SK 14/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 3 marca 2022 r. Pozycja 13 POSTANOWIENIE z dnia 15 grudnia 2021 r. Sygn. akt SK 14/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Krystyna Pawłowicz – przewodnicząc y Bartłomiej Sochański Jakub Stelina Michał Warciński – sprawozdawca Rafał Wojciechowski , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 grudnia 2021 r., skargi konstytucyjnej K.M.B. i A.P.K. o zbadanie zgodności: art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 2082, ze zm.) w zakre sie, w jakim nie umożliw ia zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje ja- kiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez oso- by tej samej płci , z art. 47 w zw iązku z art. 31 ust. 3 w zw iązku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 8 marca 2017 r. K.M.B. i A.P.K. (dalej: skarżące) za- kwestionowały zgodność art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 2082, ze zm. ; dalej: k.r.o.) w zakresie, w jakim „nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiej- kolwie k formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci” , z art. 47 w zw iązku z art. 31 ust. 3 w zw iązku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. 1.1. Skargę konstytucyjną wniesiono na tle następującego stanu faktycznego: 17 sierp- nia 2015 r. skarżące złożyły w Urzędzie Stanu Cywilnego pisemne zapewnienia, że nie wie- dzą o istnieniu okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, o których mowa w art. 4 OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 2 k.r.o. oraz art. 76 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cy- wilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 2064; dalej: p.a.s.c.). Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego, pismem z 19 sierpnia 2015 r., na podstawie art. 89 ust. 1 pkt 1 p.a.s.c., powiadomił skarżące o odmowie przyję cia oświadczenia o wstą- pieniu w związek małżeński. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego wskazał, że „[r]óżnica płci nupturientów jest elementem art. 18 Konstytucji R zeczypospolitej Polskiej, który stanowi, że małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny, który zn ajd uje się pod opieką Rzeczypospolite j Polskiej, toteż przyjęcie oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński od dwóch osób tej samej płci naruszałoby podstaw owe zasady porządku prawnego obowiązującego w Polsce”. We wrześniu 2015 r. każda ze skarżących złożyła , na podstawie art. 89 ust. 2 p.a.s.c., wniosek do Sądu Rejonowego w W. (dalej: Sąd Rejonowy) o rozstrzygni ę cie, czy przyczyny odmowy przyjęcia ośw iadc zeń o wstąpieniu w związek małżeńsk i wskazane w zawiadomie- niu (z 19 sierpnia 2015 r.) uzasadnia ją odm owę dokonania tej czynności prz ez Kierownika U rzędu Stanu Cywilnego. Postanowieniem z 16 grudnia 2015 r. Sąd Rejonowy rozpoznając połączone sprawy skar żący ch oddalił wniosek. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy zwrócił uwagę „iż w Polskim porzą dku prawnym brak jest uregulowań jednoznacznie zezwalających osobom tej samej płci na zawieranie związków małżeńskich. Należy podkreślić, iż ustawodawca pols ki w e wszelkich przepisach związanych z małżeństwem oraz rodziną odnosi się jedynie do związków kob iet y i mężczyzny”. 12 stycznia 2016 r . skarżące złożyły apelację od postanowienia Sądu Rejonowego z 16 grudnia 2015 r. Sąd Okręgowy w W. (d alej: Sąd Okręgowy), w postanowieniu z 28 września 2016 r. oddalił apelację skarżących. W uzasa dni eniu postanowienia sąd ten wskazał, że „ [a]rt. 18 Kon stytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że małżeństwo jako związek kobiety i męż- czyzny, rodzina i rod zicielstwo znajdują się pod opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Konstytu- cja zatem jednoznacznie rozs trzyga, że tylko związek kobiety i mężczyzny jest prawnie uznawany przez państwo i korzysta z ochrony i opieki Rzeczypospolitej Polskiej. Inaczej mówiąc p rzep is ten definiuje małżeństwo jak związek kobiety i mężczyzny”. 