P 70/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 5 lipca 2016 r. Pozycja 47 POSTANOWIENIE z dnia 22 czerwca 2016 r. Sygn. akt P 70/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Wróbel – przewodniczący Zbigniew Jędrzejewski Leon Kieres Julia Przyłębska Marek Zubik – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 2016 r., pytania prawnego Sądu Okręg owego w S., czy: 1) art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2014 r. poz. 635, ze zm.) jest zgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2 ) § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461), a zwłaszcza zawarta w nim regulacja ogranicza jąca możliwość przyznania opłaty w wysokości nie wyższej niż 150% stawek minimalnych, jest zgodny z art. 32 i art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417, z 2009 r. Nr 56, poz. 459 i Nr 178, poz. 1375, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228 i Nr 197, poz. 1307 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654) w związku z art. 134 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) umorzyć p o stępowanie . UZASADNIENIE I 1. W postanowieniu z 9 marca 2015 r. (sygn. akt VI Pz 40/14), Sąd Okręgowy w S., zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pyt aniem prawnym, czy: a) art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 2 z 2014 r. poz. 635, ze zm.; dalej: prawo o adwokaturze) jest zgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji, b) § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461; dalej: rozporządzenie), a zwłaszcza zawarta w nim regulacja ograniczająca możliwość przyznania opłaty w wysokości nie wyższej niż 150% stawek m inimalnych, jest zgodny z art. 32 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. 1.1. Pytanie prawne zostało wniesione w związku z rozpoznawaniem zażalenia pełnomocnika powódki , u stanowionego z urzędu, na postanowienie Sądu Rejonowego S . z września 2014 r. , dotyczącego zasą dzenia kosztów nieopłaconej pomo cy prawnej udzielonej z urzędu . Stan faktyczny i prawny jest nast ępujący: Powódka , będąca osobą fizyczną , wystąpiła przeciwko byłemu pracodawcy, działającemu w formie prawnej spółki prawa handlowego , z powództwem o odszkodowanie z tytułu rozwiązania umowy o pracę bez zachowania okresu wypowiedzenia. Sąd Rejonowy S. w wyroku z września 2014 r. oddalił powództwo. O rzekł zarazem o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce przez pełnomocnika z urzędu będącego adwokatem , zasądzając od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powódki , kwotę 73,80 zł. Na kwotę tę składała się opłata za czynności adwokackie w stawce minimalnej, podwyższona o stawkę podatku od towarów i usług. P ełnomocn i k powódki na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku wniósł o przyznanie mu z tytułu udzi e lonej pomocy prawnej z urzędu kwoty stanowiącej dwukrotność stawki minimalnej. Sąd Rejonowy wni osku nie uw zględnił. Pełnomocnik złożył więc zażalenie na postanowienie dotyczące kosztów nie o płaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. P owołując się zaś na szczególnie duży nakład pracy związany z wyjaśnieniem sprawy, wniósł o zmianę zaskarżonego rozstrzygnięcia o kosztach poprzez zasądzenie na swoją rzecz, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, kw o ty 442,80 zł, tj. stanowiącej sześciokrotność stawki minimalnej wynagrodzenia adwokata za prowadzenie sprawy tego rodzaju przewidzianej przepisami, podwy ż szonej o podatek od towarów i usług. 1.2. Zdaniem pytającego sądu w obecnym stanie prawnym nie ma podstaw do uwzględnienia wniosk u pełnomocnika powódki, gdyż sprzeciwia się temu treść § 19 rozporządzenia, któr y sta nowi, że koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszonej przez Skarb Państwa obejmują opłatę w wys o kości nie wyższej niż 150% stawek minimalnych, o których mowa w rozdziałach 3 - 5 (§ 19 pkt 1) oraz niezbędne, udokumentowane wydatki adwokata (§ 19 pkt 2). W ocenie pytającego sądu brak moż li wości przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości przekra czającej 150% stawki minimalnej powoduje, że § 19 pkt 1 rozporządzenia, a także art. 29 ust. 2 pra wa o adwokaturze naruszają Konstytucję. 1.2.1. P ytający sąd wsk azał, że art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze nakłada na Ministra Spraw iedliwości obowiązek określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Realizację tego zobow i ą zania sta nowi § 19 rozporządzenia. W ocenie pytającego sądu regulacja ta wydana została bez właściwego upoważnienia ustawowe go, a upoważnienie zawarte w art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze jest „zbyt ogólne (blankieto we), gdyż nie wskazuje na przesłanki czy kryteria jakimi winien się w tym zakresie kierow ać organ wydający rozporządzenie”. Wobec powyższego, pytający sąd stwierdził , że upoważnienie to w obecnym brzmieniu „może naruszać, w części dotyczącej blankietowego upoważnienia ministra do określenia maksymalnej wysokości ww. opłaty, OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 3 normę konstytucyjną zawartą w art. 92 ust. 1 Ko nstytucji Rze czypospolitej Polskiej”. Zdaniem pytającego sądu § 19 pkt 1 rozporządzenia „może naruszać, w części dotyczącej ograniczenia wysokości opłat do wysokości 150% stawe k minimalnych, normy konstytucyjne zawarte w art. 32 i art. 45 ust. 1 Konstytucji ” . O becne zróżnicowanie sytuacji prawnej pełnomocników działających z wyboru oraz występujących z urzędu nie znajduje, jego zdaniem, żadnego racjonaln ego uzasadnienia. Zróżnicowanie stawek opłat pełnomocnika z urzędu oraz pełnomocnika z wyboru narusz ać ma zakaz dyskryminacji w życiu społecz nym i nakaz równego traktowania przez władze p ubliczne (art. 32 Konstytucji). Zdaniem pytającego sądu godzi to także w konstytucyjne prawo d o sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Jak wskazał pytający sąd, zarówno adwokat z wyboru , jak i adwokat z urzędu, mają prawo do jednakowego wynagrodzenia za taką samą pracę. O dyskryminacji i nierównym traktowaniu adwokata z urzędu świadczy to, że otrzymuje on znacznie niższe wynagrodzenie w porównaniu z wynagrodzeniem adwokata z wyboru . Sąd zwrócił przy tym uwagę, że instytucja pełnomocnika z urzędu jest instytucją proc e sową . Nie ma bowiem wyodrębnionej grupy podmiotów świadczących pomoc prawną w takim tryb ie. Adwokat z wyboru i adwokat z urzędu są podmiotami podobnymi – wykonu ją ten sam zawód adwokata regulowany przez takie same przepisy. Nie różni się ta k że zakres ich obowiązków i uprawnień procesowych, za które ponoszą odpowiedzialność proc e sową. Zdaniem pytającego sądu obowiązujący stan prawny ogranicza również faktyczny dostęp do sądu, wbrew dyspozycji art. 45 ust. 1 Konstytucji, który gwarantuje prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy. R óżnice w wynagrodzeniu