nego ni e w każ dym wyp adku pozwala na uzupełni enie opisu czyn u zawa rtego w wyroku o bra kujące znamię” (uzasadnien ie pytania p rawne go , s. 3) . Jest to możliwe jedynie wtedy, gdy spełnione są wszystkie warunki określone w art. 434 § 1 k . p . k . Przepis ten stan o- w i: „Sąd odw oła wcz y mo że orzec na niekorzyść o skarżonego jedynie: 1) wtedy, gdy wniesio- no na jego niek orzyść środek odw oławczy, or az 2) w granicach zaskarżenia, chyba że ustawa nakazuje wydanie orzeczenia niezależnie od granic z ask ar że nia, or az 3) w razie s twierdz enia uc hybień podnies ionych w środku o dwoławczym, chyba że środek odw oławczy ni e pochodzi od oskarżyciela pub licznego lub pełn omocnika i nie podniesiono w nim zarzutów albo ustawa nakazuje wydanie orzeczenia ni ezależnie od po dn ies ionych zarzutów”. S ąd o krę gow y ws kazał, że w sprawie wniesiono a pelację na niekorzyść oskarżonego ( art. 4 34 § 1 pkt 1 k .p.k.) , a granice zaskarżenia dotyczą winy w rozu mieniu art. 447 § 1 k.p.k. ( art. 434 § 1 pkt 2 k.p.k.) . W apelacji nie wskazan o j e d na k uchybienia w postaci pomini ęcia w opisie czynu brakującego znamie nia ( art. 434 § 1 pkt 3 k.p.k . ). W związk u z ty m s ąd o krę- gow y stwierdził, powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt II KK 422/17 , że w takiej s ytu ac ji może orzec na niekorz yść osk arżoneg o i uzu peł- nić opis czynu o brak ujące znamię tylko , jeżeli w toku rozpatr ywania sprawy stwierdzo ne zostanie któreś z uchybień podniesionych w apelacji pełnomocnika oskarżyciela prywatnego (w powołan ym postanowieni u Są d N a j wyższy stwierdził, że spełni enie pr zesłank i w postaci stwierdzenia uchybień podniesio nych w środku odwoławc zym otwiera drogę do z miany wy- OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 3 roku na nieko rzyść oskarżonego w granicach zaskarżenia , także poza zakresem podniesionych zarzutów ) . Sąd o kręgo wy pr zy znał, że pozytywna odp owiedź w kwest ii u wzg lędnienia które- goś z zar zutów podniesion ych w środku odwoławczym prowadziłaby do konkluzji , że roz- strzygnięc ie zagadnieni a sformułowanego w pytaniu p rawnym pozostawałoby bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sp raw y . J e dnocześnie s ąd o kręgo wy wska zał , że na tym etapie postępo- wan ia ( ws tępnego badania apelacji) nie mo że katego rycznie odpowiedzieć na pytanie , czy w apel acji podniesiono trafny zarzut. Ocena tra fności ap elacji, w ocenie s ądu o kręgow ego, n ie p owinna bo wie m na stępować wcześniej ni ż w tra kcie na rady nad wyrokiem poprzedzonej g ło sami stron . „Nadto bardziej kategoryczn e stanowisko Sądu Okręgowego m ogłoby dopro- w adzić do złoż enia wniosku o wyłączenie sędziego (...) ” (uzasadnienie pytania prawnego, s. 4). 1. 3 . P rz e dmio tem kon t roli s ąd o kr ęgowy u czyni ł zakaz reformatio nis in pe ius ( zak az pogarszania sytuacji o s karżonego w postępowaniu od woławczym ) w rozumieniu przy jętym w orzecznictwie Sądu Najwyższego , które , w ocenie s ądu o krę gowego, należ y uzna ć za „ ug ru nt o wane , j eżeli chodzi o kwes tie sk utkó w , jaki e powodu je b rak wsz ystkich z na mi on przestępstwa w opisie czynu zamieszczo nym w wyroku, w sytuacji jego zas ka rżenia w yłącz- nie na niekorzyś ć os k arżonego ” (uzasad n i enie pytania prawnego, s. 6). Zgo dnie z utrwaloną , powsz ec hną i jedno litą linią o rzeczniczą Sąd u N ajwy ż s z e go , jeśli wyrok nie z ostał zask arżo- ny na nie korzyść osk arżo neg o w części dotyczącej w iny , to sąd od woławc zy nie może ani do ko nywać nowych ustale ń f aktycznych (w tym t akże p oprzez uzup ełnienie opisu czyn u) , an i uchylać wyroku i w ty m celu prz e kaz ywać sp r awy do ponowne go rozpoz nania. W ocenie s ądu o kr ęgowego , int erp ret acja zakaz u reformationi s in peius p rzyjęta pr zez Sąd Najwyższy narusza zasadę sprawiedli wości p roceduralne j (art. 45 ust. 1 Konstytucji) ora z zas ad ę „ za ufania społeczeńs twa (a w wę żs zy m ujęc iu zau fania pokrzywdzo nego) do prawa i organów je stosujących ” ( u zas adnienie pyta nia prawne go, s. 7 5). 