1.2. W ocenie skarżących, brak j edn oznacznej regulacji zezwalają cej na zawarcie związku małżeńskiego, albo też innego zinstytucjonalizowanego związku, pomiędzy osobami tej samej płci, przy jedn oczesnym zagwarantowaniu osobom pozostającym w trwałych związkach jednopłciowych szeregu uprawnień w rozproszonych przepisach prawa, odczyty- wać należy jako pominięcie prawodawcze, podlegające kognicji Trybunału Konstytucyjnego (s. 11-12 skargi). Jak wskaza ły skarżące, żadna z wartości wymienionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji nie uzasadnia ograniczenia praw gwarantowanych przez art. 47 Konstytucji osobom pozosta- jącym w trwałych związkach z osobami tej samej płci, które polega na wyłączeniu możliwo- ści za warc ia małżeństwa albo też innego zinstytucjonalizowanego związku z osobą tej samej płci (s. 20 ska rgi). W opinii skarżących, nieproporcjonalne ograniczenie prawa do prywatności, życia ro- dzinnego i decydowania o swoim życiu osobistym poprzez pozbawienie skarżą cych możliwo- ści zawarcia małżeństwa, albo też innego zinstytucjonalizowanego związku, związane jest z naruszeniem zasady równości, wysłowionej w art. 32 ust. 1 Konstytucji , oraz zakazu dys- kryminacji, wysłowionego w art. 32 ust. 2 Konstytucji. Niepropor cjon alne, w ocenie skarżą- cych, ograniczenie prawa do prywatności, życia rodzinne go i decydowania o swo im życiu osobistym stanowi przejaw nierównego traktowania i dyskryminacji ze względu na orientację seksualną (s. 26 skargi). OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 3 Zdaniem skarżących, art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia mał- żeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a c o najmniej nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci, narusza god- ność człowieka, pozostającą pod ochroną art. 30 Konstytucji (s. 29 skargi). Istnienie określo- nych prawnych, instytucjonalnych gwarancji dla tworzonego przez nie związku jest niezbędne dla poszanowania ich godności i podmiotowości w systemie prawnym. Zdaniem skarżących, brak możliwośc i pr awnego sformalizowania łączącej je więzi uczuciowo -emocjonalnej, w formie związku małżeński ego, a co najmniej innego zinstytucjo nalizowanego związku, odbiera im podmiotowość w systemie prawnym. Jest to szczególnie istotne, wziąwszy po uwagę fakt, ż e pr zeszkodą do skorzystan ia z istniejących gwarancji dla związków skarżących jest ich orientacja seksualna (s. 31 skargi). 2. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 31 lipca 2017 r. poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu dotyczącym niniejsze j skargi konstytucyjnej. 3. W piśmie z 9 sierpnia 2017 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Ge neralny, wnosząc o stwierdzenie, że a rt. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia mał- żeństwa przez dwie osoby tej samej płci , jest zgodny z art. 47 w zw iązku z art. 31 ust. 3 w zw iązku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Ponadto, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organi- zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK), wniósł o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie, ze względu na niedo- puszczaln ość wydania wyroku. Prokurator Gen eralny podkreślił, że skarżące nie wskazały art. 18 Konstytucji jako wzorca kontroli, ale wniosły o stwierdzenie niezgodnośc i art. 1 § 1 k.r.o. z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Do oceny sformułow a- nego przez skarżące zarzutu konieczne jest jednak odczytywanie Konstytucji w całości, a in- terpretacja jej artykułów mus i by ć przy tym wzajemnie zgodna. Dlatego też, w ocenie Proku- ratora Generalnego, istnieją podstawy d o p rzyjęcia, że art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w jakim nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez osoby tej samej płci, realizuje normę prawną wyrażoną w art. 18 Kon stytucji i jest zgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. 