mogą prowadzić do niższej jakości usług świadczonych przez adwokatów z urzędu w porównaniu do adwokatów z wyboru. Mniejszy nakład pracy a d wokata z urzędu może negatywnie wpływać na poziom ochrony prawnej osób korzystających z jego pomocy, co narusza gwarancje wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytu cji. 2. W piśmie z 21 maja 2015 r. stanowisko w sprawie pyta nia prawnego z 9 marca 2015 r. za jął Minister Sprawiedliwości. Wniósł on o uznanie, że art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze jest zgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji, a § 19 pkt 1 rozporządzenia jest zgodny z art. 32 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Jak zaznaczył Minister Sprawiedliwości, odmienne uregulowanie wysokości wynagro dzenia adwokatów nie narusza zasady równego traktowania. N ie sposób stwierdzić, że podmioty uznawane przez sąd za podobne (adwokaci z wyboru i z urzędu) znajdują się w ta kiej samej sytuacji prawnej. Wobec powyższego trudno uznać rozwiązania § 19 pkt 1 rozporządzenia za niezgodne z art. 32 Konstytucji. Minister Sprawie dliwości uznał również, że § 19 pkt 1 rozporządzenia nie narus za art. 45 ust. 1 Konstytucji , wyraż a jącego prawo do sądu. Nie znajduje uzasadnienia twierdzeni e, jakoby od adwokata ustanowio nego z urzędu trudno było wymagać, by podejmował na rzecz strony dalej idące starania aniżeli jedynie niezbędne dla ochrony jej pra w. Zasady wykonywania zawodu adwo kata zobowiązują go do wykonywania czynności z należytą starannością, bez względu na to, czy świa dczy pomoc z urzędu, czy z wyboru. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości błędny jest także zarzut blankietowości upoważnienia do wydania rozporządzenia zawartego w art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze. D okonując wykładni tego przepisu , sąd odniósł się jedynie do jego literalnego brzmienia, bez uwzględnienia uw a runkowań systemowych, tymczasem przepis ten powinien być interpretowany z uwz ględnieniem art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze. Biorąc pod uwagę bezpośrednie powiązanie wskazanych przepisów, dopiero systemowa ich interpretacja pozwala określić szczegółowe kryteria, które obowiązują Ministra Sprawiedliwości przy realizacji delegacji ustawowej zawartej w art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze. W ocenie Ministra Sprawiedliwości zakwestionowany przepis, upoważniający do wydania OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 4 rozporz ą dzenia, wskazuje zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści rozp o rządzenia, a zatem spełnia wymagania wynikające z art. 92 ust. 1 Konstytucji. Minister Sprawiedli wości skonkludował, że obecnie obowiązujące zasady ustalania wynagrodzeń za czynności adwok a tów, oprócz interesów osób wykonujących ten zawód, uwzględniają również interes obywateli, co pozostaje w zgodzie z ogólną zasadą proporcjonalności, wywodzoną z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. 3. W piśmie z 23 czerwca 2015 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 3 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z uwagi na niedopuszczal ność wydania wyroku. Prokurator Generalny, uwzględniając okoliczności spraw y toczącej się przed pytającym s ą dem, wskazał, że pytanie prawne z 9 marca 2015 r. w zakresie, w jakim zaskarżono w nim § 19 pkt 1 rozporządzenia oraz art. 29 ust. 2 prawa o adwo katurze, nie spełnia przesłanek dopuszczalności jego merytorycznego rozpoznania. Po pierwsze, pytający s ąd nie uzasadnił w sposób odpowiedni zarzut ów niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów ani nie przywoł a ł dowodów na ich poparcie. Zdaniem Prokuratora General nego sąd, zarzucając naruszenie zasady równości i zakazu dyskryminacji, poprzestał w zasadzie na porównaniu sytuacji adwokata z urzędu i adwokata z wyboru. Uznając ich za podmioty podobne, nie wyjaśnił z jakich powodów zróżnicowanie jest konstytucyjnie niedopuszczalne. Na tym tle Prokura tor Generalny zwrócił uwagę na wyrok TK z 29 sierpnia 2006 r., sygn. SK 23/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 94, w którym Trybunał orzekł, że § 15 pkt 1 rozporządzenia Minis tra Sprawiedliwo ści z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego u stanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490) jest zgodny m.in. z a rt. 32 Konstytucji. Przepis będący przedmiotem kon troli w tamtym postępowaniu miał analogiczną treść normatywną do zakwestionowanego w pytaniu prawnym § 19 pkt 1 rozporządzenia . Wymagania wyni kającego z art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK nie spełnia także za rzut naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji. Sprowadza się on w zasadzie do kon statacji, że adwokat z urzędu będzie podejmował jedynie czynności konieczne dla ochrony praw klienta, wykazując mniejsze zainteresowanie jego sprawą, niż adwokat z wyboru. Niezal eżnie od powyższego, w ocenie Prokuratora Generalnego wątpliwości budzi adekwatność art. 45 ust. 1 Ko n stytucji do kontroli § 19 pkt 1 rozporządzenia. Zaskarżony przepis rozporządzenia jest bowiem prz episem materialnoprawnym. Nie kształtuje pro cedury ani up rawnień stron postę powania do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnio nej zwłoki. Po drugie, pytający sąd nie uzasadnił wprost spełnienia w niniejszej sprawie przesłanki fun kcjonalnej, gdyż nie wskazał, w jakim zakresie odpowiedź na p ytanie prawne może mieć wpływ na roz strzygnięcie sprawy zawisłej przed tym sądem. Z tych powod ów Prokurator Generalny wniósł o umorzenie postępowania w zakresie bada nia zgodności z Konstytucją § 19 pkt 1 rozporządzenia oraz art. 29 ust. 2 prawa o adwokatur ze ze względu na ni e dopuszczalność wydania wyroku. 4. W piśmie z 2 lipca 2015 r. Marszałek Sejmu przedstawił stanowisko Sejmu co do zarzutu niekonstytucyjności art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze, wnosząc o stwierdzenie jego zgodności z art. 92 ust. 1 Konstytucji. Marszałek Sejmu nie przedstawił natomiast stanowiska co do przepisów ro z porządzenia, wskazując, że wykracza to poza pozycję procesową Sejmu będącego uczestnikiem p o stępowania wyłącznie w odniesieniu do przepisu ustawy. Po przedzając merytoryczną analizę, Marszałek Sejmu zwrócił uwagę na niespełnienie wy magań formalnych pytania prawnego w odniesieniu do art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze. OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 5 Jego zdaniem a rgumentacja mająca dowodzić niekonstytucyjności przepisu upoważniającego jest niewystar czają ca; py tający sąd nie przytoczył argumentów mogących podważyć konstytucyjność kwestion o wanych przepisów. W świetle dotychczasowego orzecznictwa TK , dotyczącego uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności przepisu upoważniającego , wątpliwości