1. 4 . Sąd o kręgo wy – uzasadniając związek pomiędzy rozstrzygnięciem sprawy, w któ- rej skierował do Tryb un ału K onst ytucyjnego pytanie prawne , a odp owi edzią na to pytanie – podni ósł, że w w ypadku stwierdzenia zgodności z Konstytucją zakwestionowanego przed- miotu ko ntroli, będzie zmuszony do zmiany zaskarżonego wyroku i uniewinnienia oskarżo- nej, chyba że w toku n arad y nad wyrokiem stw ierdzon e zosta ną uchybienia p odniesione w środku odwoławczym. Natomiast stwierdzenie braku z godności z Konstytucją pozwoli mu na uzupeł nienie opi su czynu, nawet jeżeli nie zostaną potwierdzone uchybienia podniesione w środku od woławcz ym. 2. W piśmie z 3 sierpni a 201 9 r. (znak: II. 51 0.857.2019.PZ ) Rzecz nik Praw Obywatel- skich zgł osił udział w pos tępowaniu i wniósł o stwierdzenie, że art. 434 § l k.p.k. – rozumiany w ten sposób, ż e w wypadku pomini ę cia w opisie czynu, przypisaneg o przez s ą d pierwszej instanc ji, zna mienia ustawowego cz ynu zabronionego oraz niespe ł nienia warunków z art. 434 § l k.p.k . a tak ż e w sytuacji, gdy z tre ś ci uzasadni enia zaskar ż onego wyroku lub nie budz ą cych w ą tpliwo ś ci ustale ń faktycznych wynika realizacj a tego zn ami e nia przez oskar ż o nego , im pli- kuje obowi ą zek un iewinnienia oskar ż oneg o – jest niezgodny z art. 2 i art. 45 ust. l Konstytu- cji. 3. W piśmie z 2 0 grudnia 20 1 9 r. (znak: BAS - WAKU - 1568 /1 9 ), w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, sta nowisko w sp rawie za jął M arsza łek Sej mu, któ ry wniósł o stwier dzenie, że art. 434 § 1 k.p.k . w zakresie, w jakim uniemożliwia sądowi od woławcze- mu orzeczenie na niekorzyść oskarżo nego i uzupełnienie opisu czy nu przypisanego mu przez sąd pierwszej instancji, który po min ął w tym że op isie znamię ustawow e, w sytuacji g dy OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 4 uchybien ie to nie zostało pod niesione w środku odwoławczym pełnomocnika o skarżyciela prywatnego, a z treści uzasadni enia zaskarżonego w yroku lub niebudzących wątpliwości usta- leń faktycznych wyni ka realiz acj a tego z namie nia, co skut kuje ob owiązkiem uniewinnienia os karżonego, jest zgodn y z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konsty tucji. Ponadto, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z d nia 30 listopada 2016 r. o organi- zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Ko nstytu cy jnym ( Dz. U. z 2019 r. poz. 23 93; dal ej: uo t pTK) wniósł o umorz enie postępowania w pozostałym zakresie, ze w zględu na nie- dopuszczalnoś ć wydania wyroku. 4. W piśmie z 3 lutego 20 20 r. (sygn. akt PK VIII TK 68 .201 9 ) stanowisko w sprawie zajął Prok urator G eneralny, kt óry wniósł o umorz enie po stępowa nia na podstawie ar t. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK , wobec niedopuszczal ności wydania orzeczenia. II Trybunał Kon stytucyjny z ważył, co następuj e: 1. Uwagi ogólne. 1.1. Jedną z form inicjowania procedury konkr etnej kontroli norm są pytania prawn e, któr e do T ry bunału Konstytu cyjne go może skierować, na podstawie art. 193 Kons tytucji każ- dy sąd. Powoł a ny przepis Konstyt ucji , wraz z art. 52 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o or- ganizacji i trybie postępowania przed Tryb u na łem Ko nstyt ucyjnym (Dz. U. z 2019 r . poz . 