4. W piśmie z 1 marca 2018 r. stanowisko w sprawie zajął Marszałek Sejmu, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK. Ponadto, w w ypadku nieumorzenia postępowania w całości, wniósł o stwierdzenie, że art. 1 § 1 k.r.o. w zakresie, w ja kim uniemożliwia zawarcie małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci oraz nie przewiduje jakiejkolwiek formy prawnej ins tytu cjonalizacji związków tworzonych przez osoby tej samej płci , jest zgodny z art. 47 w zw iązku z art. 31 ust. 3 w zw ią zku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Marszałek Sejmu uznał, że źródłem prawnej niemożności zawarcia małżeństwa przez pary jedn opłciowe jest art. 18 Konstytucji. Poddanie sądowej kontroli art. 1 § 1 k.r.o., który powtarza nor mę konstytucyjną, oznaczałoby dopu szczenie do orzekania o zgodności normy konstytucyjnej z przywołanymi w sprawie wzorcami konstytucyjnymi. Tak ujęty ukła d hory- zontalny, w ocenie Marszałka Sejmu, nie może być przedmiotem kontroli sądu konstytucyj- nego. Pon adto Marszałek Sejmu podkreślił, że skarżące kwestionują nie tylko prawną nie- możliwość zawarcia małżeństwa przez pary homoseksualne, ale także pominięcie prawodaw- cze, polegające na braku „jakiejkolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków tworzo- nych przez osoby tej samej płci”. Zdaniem Marszałka Sejmu , w niniejszej sprawie nie można OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 4 uznać, jak domagają się tego skarżące, że zaistniały problem dotyczy pomi nięcia prawodaw- czego. Zarzut braku takiej regulacji mógłby być rozpatrywany wyłącznie w katego riach za- niechania prawodawczego, którego badanie pozostaje jednak poza zakresem kognicji Trybu- nału Konstytucyjnego. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następu je: 1. Uwagi wstępne. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego, nadanie skardze konstytucyjnej dalszego bieg u nie przesądza o spełnieniu formalnoprawnych przesłanek do- puszczalności orzekania w danej sprawie. Trybunał Konstytucyj ny j est bowiem obowiązany do badania, na każdym etapie postępowania, czy nie zachodzi ujemna przesł anka wydania wyroku, skutkująca obligatoryjnym umorzeniem postępowania (por. m.in. postanowienia TK z: 19 października 2010 r., sygn. SK 8/09, OTK ZU nr 8/A/ 2010, poz. 94; 3 sierpnia 2011 r., sygn. SK 13/09, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 68; 18 czerwca 2013 r., sygn. SK 1/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 70; 26 maja 2015 r., sygn. SK 6/13, OTK ZU nr 5/A/2015, poz. 76; wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i przywołane w nim orzecznictwo). 2. Przedmiot i wzorce kontroli. K.M.B. oraz A.P.K. (dalej: skarżące) w skardze konstytucyjnej z 8 marca 2017 r. za- kwestionowały zgodność art. 1 § 1 ustawy z dnia 2 5 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy (Dz. U. z 2015 r. poz. 2082, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1359; dalej: k.r.o.) w zakresie, w jakim „nie umożliwia zawarcia małżeństwa przez dwie osoby tej samej płci, a co najmniej nie przewiduje jakiej kolwiek formy prawnej instytucjonalizacji związków two- rzonych przez osoby tej samej płci” , z art. 47 w zw iązku z art. 31 ust. 3 w zw iązku z art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 30 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny, postanowieniem z 20 czerwca 2017 r., sygn. Ts 66/17 (OTK ZU B/2017, poz. 101) , nadał dalszy bieg niniejszej skardze kon- stytucyjnej. W myśl art . 1 § 1 k.r.o. „[m]ałżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jed- nocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że ws tępu- ją ze sobą w związek małżeński”. Zdaniem skarżących , w wyniku zastosowania art. 1 § 1 k.r.o. przez Kierownika Urzę- du Stanu Cywilnego , a następnie przez Sąd Rejonowy i Sąd Okręgowy doszło do naruszenia wolności i praw gwarantowanych im przez art. 47 w związ ku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 32 ust. 1 i 2, art. 30 Konstytucji. Naruszenie Konstytucji, w ocenie skarżących, polegać ma na nieproporcjonalnym ograniczeniu prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzin- nego oraz prawa do decydowania o swoim ży ciu osobistym, gwarantowanego przez art. 47 Konstytucji. Z powyższym, skarżące wiążą również narusz enie prawa do równego traktowa- nia prz ez organy publiczne oraz zakazu dyskryminacji w życiu społecznym z jakiejkolwiek przyczyny. Ponadto zaskarżony przepis n arus za, w opinii skarżących, godność człowieka, o której mowa w art. 30 Konstytucji. 3. Ocena dopuszc zalności merytorycznego rozpoznani a skargi konstytucyjnej. 