budzi to, czy wymagania wynikające z art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK są w niniejszej sprawie spełnione. Kwestę tę Marszałek Sejmu poz o stawił do uznani a TK. Odnosząc się do meritum zarzutów , Marszałek Sejmu uznał, że treść zakwestionowanego art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze odpo wiada standardom określony m w art. 92 ust. 1 Konstytucji. Zo stał bowiem spełniony warunek szczegółowości zarówno podmiotowej, jak i przedmiotowej upo ważnienia ustawowego. Marszałek Sejmu zaznaczył ponadto, że wytyczne dotyczące treści rozp o rządzenia mogą być dekodowane nie tylko z zaskarżonego art. 29 ust. 2, lecz także z innych przep i sów ustawy, a w szczególności art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze. Konieczna jest więc system owa interpretacja wszystkich przepisów ustawy. Z przepisów tych można zrekonstruować wytyczne, którymi powinien kierowa ć się Minister Sprawiedliwości , określając maksymalne opłaty za czynn o ści adwokac kie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej. Tym samym Sejm wyraził pogląd, że art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze jest zgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Podstawa prawa wydania postanowienia. Przystępując do rozpoznania sprawy, Trybunał uwzględnił, że 30 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konst ytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK z 2015 r.). Ustawa ta została trzykrotnie znowelizowana. Po pierwsze, ustawą z dnia 19 listopada 2015 r. (Dz. U. poz. 1928), po drugie, ustawą z dnia 22 grudnia 2015 r. (Dz. U. poz. 2217; dalej: usta wa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r.), która weszła w życie z dniem ogłosz enia, tj. 28 grudnia 2015 r., po trzecie, ustawą z dnia 28 stycznia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o prokuraturze (Dz. U. poz. 178). Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. – w zakresie odnoszącym się do merytorycznego rozpoznawania spraw – zmieniła liczne przepisy regu lujące postępowanie przed TK. Zgodnie z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o T K z 2015 r., w postępowaniu przed Trybunałem – jeżeli zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – stosuje się przepisy dotychczasowe, czyli przepisy ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Przepis ten ma zastosowanie w każdej sprawie toczącej się przed Trybunałem bez względu na to, czy została wszczęta na podstawie wniosku, pytania prawnego czy też skargi konst ytucyjnej. Według dotychczasowego, jednolitego orzec znictwa TK na tle tego przepisu przyjęto , że do rozpoznania spraw wszczętych w okresie obowiązywania ustawy o TK z 1997 r., a niezakończonych przed 30 sierpnia 2015 r. – w wypadku, gdy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania – mają zastosowanie wszystkie przepisy proceduralne wynikające z ustawy o TK z 1997 r., a nie tylko te, które określają ujemną przesłankę procesową (zob. wy roki pełnego składu TK z: 7 października 2015 r., sygn. K 12/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 143; 14 października 2015 r., sygn. Kp 1/15, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 147; 4 listopada 2015 r., sygn. K 1/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 163; postanowienia pełnego składu TK z: 28 października 2015 r., sygn. P 6/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 161; OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 6 3 listopada 2015 r., sygn. SK 64/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 169; 3 listopada 2015 r., sygn. K 32/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 166). Ustawa nowelizująca z 22 grudnia 2015 r. zawierała art. 2 regulujący sytuacje intertemporal ne we wszystkich sprawach wniesionych do Trybunału przed jej wejściem w życie. W wyroku z 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15 (OTK ZU A/2016, poz. 2), Trybunał stwierdził niekonstytucyjność tej ustawy w całości ze względu na tryb jej uchwalenia, a także – w punkcie 16 lit. b sentencji – stwier dził niezgodność jej art. 2, nakazującego co do zasady s tosowanie jej przepisów do wszystkich spraw, w których postępowanie zostało wszczęte przed dniem wejścia w życie tej ustawy, z art. 2 Konstytucji. W myśl orzeczenia TK – jego skutkiem jest powrót do stanu prawnego sprzed nowel i zacji, a więc do ustawy o TK z 2015 r. (ustawy nowelizowanej). Już ten argument sam przez się – nie zależnie od relacji dwóch przepisów przejściowych: art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. oraz art. 2 ustawy nowelizującej z 22 grudnia 2015 r. – przesądza, że sprawy, które zostały wniesi one do Try bunału przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku kiedy zachodzą przesłanki um o rzenia postępow a nia, muszą być rozpatrywane na podstawie przepisów ustawy o TK z 1997 r. Można jednak zauważyć, że nawet wówczas, gdyby konstytucyjność ar t. 2 ustawy nowelizu jącej z 22 grudnia 2015 r. nie została zakwestionowana, w sprawach wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o TK z 2015 r., w wypadku których zachodziły przesłanki umorz e nia postępowania, należałoby uwzględnić przepisy ustawy o TK z 1997 r. Art. 2 ustawy nowelizuj ącej z 22 grudnia 2015 r. rozstrzygał bowiem, że jeśli do wejścia w życie tej ustawy Prezes Trybunału zawiadomił uczestników postępowania o przekazaniu wniosku, pytania prawnego lub skargi do ro zpoznania przez skład orzekający, zastosowanie miała znajdować zasada dalszego działania prawa dawnego, a zgodnie z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r. do wyróżnionej wcześniej kategorii spraw nale ży stosować ustawę o TK z 1997 r. Mając powyższe na uwadze, Trybunał uznał że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu w try bie oraz na zasadach określonych w ustawie o TK z 1997 r. 2. Przedmiot i zakres zaskarżenia. Sąd Okręgow y w S. zakwestionował zgodność art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2014 r. poz. 635, ze zm.; dalej: prawo o adwokaturze) z art. 92 ust. 1 Konstytucji, a także zgodność § 19 pkt 1 rozpo rządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461 ; dalej: rozporządzenie z 2002 r.) z art. 32 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Pod adresem art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze – będącego przepisem upoważniającym do wydania rozporządzenia z 2002 r. – pytający sąd skierował zarzut blankietowości upoważni e nia, a w szczególności – braku wytycznych dotycz ących treści aktu wykonawczego. Gdy chodzi o drugi przepis wskazany jako przedmiot kontroli, to jest § 19 pkt 1 rozporządz enia z 2002 r. , pytający sąd postawił zarzut naruszenia zasady równości i zakazu dyskryminacji, wy wodzonych z art. 32 Konstytucji, a także zarzut naruszenia prawa do sądu, zagwarantowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Naruszenie