2 393; dalej: uotpTK) , ustanawiają podstawowe warunki, od których s pełnienia TK uza- leżnia wydanie wyroku zawie ra jącego odpowiedź na pytanie prawne. Po pierwsze, spełniona musi zostać przesłanka podmiotowa, w edług kt órej p yta nie prawne może prz edstawi ć „każ dy sąd ”. Po drugie, pr zedmiotem pytania może być tylko kwestia zgod ności aktu normatywnego z Konstytucją, raty fi kowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą (przesłanka przed- miotowa). I wreszcie , po trzecie – sąd może prz edstaw ić pytani e prawne jedynie wó wcz as, gdy od odpowiedz i na nie zależy rozstrzygnięcie konkretnej sp rawy toczącej się przed tym sądem ( zob. art . 52 ust. 2 p kt 5 uotpTK oraz postanowienia z : 13 grudnia 2000 r., sygn. P 9 /00, OTK ZU nr 8/2000 , poz . 302 ; 27 kwi etnia 2004 r., sygn. P 16/03 , OTK Z U nr 4 / A/200 4 , poz . 36, a także: A. Wasilewski, Przedstawianie pytań prawnych Trybunałowi Konstytucyjnemu przez sądy (art. 193 Konstytucji RP) , „Państwo i Prawo” nr 8 / 1999 , s. 25 - 39 ). Ta ostatnia przesła nka – funkcj onalna, o kreśla na również jako wymóg re lewa ntno- ści – naj p eł ni ej oddaje specyfikę procedury rozpoznawania pytań prawnych jako procedury konkretnej k ontroli konstytucyjności prawa. Pytanie prawne bowiem – podobnie jak skarga konstytucyjna – ma zw iązek z ochr oną praw jednos tki, ponieważ może być p odni esione tylko n a tle konkretnej sprawy dotyczącej jednostki (z ob. postanowienie z 10 października 2000 r. , sygn. P 10/00, OTK ZU nr 6 /2000, poz. 195, a także: Z. Czeszejko - Sochacki, L. Garlicki, J. Trzc iński, Kom entarz do ustaw y o Trybunale Konstytucyjn ym , Warsz awa 19 9 9, s . 153). Nie może więc ono dotyczyć jakiegokol wiek zagadnienia – nie jest dopuszczalne in ic jowanie za pomocą pytań prawnych kontroli generalno - abstrakcyjnej (por. postanowienie z 19 list opada 1996 r., sygn . P 3/ 96, OTK ZU nr 6/1996, poz. 56). Wprawd zie T ryb unał K onstytucyjny , bez względu na podstawę w szczęcia postępowania, prz eprowadza zawsze kontrolę abstrakcyjną zakwestionowanego przepisu, jednak zakres rozstrzygania Trybunału w postępo waniu zaini- cj owanym py taniem prawnym ograniczany je st znaczeniem odpowi edzi na to p ytanie dla roz- strzygnięcia sprawy toczącej się przed pytają cym sądem (zob. w yrok z 14 czerwca 2000 r., sygn. P 3/00, OTK ZU nr 5/2000, poz. 138). OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 5 Z orzecznictwa T rybunału , utrwal onego n a gruncie ustaw y z dnia 1 sierpnia 199 7 r. o Trybunale Kon stytucyjnym (Dz. U . Nr 102, poz. 643, ze zm.) oraz ko lejno obowiązując ych ustaw regulują cych postępowa nie przed T rybunałem , wynika ponad to, że pytanie prawne jest niedopuszczalne, jeżel i wątp liwośc i sądu co do zgodno ści określonego aktu normatywneg o z Kons tytucją, ratyfikow an ą umową międzynarodową lu b ustawą mogą być usunięte w dro- dze wykładn i (zob. np. postanowienia TK z : 22 października 2007 r., sygn. P 24/07, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 118; 2 7 luteg o 2008 r. , sygn. P 31/06, OTK ZU nr 1/ A/2008, poz. 24 ; 15 kwietnia 2008 r. , sygn. P 26/07, OTK ZU nr 3/ A/2008, poz. 52 ; 17 lipca 2019 r., sygn. P 16/17, OTK ZU A/2019, poz. 44 i 22 lipca 2020 r., sygn. P 9/19, OTK ZU A/2020, poz. 30 ). Najpierw sąd z ami erzający zadać pyt an ie prawne powinien pod jąć prób ę w ykładni z askarżone j nor my w zgod zie z Konstytucją (por . np. post anowienia TK z: 29 marca 2000 r., sygn. P 13/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 68; 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03 ; 29 list opada 2001 r., sy gn. P 8/01, OTK ZU nr 8/ 200 1, poz. 268; 30 ma ja 20 05 r., sy gn. P 14/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 60), a dopier o niepowodzenie tej próby uzasadnia ć będzie zada nie Trybuna- łowi Konstytucyjnemu pytania prawnego. Nie można zadawać pyta ń prawnyc h w celu uz y- skani a wiążącej wykładni danego przep isu przez Try bunał Konstyt uc yjny (p or. postanowienie TK z 27 kwietnia 