3.1. Skarga konstytucyjna jest środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Przesłanki wn iesienia oraz meryt orycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej zostały uregu- lowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 5 i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dale j: u .o.t.p.TK). Pierwszą przesłanką jest naruszenie określonych w Konstytucji wolności lub praw, który ch podmiotem są skarżący. Drugą przesłanką jest uzyskanie ostatecznego orze- czenia sądu lub organu administracji publicznej rozstrzygającego o tych wolnośc iach lub pra- wach. Trzecią przesłanką jest konieczność wykazania, że ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie których wydano orzeczen ie w sprawie skarżących, stanowią źródło naruszenia wol - ności lub praw skarżących (por. m.in. postanowienia TK z: 6 luteg o 2001 r., sygn. Ts 139/00, OTK ZU nr 2/2001, poz. 40; 5 listopada 2013 r., sygn. SK 15/12, OTK ZU nr 8/A/2013, poz. 127; 30 listopada 2015 r., sygn. SK 30/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 184; wyrok TK z 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU nr 9/A/ 2007, poz. 108). Zarzut niezgodno- ści z Konstytucją przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, s tan owiących podstawę ostatecznego orz eczenia, bezwzględnie musi dotyczyć tych przepisów, które ukształtowały sytuację prawną skarżących, powodując naruszenie ich konstytucyjnych wolności i praw. Zasady wynikające z art. 79 ust. 1 Konstytucji rozwija art. 53 ust. 1 pkt 1-4 u.o.t.p.TK. Zgodnie z tym przepisem skarga powinna zawierać, po pierwsze, określenie kwestionowane- go przepisu ustawy lub innego aktu normatywne go, na podstawie którego sąd lub organ ad- ministracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościac h l ub prawach albo obowiązkach skar- żących określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domagają się stwierdze- nia niezgodności z Konstytucją (pk t 1) ; po drugie, wskazanie, które konstytucyjne wolności lub prawa skarżących i w jaki sposób – w ocen ie skarżących – zostały naruszone (pkt 2); po trzecie, uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego ze wskaz anymi konstytucyjnymi wolnościami lub prawami skarżących, z po- wołaniem argumentów lub dowodów n a jego poparcie (pkt 3); po czwarte, przedstawienie stanu faktycznego sprawy (pkt 4). Dopiero kumulatywne spełnienie powyższych przesłanek umożliwia skuteczn e wn iesienie przez skarżących, a następnie merytoryczne rozpatrzenie przez Trybunał skargi konstytu cyjnej. Przedmiotem skargi konstytuc yjnej może być wyłącznie ten przepis prawa, który sta- nowił podstawę wydania przez organ władzy publicznej orzeczenia nar usza jącego wolności lub prawa konstytucyjne skarżących. Przesądza to o konieczności istnienia meryt orycznego związku pomiędzy treścią zakwestionowanego przepisu a podjętym na jej podstawie roz- strzygnięciem oraz zarzucanym temu rozstrzygnięciu naruszeniem w olno ści lub praw konsty- tucyjnych. Regulacja prawna stanowiąca przedmiot skargi konstytucyjnej musi wię c w ten sposób determinować w sensie normatywnym treść wydanego orzeczenia, że prowadzi to do wskazanego w skardze naruszenia wolności lub praw konstytucy jnyc h przysługujących skar- żącym (por. postanowienie TK z 22 lutego 2001 r., sygn. Ts 193/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 77 i przywołane tam orzeczenia). Skarga konstytucyjna pozwala zatem dochodzić ochrony konstytucyjnych wolności lub praw każdemu, jeżeli zostały one naruszone przez zastosowanie w jego indywidualnej sprawie przepisu niezgodnego z Konstytuc ją, a naruszenie ma źródło w treści n ormatywnej zakwestionowanej regulacji. Skarżący są przy tym obowiązani do wskazania, które kwestio- nowane przepisy (ustawy lu b innego aktu normatywnego) wykazują tzw. podwójną kwalifi- kację (por. postanowienie TK z 19 paź dziernika 2004 r., sygn. SK 13/03, OTK ZU nr 9/A/2004, poz. 101). Niedochowanie wskazanych wymagań prowadziłoby do sytuacji, w której skarga kon- stytucyjna, zami ast środka ochrony konstytucyjnych wolności i praw skarżących, stałaby się swoistą formą skargi po wszechnej ( actio popularis ), zbliżoną w swej istocie do wniosku w sprawie abstrakcyjnej kontroli norm (por. postanowienia TK z: 13 października 2004 r., sygn. Ts 55/04, OTK ZU nr 5/B/2004, poz. 299; 5 listopada 2013 r., sygn. SK 15/12 oraz wy- rok TK z 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06) . Tak przyjęty tok rozumowania wynika OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 