zasady równości i zakazu dyskryminacji, zdaniem py tającego sądu, ma wynikać stąd, że prawodawca gorzej traktuje adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu od adwokatów świadczących taką pomoc z wyboru strony (uczestnika postępowania). Pierwsza gr u pa podmiotów może otrzymać wynagrodzenie w wysokości maksymalnej do 150% stawek minimalnych określonych w rozporządzeniu z 2002 r. , natomiast druga – do ich sześciokro t ności. Z kolei zarzut naruszenia OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 7 prawa do sądu pytający sąd odnosi nie tyle do sytuacji prawnej pełnomocnika z urzędu, ile do sytuacji prawnej jednostki – klienta, którego sprawa była prowadzona przez pełn omocnika z urzędu. Zdaniem pytającego sądu prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy ma być ograniczone przez zakwestionowany przepis rozporządzenia z 2002 r. , gdyż – jak należałoby rozu mieć – pełnomocnik z urzędu, motywowany niższym wynagrodzeniem, będzie podejmował jedynie działania nie zbędne dla ochrony praw klienta . Jak tu uzasadnił sąd „ T rudno bowiem wymagać by w sytuacji faktycznej ekonomicznej dyskryminacji adwokata z urzędu, podejmował on na rzecz str o ny dalej idące starania aniżeli te jedynie niezbędne dla ochrony jej praw. Konsekwencją takiego stanu rzeczy musi być niższy (aniżeli możliwy do osiągnięcia w danej sytuacji) poziom ochrony prawnej osób w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, doch o dzących swoich praw przed sądem”. 3. Dopuszczalność orzekania. 3.1. Zgodnie z art. 193 Konstytucji „Każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyj nemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowan ymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem”. Powyższe unormowanie znajdowało odzwierciedlenie i rozwinię cie w art. 3 i art. 32 ust. 3 ustawy o TK z 1997 r. Obecnie wymagania formalne odnoszące się do pytania prawnego precyzuje art. 63 ustawy o TK z 2015 r. , obowiązującej od 30 sierpnia 2015 r. Przepis ten stanowi w zasadzie powtórzenie dotyc h czasowych rozwiązań. Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie wielokrotnie objaśniał znaczenie przesłanek dopuszczalności pytania prawnego w postępowaniu przed sądem konstytucyjnym , wynikających z art. 193 i art. 3 ustawy o TK z 1997 r. (zob. zamiast wielu: postanowienie TK z 11 lutego 2015 r., sygn. P 44/13, OTK ZU nr 2/A/2015, poz. 21, cz. II, pkt 1 i przywołane tam orzecznictwo). Zacho wują one aktualność w niniejszej sprawie. Dla dopuszczalności merytorycznego rozpoznania pytania prawnego konieczne jest spełni e nie trzech przesłanek. Po pierwsze, z pytaniem prawnym może wystąpić tylko sąd, w rozumieniu art. 175 Konstytucji (przesłanka podmiotowa). Po drugie, przedmiotem pytania prawnego może być ty l ko akt normatywny mający bezpośredni związek z rozpoznawaną przez pytający sąd sprawą. Sąd może wskazać każdy przepis, którego wyk orzystanie rozważa bądź zamierza rozważyć podczas ro z strzygania sprawy (przesłanka przedmiotowa). Po trzecie, między orzeczeniem Trybunału (czyli o d powiedzią na pytanie prawne sądu) a rozstrzy gnięciem sprawy toczącej się przed pytającym sądem zachodzić musi zależność o charakterze bezpośrednim, merytorycznym oraz prawnie istotnym. Ko ntrola konstytucyjności wszczynana w trybie pytania prawnego jest powiązana z konkretną sprawą rozpoznawaną przez sąd występujący z pytaniem prawnym. Należy przy tym zauważyć, ż e w świetle art. 193 Konstytucji nie jest konieczne, by podmiotem odmiennie rozstrzygającym sprawę był pyt a jący sąd. Zgodnie z art. 193 Konstytucji wystarczające jest, aby to rozstrzygnięcie samej sprawy t o czącej się przed pytającym sądem było uzależ nione od odpowiedzi Trybunału, bez względu na to, jaki organ ostatecznie tę sprawę rozstrzygnie (zob. wyrok TK z 21 czerwca 2011 r., sygn. P 26/10, OTK ZU nr 5/A/2011, poz. 43, cz. III, pkt 1). Sąd zadający pytanie prawne jest przy tym zobowiąz a ny wskazać, w jak im zakresie odpowiedź Trybunału na pytanie prawne może mieć wpływ na ro z strzygnięcie sprawy, w związku z którą to pytanie postawiono (art. 32 ust. 3 ustawy o TK z 1997 r.). Trybunał Konstytucyjn y jest zobowiązany ocenić, czy sąd prawidłowo wykazał spełnien ie prze słanki funkcjonalnej. W razie niespełnienia bądź niewykazania spełnienia tej przesłanki – czyli naru szenia konstytucyjnych oraz ustawowych wymagań spoczywających na podmiocie OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 8 inicjującym postępow anie – podlega ono umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. ze względu na nied o puszczalność wydania wyroku. Nieza leżnie od powyższych przesłanek pytanie prawne – jako pismo procesowe sądu skiero wane do Trybunału Konstytucyjnego – musi spełniać wymagania formalne określone w przepisach ustawy o TK. Precyzuje je – mający zastosowanie w niniejszej sprawie – art. 32 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r. Pytanie prawne powinno m.in. zawierać sformułowanie zarzutu hierarchicznej niezgodności norm (art. 32 ust. 1 pkt 3 ustawy o TK z 1997 r.) oraz uz asadnienie postawionego zarzutu, z powoł a niem dowodów na jego poparcie (art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK z 1997 r.). W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wielokrotnie podkreślano – także w kontek ście pytań prawnych – rolę uzasadnienia pisma procesowego inicjującego postępowanie (zob. np. wyrok TK z 8 września 2005 r., sygn. P 17/04, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 90). Jak przyjmuje TK, skoro kon trola hierarchicznej zgodności norm opiera się na domniemaniu ich konstytucyjności, to podmiot inicjujący postępow anie przed Trybunałem jest zobligowany dostarczyć argume n tów pozwalających obalić to domniemanie. Dopóki sąd nie powoła przekonujących motywów mających świadczyć o niezgodności kwestionowanego przepisu ze wskazanymi wzorcami kontroli, Trybunał musi uznawać je za zgodne z wzorcem kontroli. Pytanie prawne, w którym sąd ograniczyłby się do wyrażenia prz ekonania o niezgodności przepisu z Konstytucją bądź wskazania istniejących w tej kwestii wątpliw o ści, nie może podlegać rozpoznaniu przez Trybunał (zob. wyrok TK z 8 września 2005 r., sygn. P 17/04, cz. III, pkt 1 uzasadnienia). Trybunał Konstytucyjny podkreślał jednocześnie, że jest zobo wiązany do zbadania wszystkich okoliczności sprawy w celu wszechstronn ego jej wyja ś - nienia, nie będąc zarazem związany m wnioskam i dowodowymi uczestników postęp owania (zob. art. 19 ustawy o TK z 1997 r.). Nie oznacza to jednak w żadnym wypadku dopusz- czalności przerzucenia ciężaru dowod u przez podmiot inicjujący postępowanie w sprawie na Trybunał. Powyższa reguła postęp o wania może bowiem znaleźć zastosowanie dopiero wówczas, gdy ten podmiot wykazał się należ y tą starannością, spełniając wszystkie ustawowe wymagania wynikające m.in. z art. 32 usta wy o TK (zob. postanowienie TK z 26 czerwca 2013 r., sygn. P 13/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 72, cz. II, pkt 2.2). Spełnienie powyższych wymagań w sposób szczególny ciąży na sądzie przedstawiającym p ytanie prawne. Jest on bowiem podmiotem profesjonalnym i należy zakładać, że ma wiedzę o ob o wiązującym prawie i wymaganiach co do inicjowania postępowania przez Trybunałem Konstytucy jnym. 3.2. Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę na zmianę stanu prawnego, jaka dokonała się od 1 stycznia 2016 r. Tego dnia weszły w życie dwa rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800; dalej: rozporz ądzenie w sprawie opłat) i w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1 801; dalej: rozporządzenie w sprawie kosztów). Przepisy tych obydwu rozporządzeń zmieniły wysokość stawek minimalnych, a także z asady zasądzania opłaty za czynności zastępstwa procesowego w sprawach, w których zastę pstwo procesowe jest sprawowane przez adwokata z wyboru oraz istotnie zmieniły mechanizm okre ślania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Po pierwsze, zasady ustalania wysokości opłat za czynności zastępstwa procesowego pełni o nego przez adwokatów z wyboru i z urzędu rozdzielono między dwa rozporządzenia. W odniesieniu do spraw, w których zastępstwo procesowe sprawowane jest przez adwokata z wyboru, kwestię tę reguluje rozporządzenie w sprawie opłat, a w sprawach, w których pomoc prawną świadczono z urzędu – roz porządzenie w sprawie kosztów. OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 9 Po drugie, w sprawach, w których pomoc prawna udzielana jest z urzędu, utrzymano zasa dę, w myśl której koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa , należne adw o katowi z urzędu, obejmują opłatę ustaloną z godnie z przepisami rozporządzenia oraz niezbędne , udokumentowane wydatki adwokata (§ 2 rozporządzenia w sprawie kosztów). Zrezygnowano nat omiast z ustalania należnej opłaty na podstawie stawek minimalnych, zastępując ten model mechan i zmem opłaty maksymaln ej. W myśl § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie kosztów należną adwok a towi opłatę ustala się w wysokości co najmniej 1/2 opłaty maksymalnej określonej w rozporządz eniu, przy czym należna opłata nie może przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, lecz nieprzekraczającej opłaty maksymalnej , następuje z uwzględnieniem stopnia zawiłości sprawy i nakładu pracy adwokata , jego wkładu w prz y czynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności czasu poświęconego na przygotowa nie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu, wartości przedmiotu sprawy, wkładu pracy adwokata w prz y czynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych z a gadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie, a także trybu i czasu prow adzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych są dowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszern ości (§ 4 ust. 2 rozporządzenia w sprawie kosztów). Po trzecie , nowe rozporządzenia weszły w życie z dniem 1 stycznia 2016 r. Zgodnie z § 21 rozporządzenia w sprawie opłat oraz § 22 rozporządzenia w sprawie kosztów, do spraw wszczętych i ni e zakończonych przed wejściem w życie rozporządzenia stosuje się przepisy dotychczasowe do czasu zakończenia postępowania w danej instancji. Prawodawca przyjął więc regułę intertemporalną, zgodnie z którą w sprawach będących w toku – do zakończenia postępowania w danej instancji i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (por. m.in. art. 108 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) – należy stosować dawne prawo, jeśli chodzi o wysokość stawek minim alnych i opłat za czynności adwokata z tytułu zastępstwa procesowego oraz kosztów nieopłaconej pomocy pra wnej. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że – mimo zmiany stanu prawnego – do sprawy leżąc ej u podstaw pytania prawnego znajdą zastosowanie przepisy rozporządzenia z 2002 r. Postępowanie przed pytającym sądem, w zakresie obejmującym zasądzenie wynagrodzenia pełnomocnika z urzę du, nie ule gło bowiem zakończeniu i toczyło się w momencie zmiany stanu prawnego. Zakwestio nowany § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r. nadal zatem obowiązuje i może być w dalszym cią gu przedmiotem kontroli w postępowaniu przed TK. 3.3. Trybunał stwierdza, że wydanie orzeczenia w niniejszej sprawie jest niedopuszczalne, a postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. w związku z art. 134 pkt 3 ustawy o TK z 2015 r . Trybunał podziela w pełni stanowisko Prokuratora Generalnego (oraz uwagi formalne zawarte w stanowisku Sejmu) o niespełnieniu wymagania uzasadnienia zarz u tów niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów ustawy i rozporządzenia z 2002 r. Ponadto, co do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji, Trybunał stwierdza niespełnienie przesłanki funkcj onalnej pytania prawnego. 3.3.1. Po pierwsze, pytający sąd, stawiając zarzut niezgodności art . 29 ust. 2 prawa o adwokaturze z art. 92 ust. 1 Konstytucji, poprzestał w zasadzie na lakonicznej konstatacji, że upoważni enie ma charakter blankietowy. Nie wyraża ono, zdaniem pytającego sądu, przesłanek ani kryteriów, któ rymi musi kierować się organ wydający rozporządzenie, OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 10 kształtując treść tego aktu wykonawcz ego . Zdaniem pytającego są du w ustawie brakuje wytycznych dot yczących treści rozporządzenia. Rozporządzenie jest aktem wykonawczym do ustawy, wydawanym na jej podstawie i w celu jej wykonania. Jak wielokrotnie wskazywał Trybunał Konstytucyjny, rolą wytycznych jest wyznaczenie pewnego kierunku regulacji wykonawczej, a nie przesądzenie od początku do końca o jej tr e ści. Upoważnienie ustawowe ma więc w założeniu pozostawić prawodawcy pewien margines swo body regulacyjnej. W świetle orzecznictwa „wytyczne dotyczące treści aktu” mogą przybierać ro z maitą postać redakcyjną. Mogą one mieć zarówno charakter „negatywny” (tj. ze wszystkich pote n cjalnych rozstrzygnięć rozporządzeniodawcy mają wykluczać te, któryc h ustawo dawca sobie nie życzy), jak i charakter „pozytywny” (np. wskazanie kryteriów, którymi ma się kierować twórca ro z porządzenia, normując przekazany mu zakres spraw, wskazanie celów, jakie ma spełniać dane unormowanie, czy funkcji instytucji, której ukształtowanie ustawa powierzyła rozp o rządzeniu). W każdym wypadku ustawa musi zawierać pewne wskazania wyznaczające treści (kierunki rozwiązań), jakie mają być zawarte w rozporządzeniu, bądź eliminujące pewne treści (kierunki rozwiązań) – (zob. np. wyrok TK z 26 października 1999 r., sygn. K 12/99, OTK ZU nr 6/1999, poz. 120, cz. III, p kt 2). Sposób ujęcia wytycznych oraz zakres ich