2004 r., sygn. P 16/03 ). Pytani e prawne ma służyć p rzede ws zystkim pra- widłowemu rozstrzygnięciu przez p ytający s ąd konkre tnej sprawy, a także – co o czywis te – wy eli minowaniu z obrotu praw ne go nie zgod nego z K onstytuc ją p rzepisu. Rozpoznawanie pytań prawnych przez T rybunał Konstytucyjny jest zat em og raniczon e przedmiotem rozstrzy- gania przez pytający są d (por. postanow ienie z 19 maja 2015 r., sygn. P 18/ 13, OT K ZU nr 5/A /20 15, poz. 70). „O cena rele w antno ści pytania prawn ego , która obejmuje również kwe- stię zasadności z astrzeżeń co do konstytucyj ności da nej norm y prawnej, należy w zasadzie do sądu orzekają cego w danej spr awie (por. postanowienie TK z 12 kwi etnia 200 0 r., sy gn. P 14/99). Ponie waż jedna k proc es wykładni tekstu p rawnego, który do prowadził do zainicjo- wania p rzez sąd postępowania przed Trybuna łem, leż y u podstaw kontroli konstytucyjności prawa d okonywanej przez TK, również on podlega kontroli teg o orga nu. Pogląd odm ienny stawiałby Trybunał K onsty tuc yjny przed koniec znością merytorycznego ustosunkowywania się d o pytań prawnych opartych n a wadliw ej wykła dni prze pisów (por. postanowienie TK z 27 kwi etnia 2004 r., s ygn. P 16/03)” – (postanowienie T K z 6 lut ego 2007 r. , s ygn. akt P 33/06 , OTK ZU n r 2/A /2007, poz. 14, zob. również wyrok z 13 września 2011 r., sygn. P 33/09, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 71 i posta nowienie TK o sygn. P 9/19 ). 1.2. W spraw ie za inicjowanej prze z Sąd Okręgowy w Szczecinie (dalej : sąd pytaj ący) nie budz i wątpliwości spełnieni e pi erwszej p rzesłanki ; pytanie prawne pochodzi od sądu w rozumieniu art . 175 Konstyt ucji. A nalizy Trybu nału wym aga ło na t o mi ast s pełnienie dwóch p ozostałych prze słane k dopu szcza lno ści pyt ania pra wnego – przedm iotowe j i funkcjonaln ej. 2. Przedmiot p ytania pr a w nego . 2.1. Sąd pytają cy uczynił przedmiotem kontroli art. 434 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – K odeks postępowania karnego ( Dz. U. z 2020 r. poz. 30 , ze zm.; dalej: k.p .k. ) „ ro- zumiany w ten sposób, że w wy padku : – pominięci a w opisie czynu, pr z ypisa n eg o przez są d pierwszej instancji, znamienia ustawowego czynu zab ronionego oraz – niespełnienia war unków z art. 434 § 1 [k .p.k.] – także w sytuacji, gdy z treści uzasadnien ia zaskar żonego wyroku lub nie b udząc ych wątpliw ości ust aleń fak t ycznych wyn ika re ali zacja teg o znamienia przez oskarżonego i mpli- kuje obowiązek uni ewinnienia oskarżonego ” . Zakwestion owany pr zepis stanowi: OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 6 „Sąd odwoł awczy może orzec na niekorzyść oskarżoneg o jedynie: 1) wtedy, gdy wniesi ono n a jego niek orzyść środek odw oławczy, or az 2) w granicach zaskarżenia, chyba że ustawa nakazuje wydanie orzecz enia niezależnie od granic zaskarże nia, ora z 3) w razie stwierdzeni a uchybień podniesionych w środku odwoław czym, chyba że środek odwoławczy nie pochodzi od oskarżyciela pub licznego lu b pełn omo cnika i n ie podnie- siono w nim zarzutów albo ustawa nakazuje wy danie orzeczenia ni ezależnie od pod niesio- ny ch zarzutów”. S formu łowan ie pet itu m pytania prawnego wskazuje, że są d pyt ający uczynił p r zed- miotem kont roli określony sposób rozumienia (inter p retac ję) art . 