6 z faktu, że do materialnych przesłanek instytucji skargi konstytucyjnej zalicza się osobisty interes prawny, a nie obiektywny, jak również inter es aktualny, a nie potencjalny. Trybunał wielokrotnie podkreślał, że w odróżnieniu od wniosków kierowany ch przez podmioty wyliczone w art. 191 ust. 1 pkt 1-5 Konstytucji, skarga konstytucyjna nie jest środ- kiem uruchamiania tzw. kontroli abstrakcyjnej, a wi ęc realizowanej w oderwaniu od płasz- czyzny stosowania kwestionowanych prze pisów. W konsekwencji skarżący mogą uczynić przedmiotem zaskarżenia wyłącznie przepisy zastosowane w ich sprawie, które legły u pod- staw ostatecznego jej rozstrzygnięcia przez sąd lub organ administracji publicznej. Warunek ten spełniony jest wówczas, gdy k westionowany w skardze akt nor matywny wyznacza treść orzeczenia przyjętego za podstawę skargi w t ym jego aspekcie, w którym skarżący upatrują naruszenia przysługujących im wolności l ub praw o charakterze konstytucyjnym. Ustalenie spełnienia tego warunku wymaga oceny w świetle stanu faktycznego, w którym zapadło orze- czenie, i skonfrontowania podstawy p rawnej orzeczenia z przedmiotem zaskarżenia (por. po- stanowienia TK z: 6 lipca 2005 r., sygn. SK 25/03, OTK ZU nr 7/A/2005, poz. 83; 22 lutego 2001 r., sygn. Ts 193/00; 2 kwietnia 2003 r., sygn. Ts 193/02, OTK ZU nr 2/B/2003, poz. 145; 22 maja 2007 r., sygn. SK 38/05, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 59). Z kolei, z uwagi na domniemanie zgodności z Konstytucją przepisów prawa, skarżący obowiązani są przedstawić konkretne i przekonywające argumenty świadczące o niezgodno- ści z Konstytucją zakwestionowanych przepisów. A więc skarżący powinni nie tylko wska- zać, jakie konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone kwestionowaną regulacją, lecz także opisać sposób tego naruszenia. Argumenty te muszą koncentrować się na problemie merytorycznej niezgodności zachodzącej między unormowaniami stanowiącymi przedmiot skargi konstytucyjnej a tymi, które określone są w niej jako wzorce kontroli. Toteż nie wy- starczy, że skarżący wskażą określone unormowania oraz przepisy konstytucyjne, z którymi unormowania te są, w ich opinii, niezgodne. Skarżący obowiązani są przedstawić proces my- ślowy, jaki doprowadził ich do sformułowania zarzutu niezgodności zaskarżonych przepisów ze wskazanymi w olnościami lub prawami. Obejmuje to w szczególności dokonanie wykładni przepisów wskazanych jako przedmiot kontroli i wykładni przepisów wskazanych jako wzo- rzec kontroli, a więc ustalenie wynikających z nich norm prawnych. Następnie konieczne jest porównan ie tych norm i wykazanie, że zachodzi między nimi niezgodność (por. postanowie- nie TK z 8 lipca 2013 r., sygn. P 11/11, OTK ZU nr 6/A/2013, poz. 91). Ponadto jeżeli w wyniku dokonanej analizy Trybunał Konstytucyjny dojdzie do prze- konania, że rozstrzygnięci e skargi konstytucyjnej nie wp łynie na sferę wolności i praw skar- żących, przyjmuje niedopuszczalność takiego rozstrzygnięcia. Sytuacja taka występuje w szczególności wówczas, gdy niekorzystne względem skarżących rozstrzygnięcie zapadło nie tylko w wyniku z astosowania zaskarżonego przepisu, lecz także z innych przyczyn, któ- rych skarżący nie kwestionują w swojej skardze. W takiej sytuacji nawet w wypadku uwzględnienia skargi konstytucyjnej oraz wznowienia postępowania na zasadach określonych w art. 190 ust. 4 Konstytucji nie będzie mogła nastąpić restytucja interesów skarżących. 3.2. Rozpatrywana skarga konstytucyjna zarzuca przedmiotowi kontroli zaniechanie prawodawcze, a to nie podleg a kognicji Trybunału Konstytucyjnego. Pozostałe wady formal- ne skargi konstytucyjnej, wobec niedopuszczalnego zarzutu zaniechania ustawodawczego, mają znaczenie drugorzędne . W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego odróżnia się pominięcie od zaniechania pr awodawczego. Zaniechanie ustawodawcze występuje wtedy, gdy ustawodawca w ogóle nie ustanowił określonych regulacji prawnych. Trybunał konsekwentnie przyjmuje, że w jego ko mpetencji nie leży orzekanie w sprawach tego rodzaju, nawet jeżeli obowiązek regulacj i danej materii wynika z Konstytucji. W myśl art. 188 Konstytucji, Trybuna ł jest bowiem wła- ściwy do orze kania przede wszystkim w zakresie oceny