szczegółowości są w zasadzie sprawą uznania ustaw o dawcy. Kontrola Trybunału ogranicza się więc do ustalenia dwóch kwestii. Po p ierwsze, czy w ustawie zawarto w ogóle wytyczne. Brak wytycznych przesądza o niekonstytucyjności upoważnienia, bo stanowi oczywistą obrazę art. 92 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Po drugie, czy sposób zredagowania wytycznych pozostaje w zgodzie z ogólnymi zasadami wyłączności ustawy i nakaz a mi, by pewne kwestie były regulowane w całości w ustawie. „Wytyczne” nie muszą być zawarte w przepisie formułującym upoważnienie do wydania rozporządzenia – możliwe jest też ich zamies zczenie w innych przepisach ustawy , o ile tylko pozwala to na precyzyjne zrekonstruowanie treści tych wy tycznych (zob. np. wyrok TK z 17 października 2000 r., sygn. K 16/99, OTK ZU nr 7/2000, poz. 253). Trybunał Konstytucyjny przypomina, że naruszenie art. 92 Konstytucji może mieć różne p o stacie. Może odnosić się do samego przepisu upoważniającego, jak i aktu wykonawczego. Jeśli ch o dzi o pierwszą kwestię, to niezgodność upoważnienia ustawowego z art. 92 Konstytucji polegać bę dzie m.in. na jego skonstruowaniu niezgodnie z wymaganiami zawartymi w tym przepisie (np. niewskazaniu zakresu spraw przekazanych do unormowania lub wytycznych). Z kolei naruszenie art. 92 Konstytucji przez przepisy rozporządzenia polegać może m.in. na wydaniu tego aktu przez podmiot niemający kompetencji prawotwórczej lub z naruszeniem procedury jego stanowienia, wykroczeniu poza przedmiotowy zakres upoważnienia i unormowania w rozporządzeniu spraw, do których usta wodawca nie upoważnił prawodawcy delegowanego, czy wreszcie – niezgodności treści rozporz ą dzenia z aktami normatywnym i hierarchicznie wyższymi (zob. wyrok TK z 8 maja 2014 r., sygn. U 9/13, OTK ZU nr 5/A/2014, poz. 51, cz. III, pkt 4.3). Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę na specyfikę kwestionowania przepisów upoważni a jących, w szczególności przez sądy przedstawiające pytanie prawne. W dotychczasowym orzecznictwie – jeszcze przed wystąpieniem przez Sąd Okręgowy w S. z pytaniem prawnym w niniejszej sprawie – kwestia ta została przez TK szczegółowo objaśniona m.in. w postanowieniu z 18 grudnia 2014 r. o sygn. P 26/14 (OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 130) . Sformułowane tam uwagi za chowują pełną akt u alność w niniejszej sprawie. Trybunał stwierdza, że przepisy prawa o adwokaturze zawierają wytyczne. Określa je – wskazany jako przedmiot kontroli – art. 29 ust. 2 (w części obejmującej słowa: „uwzględnieniem sp o sobu ustalania tych kosztów, wydatków stanowiących podstawę ich ustalania oraz maksymalnej wysoko ści opłat za udzieloną pomoc”). Pewne elementy OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 11 wytycznych, na co trafnie zwracają uwagę uczestnicy postępowania, można zrekonstruować z art. 16 ust. 2 i 3 prawa o adwokaturze, odnosz ącego się do ustalania wysokości stawek minimalnych i opłat za czynności adwokatów przed organ ami wy miaru sprawiedliwości. S koro zakwestionowane przepisy rozporządzenia zawierają wytycz ne (chocia żby były one ogólne), to rolą pytając ego sąd u , w kontekście tak postawionego zarzutu, p o winno być przynajmniej uprawdopodobnienie, z jakich konstytucyjnych powodów (np. związanych z urze czywistnianiem wolności i praw jednostek) wy tyczne są niedostatecznie szczegółowe, a przez to niezgodne z art. 92 ust. 1 Konstytucji. Innymi słowy, sąd powinien wykazać, które konstytucyjne normy, zasady lub wartości przemawiają za większą precyzją unormowania ustawowego w tym zakresie, ewentualnie – czego pytający sąd nie uczynił – wykazać, że materia dotycząca kosztów nie o pł aconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu jest materią ustawową, która nie może być przekazana do rozporządzenia w takim zakresie, jak to zrobił ustawodawca w art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze. Przy takim ogólnym postawieniu zarzutu i argumentacji mającej uzasadniać ni e konstytucyjność przepisów upoważniających, nie sposób stwierdzić, jak szczegółowe miałyby być wytyczne, aby – zgodnie z oczekiwaniem pytając ego sąd u – spełniały w ymagania w ynikające z art. 92 Konstytucji. Lakoniczne stanowisko pytającego sądu, odwołujące się li tylko do blankietowości upowa ż nienia ustawowego, bez przeprowadzenia w tym zakresie analizy wy kazującej, na czym ta blankie towość zaskarżonego przepisu upoważniająceg o polega, jaki jest standard konstytucyjny i z jakich powodów nie spełnia go art. 29 ust. 2 prawa o adwokaturze, powoduje, że postęp o wanie w zakresie badania zgodności tego przepisu z art. 92 ust. 1 Konstytucji podlega umorzeniu z uwagi na niedo puszczalność wydania wyroku. 3.3.2. Po drugie, wymagania odpowiedniego uzasadnienia zarzutu wynikającego z art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK z 1997 r. nie spełniają również zarzuty niezgodności § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r. z art. 32 Konst ytucji. Stawiając zarzut naruszenia zasady równości i zakazu dyskryminacji, pytający sąd poprzesta ł w zasadzie na dokonaniu porównania adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu (do których odnosi się zaskarżony § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r.) z adwokatami świadczącymi pomoc prawną z wyboru. Obydwie te grupy podmiotów uznał za podmioty podobne, które muszą być tra k towane równo. Abstrahując od poprawności wskazania przez pytający sąd klasy podmiotów podo b nych (do których – zdaniem Trybunału – sąd błędnie zalicza wszystkich adwokatów będących pełnomocnikami), pytający sąd nie przeprowadził analizy przyczyn i specyfiki odmiennego ukształt owania sytuacji prawnej pełnomocników z wyboru i pełnomocników z urzędu w zakresie wynagro dzenia za udzieloną pomoc prawną. Trybunał w ty m za kresie podziela argumentację Prokuratora Generalnego, że istniejące zróżnicowanie nie wynika z rodzaju zastępstwa procesowego ani nie zale ży od tego, czy adwokat występuje z urzędu czy też z wyboru, lecz jest konsekwencją ponoszenia w konkretnej sprawie ko sztów nieopłaconej pomocy prawnej przez Skarb Państwa. Z uwagi na obo wiąz u jącą w postępowaniu cywilnym zasadę odpowiedzialności za wynik procesu (por. art. 98 § 1 k.p.c.), zgodnie z którą koszty procesu obciążają stronę przegrywającą, pełnomocnik z urzędu wy grywający sprawę może też otrzymać wynagrodzenie na takich samych zasadach, jak pełnomocnik z wyboru, jeżeli stroną prz e grywającą sprawę, a w konsekwencji zobowiązaną do ponoszenia kosztów procesu, nie jest strona reprezentowana przez pełnomocnika z urzę du. Pytający sąd zdaje się ponadto utożsamiać nierówne traktowanie, które, co do zasady, jest zakazane przez art. 32 ust. 1 Konstytucji z bezwzględnie konstytucyjnie niedopuszczalnym traktowa niem dyskryminującym, którego dotyczy art. 32 ust. 2 