SK 3/21

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 1 marca 2022 r. Pozycja 11 POSTANOWIENIE z dnia 14 grudnia 2021 r. Sygn. akt SK 3/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych – przewodniczący Justyn Piskorski Julia Przyłębska Bartłomiej Sochański Michał Warciński – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 grudnia 2021 r., skargi konstytucyjnej M.F. o zbadanie zgodności: art. 386 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę powania cywil- nego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) w zakresie, w jakim przyjmuje, że „istotą sprawy jest tylko żądanie pozwu (wniosku w sprawie nieprocesowe j)”, z art. 45 ust. 1 i art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzecz enie zapadło jednogłośnie. UZASADNIENIE I 1. M.F. (dalej: skarżący) wniósł 30 marca 2020 r. (data nadania) skargę konstytucyjną o stwierdzenie niezgodn ości art. 386 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim przyjmuje, że „istotą sprawy jest tylko żądanie pozwu (wniosku w sprawie nieprocesowej)”, z art. 45 ust. 1 i art. 78 w zwi ązku z art. 176 ust. 1 Konstytucji . 1.1. Skarga konstytucyjna została złożona na tle następująceg o stanu faktycznego: Postanowie niem z 19 października 2018 r. Sąd Rejonowy w T . (dalej: s ąd rejonowy) ustanowił na nieruchomości skarżącego służebność dr ogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela sąsiadującej działki, która nie ma dostępu do drogi publicznej. Zasądził ponadt o OTK ZU A/2022 SK 3/21 poz. 11 2 od wnioskodawców – właścicieli działki sąsiadującej – wynagrodzenie na rzecz skarżącego. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł apelację. Postanowieniem z 24 maja 2019 r. Sąd Okręgowy w T . (dalej: s ąd o kręgowy), na pod- stawie art . 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., uchylił postanowienie s ądu rejonowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznani a temu sądowi. Sąd o krę gowy, w uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia, wyjaśnił, że s ąd rejonowy nie rozważył wszystkich możliwych wariantów przebiegu drogi koniecznej i nie rozpoznał istoty sprawy. Na powyższe orzeczenie wnioskodawcy wnieśli zażalenie ( art. 394 1 § 1 1 k.p.c.). Postanowieniem z 17 października 2019 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżo ne posta- nowienie. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano , że Sąd Najwyższy, rozpoznając zażal e- nie na postanowienie kasatoryjne wydane przez sąd drugiej instancj i, ustala jedynie, czy wy- stąpiły wymienione w art. 386 § 4 k.p.c. podstawy procesowe do wydania przez ten sąd postanowienia o uchyleniu orzeczenia sądu pierwszej instancji . Sąd Najwyższy weryfikuje zatem, czy sąd drugiej instancji zasadnie stwierdził, że sąd pierwszej instancji nie ro zpoznał istoty sprawy albo że zachodzi konieczność przeprowadzenia przez sąd drugiej instancji po- stępowania dowodowe go w c ałości . W w ypadku rozpoznawanego zażalenia Sąd Najwyższy uznał, że istota sprawy została rozpoznana – są d rejonowy ustalił wyst ąpienie przesłanek określonych w art. 145 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.) , określił przebieg drogi koniecznej w jednym z zaproponowanych wariantów oraz orzekł o wynagrodzeniu należnym za ustanowio ną służebność. Sąd Najwyż- szy stwierdził, że skoro s ąd o kręgowy uznał, iż s ąd r ejonowy nie rozważył wszystkich możli- wych wariantów przebiegu drogi koniecznej , to sam powinien zbadać tę kwestię, uzupełnić postępowanie dowodowe i wydać merytoryczne rozstrzyg nięcie. 