hierarchicznej zgodności ak tów nor- OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 7 matywnych. „[Z] zaniechaniem prawodawczym związany jest całkowity brak ingeren cji pra- wodawcy w system prawa (...). Inaczej jest w przypadku pominięcia: prawodawca tworzy przepisy pra wne, dając wyraz temu, że normuje pewną dziedzinę spraw, lecz czyni to z punk- tu widzenia Konstytucji wadliwie. Jest przy tym obojętne, czy jego aktywność legislacyjna podjęta jest w następstwie wykonania ciążącego na nim obowiązku uregulowania jakichś spraw, czy też uczynił użytek z kompetencji prawodawczej, ponieważ uznał to za celowe” (wyrok z 6 listopada 2012 r., sygn. K 21/11, OTK ZU nr 10/A/2012, poz. 119). Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa, Trybunał nie ma kognicji do orzekania o zaniechaniach ustawodawczych, natomiast ma kompetencję w zakresie orzekania o tzw . po- minięciach, ponieważ „o ile parlamentowi przysługuje bardzo szerokie pole decyzji , jakie materie wybrać dla normowania w drodze stanowionych przez siebie u staw, to skoro decyzja taka zo stanie już podjęta, regulacja danej materii musi zostać dokonana pr zy poszanowaniu wymagań konstytucyjnych” (wyrok z 24 października 2001 r., sygn. SK 22/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 216). Pominięcie prawodawcze polega na tym, ż e ustawodawca co prawda unormo wał jakąś dziedzinę stosunków społecznych, ale dokonał tego w sposób niepełny, regulując ją tylko fragmentarycznie; pominął pewien element regulacji, który powinien być „integralną, funk- cjonalną częścią jakieś normy” (wyrok z 10 maja 2004 r., sygn. SK 39/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 40). Trybunał może więc ocenić zgodność ustawy z Konstytucją również pod względem tego, czy w jej przepisach nie brakuje unormowań, których brak może budzić wątpliwości z punktu widzenia zgodności z Konstytucją (por. wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13 i podane tam orzecznictwo TK). W postanowieniu TK z 8 lutego 2017 r., sygn. P 44/15 (OTK ZU A/2017, poz. 3), stwierd zono, że „w sytuacji gdy w akcie prawnym wydanym i obowiązującym prawodawca reguluje jakieś zagadnienie w sposób nie- pełny, fragmentaryczny, mamy do czynienia z pominięciem prawodawczym. «Zarzut niekon- stytucyjności może więc dotyczyć zarówno tego, co ustawo dawca w danym akcie unormo- wał, jak i tego, co w akcie tym pominął, choć postępując zgodnie z Konstytucją powinien był unormować»”. Takie stanowisko jest ugruntowane w orzecznictwie Trybunału (por. wyroki z: 6 maja 1998 r., sygn. K 37/97, OTK ZU nr 3/1998, poz. 33; 30 maja 2000 r., sygn. K 37/98, OTK ZU nr 4/2000, poz. 112; 18 grudnia 2014 r., sygn. K 50/13, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 121). Pominięcia prawodawcze są związane na ogół z brakiem zapewnienia właściwej realizacji konkretnych wolności lub praw przysługujących podmiotom danej kategorii. Nie- kiedy dotyczą także braków pewnych elementów w ramach określon ego rodzaju procedur, które powodują pozbawienie możliwości realizacji praw określonej kategorii podmiotów (zob. w szczególności wyrok z 2 lipca 2009 r. , sygn. K 1/07, OTK ZU nr 7/A/2009, poz. 104). Granica między zaniechaniem a pomięciem prawodawczym nie zawsze jest jedno- znaczna i w praktyce jej ustalenie może budzić wątpliwości. Niemniej w orzecznictwie Try- bunału Konstytucyjnego wypracowano kryteria pom ocne w odróżnieniu tych wypadków. Pierwszym jest to, aby regulacja pominiętej przez prawodawcę materii była wyraźnie nakaza- na przez przepis Konstytucji. Drugim kryterium jest cel kwestionowanego przepisu, który może wskazywać, czy zarzucany brak określonej regulacji nie stanowi zamierzonego działa- nia ustawodawcy, chcącego pozostawić określone zagadnienie poza regulacją prawną (zob. postanowienie z 14 stycznia 2015 r., sygn. P 9/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 6 wraz z przy- toczonym w nim orzecznictwem oraz piśm iennictwem). Niezamierzone zaniechanie unormo- wania określonej materii może wskazywać, że w sprawie występuje pominięcie prawodaw- cze. Trzecie kryterium Trybunał wskazał w szczególności w postanowieniu z 5 marca 2013 r., sygn. K 4/12 (OTK ZU nr 3/A/2013, poz . 