Konstytucji. W świetle brzmienia art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji obydwa te ustępy wyrażają odmienną treść normatywną. Jak wielokrotnie podkreślał TK, „zakaz dyskryminacji OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 12 wynikający z art. 32 ust. 2 Konstytucji nie jest tożsamy z zakazem różn icowania sytuacji podmiotów prawa [z art. 32 ust. 1 Konstytucji]” (wyrok z 15 lipca 2010 r., sygn. K 63/07, OTK ZU nr 6/A/2010, poz. 60). Zakaz dyskryminacji „oznacza (…) m.in. niedopuszczalność wprowadzania regulacji różnicujących sytuację prawną adresatów norm, wyłącznie oraz ze w zględu na indywidualne (osobowe) cechy adresata normy prawnej, takie jak płeć (…). Dyskryminacja sta nowi zatem kwalifikowany przejaw nierównego traktowania. Jest ona bezwzględnie niedopuszcza l na, nawet w reżimie stanów nadzwyczajnych” (wyrok z 5 lipca 2011 r., sygn. P 14/10, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 49). Pytający sąd nie przedstawił jednak w tym zakresie żadnych argumentów, z kt ó rych wynikałoby , jaka jest przyczyna dyskryminacji oraz jakie niedozwolone kryterium różnicują ce zastosował ustawodawca. Z tego p owodu należy uznać, że pytający sąd nie uzasadnił zarzutu na ruszenia art. 32 ust. 2 Konstytucji. Zgodnie z prezentowanym w orzecznictwie konstytucyjnym pogl ą dem, w wypadku nieudowodnienia zarzutu niezgodności norm z zakazem dyskryminacji postępow anie przed TK podlega umorzeniu w zakresie kontroli z art. 32 ust. 2 Konstytucji (zob. zamiast wielu postanowienie TK z 22 lipca 2015 r., sygn. SK 20/14, OTK ZU nr 7/A/2015, poz. 115). 3.3.3. W ocenie Trybunału zarzut naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji przez § 19 pkt 1 rozpo rządzenia z 2002 r. nie został uzasadniony zgodnie z wymaganiami wynikającymi z art. 32 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK z 1997 r. Co więcej, opiera się on na nieporozumieniu. Pytający sąd upatruje nieko n stytucyjność zaskarżonego przepisu rozporządzeni a z 2002 r. w tym, że adwokat z urzędu – niezmotywowany odpowiednim wynagrodzeniem – będzie podejmował tylko czynności niezbędne dla ochrony praw klientów, zaś adwokat z wyboru będzie czynił większe starania na rzecz klienta, sk u teczniej broniąc jego praw. Sąd w ychodzi więc z założenia, że elementarnym warunkiem rzetelności prowadzenia sprawy klienta przez adwokata z urzędu i skutecznością podejmowanych przezeń czy n ności procesowych jest wynagrodzenie odpowiadające wynagrodzeniu jakie otrzymywałby adwokat z wyboru. Takie rozumowanie nie znajduje podstaw ani w b rzmieniu zaskarżonego przepisu czy w treści innych aktów normatywnych , ani w etosie zawodu adwokata. Przeciwnie, ustawowym i deon tologicznym obowiązkiem adwokata – niezależnie od formy świadczenia pomo cy prawnej i wysoko ści uzyskanego honorarium – jest wypełnianie swych obowiązków „ gorliwie, sumiennie i zgodnie z przepisami prawa ”, a także kierowanie się w swoim postępowaniu „zasadami godności, uczciwości, słuszności i sprawiedliwości społecznej”. Nawet jeżeli w praktyce zdarzają się wypadki nierzeteln o ści pracy pełnomocnika z urzędu, to nie ma żadnych podstaw prawnych by wiązać je z przepisem regulującym zasady określania wysokości wynagrodzenia adwokata z urzędu z tytułu nieopłaconej pomocy pra wnej. Ro zumowanie pytającego sądu jest nietrafne także z innego powodu. Adwokat z wyboru otrzymuje wynagrodzenie ustalone w umowie z klientem, a nie – jak wy daje się przyjmować pytaj ą cy sąd – na podstawie wysokości kosztów zastępstwa procesowego zasądzonego przez sąd według stawek minimalnych . Koszty zastępstwa procesowego zasądzane przez sąd, które mogą wynosić od jedno - do sześciokrotności stawki minimalnej, stanowią de lege lata należność klienta (strony, uczestnika postępowania ), a nie kwotę przysługującą i zasądzaną na rzecz pełnomocnika. Tryb u nał zwraca przy tym raz jeszcze uwagę, że pełnomocnik z wyboru , wygrywając sprawę ze stroną, która nie jest zwolniona od ponoszenia kosztów procesu , może otrzymać wynagrodzenie w wysokości nieprz e kraczającej sze ściokrotności stawki minimalnej. Niezależnie od prawnych i deontologicznych obowiązków adwokata zachowanie należytej staranności i dążenie do wygrania sprawy swego mandanta stanowi czynnik, który może przełożyć się na wysokość osiągniętego wynagrodzenia. N iezależnie od błędności poglądu pytającego sądu co do charakteru kosztów nieopłaconej pomocy prawnej i braku jakiejkolwiek relewantnej konstytucyjnie argumentacji OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 13 w pytaniu prawnym, wy kazującej dlaczego wynagrodzenie pełnomocników z urzędu ograniczać ma konstytucyjne prawo do spra wiedliwego rozpatrzenia sprawy ich klientów przez sąd, TK zwraca uwagę, że w odniesieniu do tak sformułowanego zarzutu nie została spełniona przesłanka funkcjonalna pytania prawnego. Trybunał zwracał uwagę w dotychczasowym orzecznictwie, że pytanie prawne nie może abstrah o wać od sprawy, w związku z którą jest przedstawiane, i być traktowane przez sąd tylko jako „ okazja ” do zainicjowania postępowania przed Trybunałem. Tym bardziej, że przedstawienie pytania prawnego wstrzymuje rozpatrzenie in dywidualnej sprawy, z którą do sądu zwróciła się jednostka (zob. postanowienie TK z 26 lipca 2012 r., sygn. P 17/12, OTK ZU nr 7/A/2012, poz. 95, cz. II). Przesłanka funkcjonalna pytania prawnego wynikająca z art. 193 Konstytucji, polegająca na koniecznośc i ist nienia zależności między orzeczeniem TK wydanym w następstwie pytania prawnego a rozstrz y gnięciem przez sąd sprawy , nie uzasadnia więc stawiania dowolnych zarzutów. Muszą one pozost a wać w związku z toczącą się przed tym sądem indywidualną sprawą. W in nym wypadku pyta nie prawne przekształciłoby się w środek inicjowania kontroli konstytucyjności prawa o charakterze genera lnym. Trybunał stwierdza, że pytając y sąd rozpatruje sprawę zażalenia adwokata świadczącego p o moc prawną z urzędu, którego wynagrodzenie za prowadzenie sprawy pokrywa Skarb Państwa, na dotyczące go postanowienie sądu określające wysokość wynagrodzenia. S ąd nie sformuł o wał jednak zarzutu naruszenia prawa do sądu z perspektywy adwokata, którego sprawę rozpatruje. Zarzut postawiony w pytaniu prawnym dotyczy abstrakcyjnie ujętego problemu potencjalnego wpływ u wyso kości wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu na sytuację prawną oraz możliwości ochrony praw jego mandanta. Pomijając okoliczność, że taki zarzut dotyczy raczej sfery stosowania prawa (i naruszania prawa), to z daniem TK rozstrzygnięcie o takim problemie – w świetle okoliczności fak tycznych oraz prawnych sprawy adwokata dochodzącego należnego mu wynagrodzenia za udzieloną pomoc pra w ną – pozostaje irrelewantne z punktu widzenia zawisłej prz ed pyta jącym sądem sprawy. Nie została zatem spełniona przesłanka funkcjonalna pytania prawnego. 