1.2. Skarżący wskazuje, że po uchyleniu postanowienia s ądu o kręgowego przez Sąd Najwyższ y, sprawa trafiła do ponownego rozpoznania przez s ąd o kręgowy, a zatem nie jest ona prawomocnie zakończona. Zdaniem skarżącego , zakwestionowany przepis narus za przysługujące mu prawo do rozpatrzeni a sprawy przez właściwy sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Podkreśla on, że s ąd o kręgowy, rozpatruj ąc sprawę merytorycznie na nowo, zastępuje s ąd r ejonowy, który będąc w tej sprawie, z ustrojowe go punktu widzenia, sąd em pierwszej instancji, jest sądem właśc i- wym do jej merytorycznego rozpatrzenia na nowo. Skarżący zauważa, że jeżeli sprawa jest merytorycznie rozpoznawana przez s ąd o kręgowy, to postępowanie w niej ma charakter po- stępowania jednoinstancyjnego. Podkreśla, że s ąd o kręgowy jest sądem drugiej inst ancji, co oznacza, że od jego orzeczeń nie przysługują stronom środki odwoławcze. W konsekwencji – zdaniem skarżąc ego – zastosowanie przez Sąd Najwyższy art. 386 § 4 k.p.c. spowodowało naruszen ie prawa „do środka odwoławczego od rozstrzygnięcia meriti (r ozstrzygnięcia wnio- sku o ustanowienie służebności drogowej) , jak ie zostanie podjęte w tej sprawie (…)” (art. 78 w zw iązku z art. 176 ust. 1 Konstytucji). 2 . Zarządzeniem sędziego Trybunału z 1 7 czerwca 2020 r. skar żący został wezwany do usunięcia br aków formalnych. Skarżąc y w piśmie z 3 lipca 2020 r. (data nad ani a) odniósł się do powyższego zarzą- dzenia. Postanowieniem z 19 sierpnia 2020 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dal- szego bieg u skardze konstytucyjne j , stwierdzając, że skarżący nie wyczerpał drogi prawnej, o której stanowi w art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u. o.t.p.TK). Według Trybu nału , postanowienie Sądu Najwyższego z 17 października 2019 r. OTK ZU A/2022 SK 3/21 poz. 11 3 nie zakończyło postępowania z wnios ku o ustanowienie służebności d rogowej, a zatem skarga kon stytucyjna została wniesi ona przedwcześnie. Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 21 stycznia 2021 r. uwz ględnił zażalenie i nadał dalszy bieg skardze konstytucyjnej. W uzasadnieniu wskazano, że rozpatrując wnie- s ioną skargę , należy zbadać, czy poddana ocenie Trybunału Konstytuc yjnego sprawa, zain i- cjowana przez skarżącego zażaleniem wniesionym na postanowienie s ądu o kręgo wego , jest ‒ w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji ‒ odrębną od postępowani a głównego sprawą, a w zwią zku z tym, czy postanowienie Sądu Najwyższego, wydane po rozpoznaniu tego śr o d- ka odwoławczego, jest dla niej orzeczeniem, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK. Wskazano jednocześnie, że zagadni enie to wykracza poza zakres w stępnego rozpoznania analizowanej skargi konstytucyjne j. 3. W piśmie z 26 lutego 2021 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 4. Prokurator Generalny w piśmie z 27 października 2021 r. wniósł o umorzenie po- stępowania ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W ocenie Prokuratora Gene- ralnego, nawet gdyby uznać, tak jak wskazuje skarżący, że złożenie zażalenia na podstawie art. 394 1 § 1 1 k.p.c. kreuje odrębną sprawę w rozumieni u art. 45 ust. 1 Konstytucji, to jednak nie zmienia to faktu, że skarga konstytucyjna ni e dotyczy tej o drębn ej sprawy, lecz sprawy głównej. Sprawa główna tymczasem nie została jeszcze prawomocnie zakończona. W konse- kwencji skarga konstytucyjna – zdaniem Prokuratora Generalnego – została wniesiona przedwcześnie. Niezależnie od powyższego Pro kurator Generalny ws kazuje na oczywistą bezzasadność podniesionych w skardze zarzutów. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot i wzorce kontroli. 1.1. Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie uczyniono art. 386 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę powania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim przyjmuje, że „istotą sprawy jest tylko żądani e pozwu (wniosku w sprawie nieproc esowej)”. Przepis ten, na podstawie art. 13 § 2 k. p.c. stosuje się odpowied nio w postępowaniu nieprocesowym. 1.2. Skarżący jako wzorce kontrol i wskazał art. 45 ust. 1 i art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. 2. Ocena dopuszczalności merytoryc znego rozpoznania skargi konstytucyjnej. 2.1. Zgodnie z ugruntowanym orzeczn ictwem Trybunału, badanie dopuszczalności rozpoznania skargi nie kończy się w fazie rozpoznania wstępnego, lecz jest dokonywane przez cały czas j ej rozpoznania (zob. postanowienia TK z: 21 października 200 3 r., sygn. SK 41/02, OTK ZU nr 8/A/2003, p oz. 89; 6 lipca 2004 r., sygn. SK 47/03, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 74; 9 maja 2017 r., sygn. SK 18/16, OTK ZU A/2017, poz. 37 i cytowane tam orzecznictwo) . Na każdym etapie postępowania nie zbędna jest kontrola, czy nie zachodzi jedna z ujemnych przesłanek w ydania w yroku, powodująca konieczność umorzenia postępo- OTK ZU A/2022 SK 3/21 poz. 11 4 wania (zob. zamiast wielu, wyrok z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 9 6 i powołane tam orzecznictwo). 2.2. Jednym z warunków merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej jest okre- ślenie przepisu, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł o konsty- tucyjnych wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego (art. 53 ust. 1 pkt 1 u stawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowani a przed Trybunałem Konstytu- cyjnym, Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). 2.3. Sąd Najwyższy postanowieniem z 17 października 2019 r. , wskazanym jako osta- teczne rozstrzygnięci e, u chylił postanowienie kasatoryjne Sądu Okręgowego w T . S prawa s karżącego – w dniu złożeni a skargi konstytucyjnej – była ponownie rozpoznawana przez s ąd o kręgowy, a w konsekwencji nie została prawomocnie zakończona. Zażalenie do Sądu Najwyższego , o k tórym stanowi art. 394 1 § 1 1 k.p.c. jest zwyczaj- nym środkiem zaskar żenia, o charakterze dew olutywnym i suspensywnym, który przysługuje w toku instancji . Zgodnie z a rt. 13 § 2 k. p.c. stosuje się go odpowiednio do postanow ień roz- strzygających istotę sprawy, wydanych w postępowaniu nieprocesowym . Postępowanie wszczęte zażale niem wniesionym do Sądu Najwyższego jest zatem kontynuacją postępowania przed sądami powszechnymi, które nie zostało jeszcze prawomocnie zakończone (por . posta- nowienie SN z 23 maja 2013 r. , sygn. akt I CZ 46/13, L ex nr 1353115). W postępowaniu za- żaleniowym Sąd Najwyższy ustala , czy sąd drugiej in stancji, rozpoznając apelację, zasadnie stwierdził, że zachodzą wskazane w art. 386 § 4 k .p.c. przesłanki proces owe wydania posta- nowienia kasatoryj nego. Kontrola ta ma jedynie charakter procesowy, a nie merytoryczny ( por. postanowienie SN z 30 czerwca 2021 r., I CZ 38/21, L ex nr 3213567 ). Nie można zatem uznać , że sprawa zainicjowana przez skarżącego zażaleniem wnie sionym na postanowienie sądu drugie j instancji , jest ‒ na tle art. 45 ust. 1 Konstytucji ‒ odrębną od p ostępowania głów- nego sprawą . Sprawa, w związku z którą wniesiono skargę konstytucyjną, nie została tymczase m jeszcze prawomocnie zakończona. Należało za tem stwierdzić , że skarga konstytuc yjna nie spełnia przesłanki ostatecznego orzeczenia, w którym rozstr zygnięto o wolnościa ch i prawach skarżącego (art. 79 ust. 1 Konstytucji), dlatego wydanie wyroku w sprawie b yło niedopusz- czalne i postępowanie należało u morzyć (art. 59 ust. 1 u.o.t.p.T K. ) . Mając powyższe na uwadze, Trybunał postanowił jak w sentencji.