30), stwierdzając, że „[o]dróżnienie «zaniechania ustawodawczego» od «regulacji fragmentarycz nej i niepełnej» uzależnione [jest] od odpowie- dzi, czy istotnie w danej sytu acji zachodzi jakościowa tożsamość albo przynajmniej daleko idące podobieństwo materi i unormowanych w danym przepisie i tych, pozostawionych poza OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 8 jego zakresem”. Pominięcie prawodawcze może zatem występować wtedy, gdy materia po- minięta w przepisie oraz materia w nim uregulowana są jakościowo tożsame albo bardzo do siebie zbliżone. Kryteriu m to jest szczególnie widoczne na tle spraw, w których kwestio- now anemu przepisowi zarzuca się naruszenie konstytucyjnej zasady równości (por. wyrok z 24 października 2001 r., sygn. SK 22/01). Możliwość orzekania przez Trybunał o pominięciu ustawodawczym s tanowi jego wy- jątkową kompetencję, dlatego przesłanki dopuszczalności takiego orzekania powinny być rozumiane i stosowane ściśle. 3.3. Brak unormowania w art. 1 § 1 k.r.o . prawa osób pozostających w związkach jed- nopłciowych do zawarcia związku małżeńskiego nie można uznać za pominięcie prawodaw- cze. Po pierwsze, Konstytucja nie zawiera przepisu nak azującego uregulowanie instytucji małżeństw osób tej samej płci. Co więcej, Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się już co do dopuszczalności rozszerzania instytucji małżeństwa poza pary, które tworzą kobieta i męż- czyzna, wska zując, że „[m]ałżeństwo (jako związek kobiety i mężczyzny) uzyskało w prawie krajowym RP odrębny status ko nstytucyjny zdeterminowany postanowieniami art. 18 Konsty- tucji. Zmiana tego statusu b yłaby możliwa jedynie przy zachowaniu rygorów trybu zmiany Konsty tucji, określonych w art. 235 tego aktu” (wyrok z 11 maja 2005 r., sygn. K 18/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 49). Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że zaskarżonemu przepisowi trudno p ostawić nawet zarzut zaniechania ustawodawczego, i w zasadzie na takiej konstatacji można byłoby poprzestać, uzasadniając niedopuszczalność merytorycznego rozpa- trzenia zar zutu pominięcia ustawodawczego. Ustalenie zaniechania regulacji określonej materii je st warunkiem koniecznym do dalszego rozpatrywania zarzutu pominię cia. Po drugie, treść art. 1 § 1 k.r.o. jest w pełni świadomą i przemyślaną decyzją prawo- dawcy. Przepis t en stanowi, że „[m]ałżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jed- nocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępu- ją ze sobą w związek małżeński”. Tak sformułowana treść przepisu wyłącza tezę, że tylko wskutek wady techniki legislacyjnej, swoistego przeoczenia materii małżeństw jednopłcio- wych, nie została ona w tym przepisie uwzględniona. Redakcja art. 1 § 1 k.r.o. jednoznacznie wskazuj e, że przepis ten stanowi kompletną, zwartą jednostkę normotwórczą ustawy. Położenie tego przepisu, niezależnie od przyczyn tego umiejscowienia, jako pierwsze- go przepisu k.r.o., także wyłącza przypadkowość treści i brak staranności w jego redakcji. W dokt rynie prawa rodzinnego i opiekuńczego zasadnie podkreśla się, że k.r.o. nie ma swojej części ogólnej, ponieważ ma do niego zastosowanie księga pierwsza, część og ólna ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.). Nie zmie- nia to jednak faktu, że składający się z trzech tytułów k.r.o., rozpoczyna się tytułem I „Mał- żeństwo” (tytuł II „Pokrewieństwo i powinowactwo”; tytuł III „Opieka i kuratela”), a ten z kolei art. 1 § 1 k.r.o. Przepis ten zatem otwiera syste m szczegółowej części prawa rodzinne- go i opiekuńczego, którego centralnym aktem normat ywnym, oprócz Konstytucji, jest k.r.o. Trudno zatem przyjąć, że racjonalny prawodawca nie dołożył najwyższej staranności w for- mułowaniu treś ci przepisu o takim znaczeniu i mógł cokolwiek przeoczyć w jego regulacji; że ma ona charakter nieprzemyślany i przypadkowy. Wykładnia celowościowa, odwołująca się do założeń aksjologicznych prawodawcy wprowadzającego 1 stycznia 1965 r. w życie art. 1 § 1 k.r.o., również sprzeciwia się twier- dzeniu, że przepis ten pomija regulację małżeństw jednopłciowych. Nie ulega wątpliwości, że instytucja małżeństwa w połowie lat 60. XX wieku w Polskiej Rzeczypospoli tej Ludowej była zarezerwowana w ówczesnych warunkach społecznych, politycznych i u strojowych wy- łącznie dla par heteroseksualnych. Dlatego