434 § 1 k.p.k. W związku z tym T rybunał Konstytucyjny pr zypom i na , że wykładnia przepisów pr awa , sta nowiąca w isto cie sto sowa nie prawa w kon kretnej sytuacji, co do za sady , pozostaje poza kontrolą Tr y- buna ł u . Jeżeli je dnak określony sposób rozumienia przepis u us t awy utr walił się już w sposób oczywisty, a zwłaszcza jeśli znalazł jednoznaczny i autor ytatywny wyraz w orzecznict wi e Sądu N ajwyższego al bo N aczelnego S ą du Admin istracyjnego , to należy uznać, ż e prz epis ten w praktyce nabrał takiej właśnie tre ści, jak ą od n ala zły w nim najwyższe instancje sądowe naszego pańs twa (zob . np. wyrok z 3 październik a 2000 r ., sygn. K 33/99, OTK ZU nr 6/2000, poz. 188) . W ówczas może zostać poddany kontroli Trybu nału , c o o znac z a , że po d- czas przeprowadzania oceny konstyt u cyjno śc i pra wa Trybunał powinien uwzględnić też ro- zumienie normy przez o rgany stosujące prawo, jeżel i ma ono charakt er stały, powszechny i jednoznaczny ( zob. postanow ieni e z 28 czerwca 2017 r., sygn. SK 20/ 16, O TK ZU A/2017, poz. 52 i przywołane tam orzecz nictwo oraz po s tanowienie z 27 marca 2018 r., sygn. P 1/16, OTK Z U A/2018, poz. 15 ). 2.2. Trybunał zba dał, czy sąd pytający wykazał, że kwest io nowana przez eń interpreta- c ja zakaz u reformationis in peius , w okol icznośc iach wskazan ych w p ytan iu prawnym , to jest w sytua cj i wadliwego op isu czynu p rzez sąd pierw szej insta nc ji w części dyspozytywnej wy- rok u i braku ws kazania tego uchybien ia w apelacji wni esionej n a niekorzyść o s karż onego , opa rta jest na utrwalon ej , pow szechn ej i jednolitej linii orzeczniczej Sąd u Najwyżs zego . 2.3. Zasa dniczy wyw ó d sądu pytającego został opar ty na postanow ieniu Sądu Najwyż- s zeg o z 20 l ipca 200 5 r. , sygn. akt I KZP 20/05 (OSNKW n r 9/2005 , poz. 76) . W orzeczeniu tym S ąd N ajwyższ y , ro zpatr ując przedstawione przez jeden z sądów okręgo wych zagadni enie pr awne, „ [ c ] zy uzupełnienie opisu czy nu przypisa nego oskarżonemu w części dyspozyty wnej wyr oku, zaskarżonego jedynie na korzyść oskarżonego, o element stanowiący znamię prze- stępstwa, nie na rusza zakazów określonych w art. 434 § 1 k.p.k. i art. 443 k.p .k. w sy tuacji, gdy element ten przez sąd pierwszej i nstancji został ustalony jedynie w części m otywacyjnej wyroku?”, postanowił odm ówić podjęcia uchwały. W uzasadnieniu postanowienia S ąd N a jwyż szy d okonał rekapitulacji wykładni art. 434 § 1 k. p.k., przyję tej w poprzedzający m je orzecznictwie, adek watnej d o dwóch syt ua- cji procesowych: 1) gdy wyrok s ądu pierwszej instancji został zask arżony jedynie na korzyść oskarżo- nego oraz 2) gdy nie zos tał z askar żony na niekorzyść oskarżonego w części dotyc zącej winy. Odnosząc się do p ierwszej sytuacji, S ąd N ajwyższy po dkreślił, że niedopu szczalne jest u zupełnia nie przez sąd odwoławczy opisu czyn u przypisanego oskarżonemu, przez dodawa- nie do tego opisu wszel kich wymaganych przez prawo karne materialne znami on przestęp- s twa, których opis ten, przed zaskarżeniem orzeczenia wyłącznie na korzyść osk arżonego, n ie zawie rał. Zakaz orzekania na niekorzyść oskarżonego oznacza bowiem, że w wypadku braku środka odwo ławcz ego w niesionego na niekorzyść oskarżonego sytuacja oskarżonego w po- OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 7 stępowaniu odwoławczym n ie może ulec pogorszeniu również w sferze us tale ń faktyczny ch, powo dujących lub tylko mogących powodo wać, negatywne skutki w sytuacji prawnej oskar- żonego. Stąd niedo puszc zalność – w wypadku braku środka odwoławczego wniesionego na niekorzyść oskarżonego w tym zakresie – dokonywa n ia przez sąd odwoła wczy „ dookreśla- n ia ” znam ion przestępstwa przypisanego oska rżonemu nie tylko w części dyspozytywnej , le cz także motywa cyjne j (po r. wyrok SN z 8 l istopada 2001 r., sygn. akt IV KKN 359/9 7, L ex nr 51589). Przeciwne orzeczenie sądu odwoławcz ego pociąg ał oby za sobą narusze nie tzw. bez- pośredniego zakazu refo rmationis in peius (art. 434 § 1 k.p.k.), natomiast uchylenie wyroku i prze kazan ie sprawy sądowi pierws zej instancji – pośred niego zakazu reformationis in peius (art. 443 k.p.k.). W takiej s ytuacji pr ocesowe j , zdaniem S ądu N a jwyższeg o , zakazem