4. Niezależnie od wystąpienia ujemnej przesłanki procesowej w niniejszej sprawie, Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę ustawodawcy na istnienie systemowego problemu związanego z okr e śleniem wysokości wynagrodzenia adwokatów i radców prawnych za pomoc prawną świadczoną z urzędu. Potwierdzeniem tego są liczne wnioski, pytania prawne i skargi konstytucyjne kierowane w ostatnich latach do Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał – jako negatywny ustawodawca – ma jed nak ograniczone możliwości rozwiązania tego problemu, zważywszy również na to, że może orzekać wyłącznie w granicach za skarżenia. W ynagrodzenie adwokatów i radców prawnych za pomoc prawną udzieloną z urzędu st anowi ich prawo majątkowe w rozumieniu art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji, a jednocześnie może być – przy najmniej w pewnych okolicznościach – uznane za mieszczące się w ramach wynagrodzenia za pra cę w rozumieniu art. 65 Konstytucji . W związku z tym sposób jego określenia oraz jego wysokość wi nny spe łniać formalne i materialne wymagania, jakie ustanawia Konstytucja. Trybunał Konstytucyjny nie ma kompetencji do określenia wysokości wynagrodzenia ani zasad jego ustalenia. Należy to do prawodawcy. Trybunał z wraca jednak że uwagę, że zapewnienie profesjonalnej pomocy prawnej osobom ubogim, a co za tym idzie umożliwienie im efektywnej ochrony ich konstytucyjnych woln o ści i praw, jest zadaniem państwa. Chociaż adwokaci i radcowie prawni – jako wykonujący zawody zaufania publicznego – mogą być zobowiązani do pewnych poświęceń na rzecz interesu publiczn ego, w tym pomocy prawnej z urzędu, to nie może prowadzić to do przerzucenia na nich rzeczywistego ci ężaru realizacji tego zadania publicznego. Ustawodawca musi zatem OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 14 odpowi ednio wyważyć kolidujące ze sobą konstytucyjne prawo do ochrony praw majątkowych i wynagrodzenia pełnomo c ników z urzędu z zasadą równowagi budż etowej. Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie. Zdanie odrębne sędziego TK Zbigniewa Jędrzejewskiego do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r., sygn. akt P 70/15 Na podstawie art. 99 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytu- cyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK), zgłaszam zdanie odrębne do posta- nowienia z dnia 22 czerwca 2016 r. w sprawie o sygn. P 70/15 1. Uważam, że postanowienie zostało wydane niezgodnie z przepisami ustawy o TK. Trybunał oparł swoje orzeczenie na niewłaściwym reżimie prawnym. 2. W niniejszej sprawie Trybunał przyjął, że tryb postępowania przed Trybunałem re- guluje ustawa o TK w kształcie określonym wyrokiem TK z dnia 9 marca 2016 r., sygn. K 47/15. Takie założenie jest niezgodne z art. 190 ust. 3 w związku z art. 190 ust. 2 Konstytucji. 3. Zgodnie z art. 190 ust. 2 Konstytucji, o rzeczenia Trybunału w sprawach wymienio- nych w art. 188 Konstytucji podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dz ienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Z art. 190 ust. 3 zda- nie pierwsze Konstytucji wynika, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązują cej aktu normatywnego. Zakładając, że ustawodawca konstytucyjny działał racjonalnie i zastosował w przepisach te same wyrażenia na określenie tych samych instytucji prawnych, nie można różnicować znaczenia pojęć „ogłoszenie” użytych w ust. 2 i 3 art. 190 Konstytucji. Wynika z tego, że określone w art. 190 ust. 3 Konstytucji sformułowanie, iż orzeczenie TK wchodzi w życie z dniem ogłoszenia należy interpretować z uwzględnieniem art. 190 ust. 2 Konstytucji. Oznacza to, że w art. 190 ust. 3 Konstytucji chodz i o ogłoszenie orzeczenia TK w tym organie urzędowym, w którym akt normatywny będący przedmiotem orzeczenia Trybunału był opublikowany. 4. W wypadku orzeczenia TK z 9 marca 2016 r., mogłoby ono wejść w życie po jego ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw. Od tego momentu wywoływałoby skutki derogacyjne w nim przewidziane, a tym samym doprowadziłoby do zmian w systemie prawa. Skoro jednak w momencie wydawania postanowienia o sygn. P 70/15, wyrok o sygn. K 47/15 nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, jego sentencja nie może określać trybu postępowania przed Trybunałem, gdyż orzeczenie to nie weszło w życie. Z tego względu, wydając postanowienie w niniejszej sprawie, Trybunał powinien sto- sować przepisy ustawy o TK, w brzmieniu wynikającym z tekstu jednolitego ogłoszo nego 8 marca 2016 r. oraz odpowiednie przepisy przejściowe ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. OTK ZU A/2016 P 70/15 poz. 47 15 o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2217; dalej: ustawa o zmianie ustawy o TK). 5. Z powyższych względów, zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o zmi anie ustawy o TK w związku z art. 44 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o TK, postanowienie wydane w niniejszej spra- wie, powinno zapaść w składzie siedmiu sędziów. Zdanie odrębne sędziego TK Julii Przyłębskiej do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r., sygn. akt P 70/15 Na podstawie art. 99 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293) zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 2016 r. w sprawie o sygn. akt P 70/15. Zdanie odrębne uzasadniam następująco: 1. Skład orzekający w niniejszej sprawie jest niezgodny z przepisami ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK), zmienionej usta wą z dnia 22 grudnia 2015 r. o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2217; dalej: ustawa o zmianie ustawy o TK). 2. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 9 marca 2016 r. wydane w sprawie o sygn. K 47/15 nie weszło w życie, dlatego tryb postępowania przed Trybunałem nadal reguluje ustawa o TK w kształcie określonym ustawą o zmianie ustawy o TK, która nie utraciła mocy obowiązującej. 3. Art. 190 ust. 3 in principio Konstytucji stanowi, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia. 4. Art. 190 ust. 2 zdanie pierwsze Konstytucji stanowi, że ogłoszenie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego następuje w organie urzędowym, w którym będący przedmiotem orzeczenia akt normatywny był ogłoszony. Dopiero na skutek opisane j w art. 190 ust. 2 Konstytucji publikacji orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie ( vide: art. 190 ust. 3 in principio Konstytucji) i wywołuje skutki derogacyjne w nim przewidziane. 5. Stosownie do treści art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy o TK, w niniejszej sprawie Trybunał powinien orzekać w składzie siedmiu sędziów Trybunału (art. 2 ust. 1 zdanie drugie ustawy o zmianie ustawy o TK w związku z art. 44 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o TK w brzmieniu nadanym ustawą o zmianie ustawy o TK).