wykładnia odwołująca się do celów, jakie chciał OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 9 osiągnąć ówczesny prawodawca, wprowadzając w życie art. 1 § 1 k.r.o., z pewnością wyłącza tezę, że przepis ten pomija regulację małżeństwa osób tej samej płci. Do podobnego wniosku prowadzi wykładnia odwołująca się do założeń także współ- cz esnego prawodawcy. Przemawiają za takim wnioskiem treść art. 18 Konstytucji, jednolit e orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, a także zdecydowanie dominujące w tej kwestii stanowisko w doktrynie prawnej, pozostające w zgodzie z orzecznictwem Trybunału. W edług art. 18 Konstytucji, małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. W pows zechnej opinii orzecznictwa i nauki prawa przepis ten stanowi w sposób jednoznaczny, że instytucja małżeństwa jest zar e- zerwowana w polskim systemie prawnym wyłącznie dla pary, którą tworzą kobieta i mężc zy- zna. Nie ulega także wątpliwości, że art. 1 § 1 k.r.o. należy interpretować, w myśl nakazu wykładni prokonstytucyjnej, w zgodzie z art. 18 Konstytucji. Przepis ten jest z kolei elemen- tem aksjologii konstytucyjnej (por. wyroki TK z: 4 maja 2004 r., sygn. K 8/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 37 oraz 3 grudnia 2013 r., sygn. P 40/12, OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 133), określa bowiem podstawowe wartości związane z instytucją małżeństwa, rodziny i ich rolą w społeczeństwie. Pozostałe przepisy konstytucyjne należy interpretować i stosować w spo- sób pozwalający na możliwie najpełniejsze uwzględnienie i realizację tych wartości. Taki sam kierunek obowiązuje przy interpretacji wszelkich inn ych przepisów prawa (zob. wyrok NSA z 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 722/09, Lex nr 582493). W procesie owej interpretacji i stosowani a należy kierować się „świadomością wartości rodziny w życiu społecznym i zna- czenia tej podstawowej komórki dla istnie nia i funkcjonowania narodu” (wyrok TK z 8 maja 2001 r., sygn. P 15/00, OTK ZU nr 4/2001, poz. 83). Po trzecie, z przyczyn wymienionych w yżej, z punku widzenia aksjologii przyjętej przez ustrojodawcę, w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi jakościowa tożsamość ani nawet daleko idące podobieństwo między materią unormowaną w art. 1 § 1 k.r.o, a regulacją, której miałoby brakować w tym przepisie . Jak wynika z ugruntowanego o rzecznictwa Trybunału, „[o]chrona rodziny realizowana przez władze publiczne musi uwzględniać przyjętą w Konsty- tucji wizję rodziny jako trwałego związku mężczyzny i kobiety nakierowanego na macierzyń- stwo i odpowiedzialne rodzicielstwo ( vide : art. 18 Konstytucji). Celem regulacji konstytucyj- nych odnoszących się do statusu rodziny jest bowiem nałożenie na państwo, a przede wszyst- kim na ustawodawcę, obowiązku podejmowania takich działań, które «umacniają więzi mię- dzy osob ami tworzącymi rodzinę, a zwłaszcza więzi istniejące między rodzicami i dziećmi oraz między małżonkami»” (wyrok z 12 kwietnia 2011 r., sygn. SK 62/08, OTK ZU nr 3/ A/2011, poz. 22). W kontekście konstytucyjnej zasady równości oraz utrwalonego orze - cznictwa T rybunału, dotyczącego pominięcia ustawodawczego, trudno zatem przyjąć, że ma- teria regulacji związków osób tej samej płci jest tożsama jakościowo z materią regulacji mał- żeństwa określonego w art. 1 § 1 k.r.o. 3.4 . Biorąc powyższe pod uwagę Trybunał Konstyt ucyjny stwierdz ił, że rozpatrywana skarga konstytucyjna zarzuca przedmiotowi kontroli zaniechanie prawodawcze, dlatego w sprawi e zainicjowanej skargą wydanie wyroku było niedopuszczalne i postępowanie nale- żało umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 2 u .o.t.p.TK). Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. OTK ZU A/2022 SK 14/17 poz. 13 10 Zdanie odrębne sędziego TK Jakuba Steliny do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2021 r., sygn. akt SK 14/17 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) zgłaszam zda- nie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2021 r., sygn. SK 14/17. Ze względu na tożsamość przedmiotu i wzorców kontroli oraz zbieżną argumentację, zarówno skarżących, jak i Trybunału, podtrzymuję stanowisko wyrażone w zdaniu odrębnym do postanowienia z 1 lipca 2021 r., sygn.. akt SK 15/17.