refor- mationi s in peius , określonym w art. 434 § 1 k.p.k. oraz w art. 443 k.p.k. , o bjęta jest także zmiana ustaleń faktycznych pro wadząca do pogorszen ia sytuacji procesowej oskarżonego. Odnośnie do drugi ej wymienionej sytuacji pro cesowe j, S ąd N aj wyższy powtó rzył ustale nia dokonane w e wcześniejszym orzecznictwie , ż e w wypadku, gdy wyrok ni e zo stał zaskarżony na niekorzyść oskarżonego w części dotycz ącej winy, sąd odwoławczy, na skutek związania zakazem ref ormationis in peius , nie może ani d okon ywać n owych ustal eń faktycz- n ych (w tym także poprzez „ dookreślenie ” opisu czynu), ani uchylać wyro ku i w ty m celu przekazywać sprawy do ponownego rozpoz nania ( por. także postanowienie SN z 26 maja 2004 r., sygn. akt V KK 4/04, OSNKW nr 6/ 2004 , poz. 66 ora z wyr o k SN z 12 m aja 2004 r. , sygn. akt III KK 166/03, L ex nr 110535). 2.4. Sąd pytają cy wyraźnie wska zał , że „ przedmiotem kontroli w n ini ejszej spra w ie powinien by ć zakaz reformationis in peius , tak ja k jest pows zech nie rozumian y w orzecznic- twie SN tj . tak ja k to ujęto w postanowi eni u SN z dni a 20 lipca 2005 r. I KZP 20/05 ” . Je dno- cześnie podkreślił, że n i e jes t jego intencją „ podważenie konstytucyjności zakazu refor matio- nis in peius w całości , a jedynie w takim zakres ie , j aki wynika z treści zadanego p ytania p rawnego ” ( uzasadnienie pytania prawnego , s. 56) . Konf rontują c stan faktyczn y i pr awny, na tle któr ego z ostało za dane pyta nie prawne , z sytua cjami pr oc esowymi, w których zostały wydane judy katy S ądu N ajwyższego lic zn ie powołane w uzasadnieniu pytani a prawne go , Tr ybu na ł Konstytucyjny st wier dził, że sąd pyta- jący nie udowodnił , aby – w w y padku wniesienia a pelac ji wyłącznie na niekorzyść oskarżo- nego i prze ciwko całośc i wyroku – w orzecznictwie SN została zrekonstruowana norma prawna, zakazująca s ą dowi od woławcze mu uz up ełnienia opisu czynu w części dyspozytyw- nej wyroku sądu pierwszej instan cji, w oderwaniu od ocen y stanu fak tycznego i konkretnej sytuacji pro cesowej, w t ym rodzaju czynu przypisanego oskarżonemu, bez koniec zności przeprowadzenia każdorazowo oceny a casu ad cas u m . Z orzecznictwa S ądu N ajwyższego przedstawionego przez sąd pytają cy, nie wynika równ ież j ednoznaczny sposób rozumienia art. 434 § 1 k. p.k., nakazu jąc y w stanie faktycznym taki m , ja k i wyst ępuje w rozp atrywanej sprawie, uniewinnienie os karżon eg o przez sąd odwo ławczy. R ozst rzygnięcia powo łane prze z sąd pytając y odnoszą s ię bowiem do sytua cji , w k tór ych wp rawdz ie występ uje pominięcie koniecz nego znam ien ia czynu zabronionego przypisa nego sprawcy w sentencj i wyroku sąd u pierwszej instancj i , a uch ybi enie to nie zost ało wskazan e w apelacji, jednak dotyczą one ape- lacji wni es ionyc h wyłącznie na korz yść o sk arżonego. Tymczasem w s prawi e toczącej się przed sądem pytając ym apelacja została sk ierow ana pr zeciwko całoś ci wyroku wyłącznie na n iekorzyść o s karżone j. W jednym z powoł anych w uzasadnieniu pytania prawnego w y roków S ąd N ajwyższy odn iósł się w praw d zie d o sytuacji pr ocesowej adek wa tnej do te j, j aka miała miejs ce w s pra- wie to czącej się przed sądem pytającym, j edn ak uc zynił to tylko na mar gines ie r ozważ ań , p odczas rozpatr ywania kasacj i w sp rawie, w której wniesiono apelację tylko na korzyść o skarżonego . S ąd N ajwyższy w wyrok u z 6 kwietnia 201 7 r., syg n. akt V KK 372/16 OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 8 (OSNKW nr 9/2017, poz. 51) , stwierdził, że w n astępstwie nowelizacji k. p. k. usta w ą z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz nie których innych ustaw ( Dz. U. p oz. 437 ) , która weszła w życie 15 kwi etnia 20 16 r. , takż e złożenie apelacji n a niekorzyść oskarżonego, ale nie dotyczącej braku opisu czynu w wy ro ku , pomi mo dokonania ustaleń w uzasadnieni u, nie powoduje, iż byłoby możliwe osi ągnięcie celu w postaci uz upeł- n ienia opisu czynu o po minię te znamię (ustalon e w uzasadni eniu wyroku) z wykorzystani em art . 440 k.p.k. j ako po dstawy uchylenia wyrok u. Trudn o jed nak na t ej podstawie przyjąć , ż e mamy do czynienia z utrwaloną lin ią orzeczniczą S ądu N ajwyższego dotycząc ą s yt uacji , w kt órej złożono apelac ję na n iekorzyś ć oskarżoneg o. 2.5. Mając powyższe na uwa dze, Tr ybu na ł K onstytuc yjny stwierdził , że s ąd pytający ni e udo wod nił , że kwestionowana n orma prawna , kt órą sąd zamierza z astosować w toczącej się przed nim sprawie , opa rta jest na utr wa lo n ej, powszechnej i jednoli tej wykładni dokonanej pr zez S ą d N ajwyższy . Tr ybu nał przypom ina , że ciężar dowodu w tym zakresie spo czywa na są dzie pytającym (por. postanowieni a TK z : 19 grudnia 2006 r., sygn. P 25/05 , OTK ZU nr 11/A/2006 , poz . 176 oraz 9 gr u dnia 2014 r., sygn. P 34/14, OTK ZU nr 11 / A/2014, poz. 125 ) . Zatem Trybunał Konstytucyjny stw ierdził , że pytanie pra w ne nie speł nia p rze słanki przedmiotow ej. Z arzuty sformu łowane prz ez sąd pytający należ ą bowiem do sfery wykładni prze pisów prawa w konkre tnej sytuacji i pozostają poza zakresem do puszczalnym dla hierar- chicznej kontroli aktów normaty wnych zainicjowanej i nstytucją pyta nia praw nego do Trybu- nału Konst ytuc yjnego . 3. Przesłanka funkcjonalna pytania prawnego . 3.1. Poczynione doty chczas ustal enia stanowi ły wystarczającą pods tawę do umorz enia postępowania w ni niejsze j spraw ie , jednakże z u wagi na ścisły związek przesłanki p rzedmio- t ow ej z przesłanką funk cjonalną , Trybunał Konstytucyjny do ko nał analizy pytania prawnego tak że z pun ktu widzenia wymogu w ykazania zależności międ zy o d p owie dzi ą na pyt anie prawne a r ozstr z ygni ęciem sprawy toc zącej s ię przed sądem . Odp ow iedź Trybunału musi bo wiem być niezbędna dla rozst rzy g nięcia sp rawy, w któr ej sąd za dał pytanie prawne. 3.2. Z analizy u zasa dnienia pytania p rawnego wynika, że s ąd pytaj ący przedstaw ił py- tani e na wstępnym etapie rozpozn ania apelacji , zani m jeszcze z badał zasadno ść sfo r mułowa- n y ch w niej za rzut ów . Jednocz eśn ie przyzna ł, ż e uwzględnieni e któregoś z ty ch zarzutów sp owod uje, i ż rozs trzy gnięcie zagadnienia sformuło wanego w pyta niu prawnym n ie będzie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia spr awy . S twierdził jednak, że „ udz ielenie w sposó b kate- g oryczny odpow iedzi na pytanie , czy w apelacji ( … ) podni esion o trafny za rzut , b yłob y nie- w łaśc iwe . Przesądzenie tej k westii stan owiłoby w isto c ie , przy najmn iej części ową , ocenę trafności ap elacji, co nie powi nno mieć miejsca prze d narad ą , p opr ze dzo ną głos ami stro n ” (uz asadnienie pytania prawne go, s. 4) . T rybunał K onstytucyjny nie podziel ił zap rezen towa nej argumentacji , j akoby nie ist- niała możliwo ś ć przedst awi enia pytania prawnego po ustaleniu trafności zarzutó w podniesio- nych w apela cji . Z art. 193 Kons tytucji wynika prawo sądu do wniesienia pytania prawnego na k ażdy m etapie postępowania, o ile tylko sąd dochod zi do przekonania o jego niezb ędnoś ci i tę ostatnią może u zasadnić . Z tre ścią ar t. 193 Konstytucj i ni e sposób pogodzić stanowiska sądu pyt ającego , że uzasadnienie prawidłowo sporządzonego pytania prawnego mogłoby sta- nowić przyczynę uchyleni a wyr oku sądu odwoławczego po rozpoznaniu kasacji prze z S ąd N ajwyżs zy lub skutecznego w niesienia wniosku o wyłącze nie s ędzie go . Sf ormułowan ie prze z sąd py tający p ytania prawne go jest zatem p rzedwczesne. OTK ZU A/202 1 P 15/19 poz. 7 9 3.3. N iezależnie od p owyższej konkluzji , Trybunał Ko nstyt ucyj ny dokonał analizy tej części stanowiska sądu pytającego, w której s ąd stwierd ził, że w w yp adku pozytywnej odp o- wiedzi na przedstawione py tanie pr aw ne, bę dzie on „« zmuszony » ( … ) do zmiany zaskarżo- nego wyroku i uniewinnienia oskarż onej, chyba że w toku n arad y nad wyrok iem stwierdzone zostaną uchybienia po dni esione w środku odwoławczym ( … ) . N ega t ywna odpowi ed ź ( … ) po zwoli ( … ) n a zmianę opisu cz ynu pop rzez jeg o uzupełnienie o brakujące znamię , naw et , jeżeli nie zostaną po t w ierdzone uc hybienia podniesione w środ ku od woł awczym ” (uz asadn ie- nie pytania prawne g o , s. 6) . Abs trahując od braku możliwości dokonan i a kontroli znac zenia przepis u wskazanego prze z sąd pyt ając y , w sytuacji gdy nie jest ono powszechnie przyjęte w orze cznictwie S ądu N ajwyższego (zob. p kt 2 , c z. I I niniejszego uzasadnienia), w pierwszej ze w skazanych syt ua- cji , w któr ej Trybunał Konstytucyjny hipotetycznie wydałby wy r ok stwierdzaj ący z godno ść z Kon stytucj ą za sk arżonej re gulacji , t aki wyrok nie wpłyn ąłby w żaden spos ób na zmian ę aktual nego stan u praw n ego, a więc na podstaw ę orzekania przez sąd w toczącej si ę przed nim spr awie. Co wi ęce j, s am sąd pytając y stw ierdz ił , że j eżeli w toku narad y na d wyrok i em stwierd zo ne zostaną uchybienia po dni esione w środku odwoławczym , wówczas afirmatywny wyrok Tr ybu nał u Konstytucyjnego nie sp owoduje zmian y zask arż onego wyroku i uniew in- nienia oskarżonej. T oteż przyzna ł, że na et apie, na którym s formuł ował pytanie prawn e, roz- strzygnięcie zawis łej przed nim sprawy zależy nie od wyrok u Trybunału, le cz od st wierdze nia lub bra ku stwierdzenia w toku narady uchybień podnie s ionych w ap e lacji . Af irmatywne orze- czeni e Trybunału Konstytucyjn ego ni e jest zatem sądowi niezb ędne do rozs trzygnięcia zawi- słej przed nim sprawy. Odn osz ąc się do drug ie j syt uacji , T rybunał Konstytuc yjny zw róci ł uwagę na poten- cjalne skutki ewentualnego za kwestionowani a art. 434 § 1 k.p.k. , rozumian ego w ten sposób, że w w y padku pominięcia w opisie czynu , przypi sanego przez sąd pierwszej instancji, zna- mienia ustawowego czynu za bronionego oraz niespeł nienia wa runk ów z art. 434 § 1 k. p.k. , także w sytuacji, g dy z treści u zasadnienia zaskarżonego wyroku lub nie budzący ch wąt pli wo- ści ustaleń faktycznych wynika realiza cja tego zna mienia przez oskarżonego, implikuje obo- wiązek uniewinn ienia oskarżonego. Derog acja tak scha rakteryzo wanej , hip otetycznej normy prawnej n ie przyniosła by skutku w postaci uzupełnienia systemu praw nego o now ą normę , zezwalającą sądowi odwo ł awczemu na uzupełni enie opisu czynu zabronionego o brakujące znamię, w sy tuacji, w której jego wy pełnienie bez spornie w ynika z uz asadnienia wyroku sądu pie rwszej instan cji. D o tego konie czna był aby i nte rwencja us tawodawc y, wp rowadzaj ąca do porządku prawne g o wpr os t możliwość orzekania przez sąd w okolicznościach wskazanych w py taniu prawnym. 3 . 4 . Konk ludując, Tryb unał s t wierdził, że pyta nie prawne nie s pełni a także przes ł anki funkcjon alnej. W zaistniałych okoliczności ach sąd py tający powinien zatem rozstrz y gnąć sp rawę w oparciu o obowiązu jące prz episy , objaśnione w orzecznictwie Sądu Najwyższego w spos ób dostat eczn y , dokonując samodzielnie ich wykładni , w tym rozważając z asad ność przeprowadzenia wykładni przepisów ustaw y w zgodzie z Konstytucją . 4. W w ykaz anej prz ez Trybunał Konstytucyjny sytuacji , wob ec braku przesłanki przedmiotow ej i funkcjonal nej p ytani a pr awne go , postępowanie zos t ało umorz one na podsta- wi e art. 59 ust . 1 pkt 2 uotpTK , ze względu na niedop u szczalność wy dania wyroku .