SK 62/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 9 września 2020 r. Pozycja 43 POSTANOWIENIE z dnia 25 sierpnia 2020 r. Sygn. akt SK 62/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Michał Warciński – przewodniczący Leon Kieres – sprawozdawca Wojciech Sych, po rozpoznaniu , na posiedzeniu ni ejawnym w dniu 25 sierpnia 2020 r., s kargi konstytucyjnej W . S . o zbadanie zgodności: § 2 w związku z § 4 ust. 1 , w związku z § 6 , w związku z § 7 ust. 1 pkt 11 , w związku z § 7 ust. 4 , w związku z § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawie- dliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat z a czy nności adwokackie o raz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461, ze zm .) z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 oraz art. 65 ust. 1, 2 i 4 Kon s tytucji, p o s t a n a w i a : umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. Wynagrodzenie adwokata z urzędu w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opie- kuńczego o al iment y od 5 października 2002 r . do 31 grudnia 201 5 r. było uregulowane w r ozporzą dzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czyn ności adwokackie oraz ponoszenia p rzez Skarb Państwa kosztów nieopła conej pomocy prawnej udz ielon ej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461, ze zm.; d alej: rozporządzenie z 2002 r.). Akt ten m.in. zawierał ogólne zasady ustalania opłat za czynności adwokackie ( por. § 2 i § 4 ust. 1), określał górną granicę kosztó w nieopłaconej pomocy prawnej ponoszo- n ych p rzez Skarb Państwa ( por. § 19 pkt 1) oraz wskaz yw ał wysokość opłat w sprawach o alimenty. Opł ata ta wynosiła 60 zł (por. § 7 ust. 1 pkt 1 1 ), jednak jeżeli obowiązek zwrotu kosztów obciążał osob ę zobowiązaną do alimentów, należało ją obliczać w zależno ści o d war- tości przedmiotu spra wy (mogła ona wówczas w ynosić od 60 zł do 7200 zł – por. § 7 ust. 4 w związku z § 6). OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 2 2. W . S . ( dalej: skarżący) w skardze konstytucyjnej z 19 grudnia 201 7 r. wniósł o zba- danie zgodności § 2 w związku z § 4 ust. 1 , w związku z § 6 , w związku z § 7 ust. 1 pkt 11 , w z wiązku z § 7 ust. 4 , w związku z § 19 pk t 1 rozporządzenia z 2002 r. z art. 2, art. 30 , art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 oraz art. 65 ust . 1, 2 i 4 Konstytucji. Po uzupełnieniu przez skarżącego b raków formalnych skargi, Trybun ał Konstytucy jny post an owieniem z 12 września 2019 r., sygn. Ts 233/17 , postanowił nadać skardze dalszy bieg w całości. 2.1. Skargę konstytucyjną wniesiono w związku z następującym stanem faktycznym: Skarżący był pełnomocnik iem z urzędu strony powodowej w spra wie o podwyższeni e alimentów przed sądem rejonowym. W wyr oku z 6 k wietnia 2017 r. powództwo zostało oddalone . W postanowieniu o kosztach określono wysokość zwrot u kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu obu stron om p ostępo wania : skarżącemu (pełnomo cnikowi z urzędu powo d ów) przyznano od Skarbu Państwa 120 zł o raz 26,70 zł podatku od towaru i usług , a pełnomocnikowi z urzędu pozwanego – 60 zł oraz 13,80 zł podatk u od towarów i usług . Jako podstawę prawną roz- strzygnięcia o kos ztach w uzasadnieniu posta nowienia wskazano § 7 ust. 1 pkt 11 w związku z § 2 ust. 3 roz porządzen ia z 2002 r. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie o kosztach w dotyczącym go zakresie, żą dając obliczenia jego wynagrodzenia w wysokości proporcjon alnej do wartości przedmiotu sp r awy , tj. zasądzenia 1 2 00 zł oraz podatk u od towarów i usług. Postanowi eniem z 22 sierpnia 2017 r. sąd okręgowy oddalił zażalenie skarżącego, po- wołując się m.in. na u chwałę Sądu Najwyższego (dalej: SN) z 21 października 2015 r., s ygn. akt III CZP 68/15 (Le x nr 1814303) . W uzas a dnieniu orzeczenia sąd odwoławczy wskaza ł m.in., że w sprawach o alimenty pełnomocnik powoda ma prawo do otrzymania kosztów za- stępstwa procesowe go z urzędu obliczon ych z uwzględnieniem wartości przedmio tu sp o r u tylko wówczas, gdy uzys ka jakieś „świadczeni e ” na rzecz swojego mandanta (kwo tę, któr ą wywalc z ył, mnoży się wówczas przez 12) . Tymczasem reprezentowana przez skarżącego strona powodowa w ca łości sprawę przegrała. Sąd odwoławczy zwrócił także uwagę , że s ąd pierwszej instancji pod wyższył wynagrodzenie ska rżącego o 100% (tj. zasądził je w wys oko- ści dw ukrotności minimalnej wysokości opłaty stałej), uwzględniając jego nakład pracy oraz reprezento wanie kilku powodów. 2.2. Na wstępie uzasadnienia skargi konsty tucyjnej skarżący sformuło wał ogólne za- rzu ty wo bec zaskarżonych przepisów i ujął je w k ategoriach naruszenia konstytucyjnych praw podmiotowych. Jego zdaniem, zakwestionowane przepisy: – „do k onują rozróżnienia wynagrodzeni [ a ] adwokata z urzędu w za leżnośc i od tego, czy pełnomocnik rep rezentuje zobowią zanego do świadcz enia alimentacyjnego cz y upraw- nionego do świadczenia alimentacyjnego”, – „różnicują wynagrodzenie adwokata z urzędu ustanowione go dla uprawnionego do świadczenia alimentacyjnego w zależ ności o d wyniku sprawy”, – „są ra żąco nis kie w stosunk u do jakiegokolwiek miernika mogącego st anowić pod- s tawę porównania uzyskanego wynagrodzenia przez adwokata z urzędu w sprawach o alimen- ty, do ja kiejkolwiek innej wykonywanej pracy w Polsce, nie tylko pr zez oso by posiadające takie kwali fikacje i wykształcen ie, jak adwokat, ale i w stosunku do jak iejkolw iek pracy świadczonej w Polsce przez jakąkolwiek grupę zawodową, a już (…) szczególnie w sytuacji przedsiębiorcy prowadzącego działa lność gospodarczą i obc iążoneg o licznymi daninami na rze cz P aństwa Polskiego, co tym samym pow oduje, iż Państwo Polsk ie przerzuca koszt OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 3 świadczenia pomocy prawnej na rzecz najuboższej części społeczeństwa ze strony Skarbu Państwa na adwokata z urzędu, abst rahując od sytuacji fin ansowej adwokata z urzędu”. W opi nii skarżącego, regul acje te godzą w jego konstytucyjne prawa podmiotowe wy- rażone w: – art. 64 w związku z art. 2 , w związku z art. 30, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i art . 65 ust. 1, 2 i 4 Konstytuc ji poprzez różnicowanie sytuac ji adwokata z urzędu w zal e żności od reprezento wanej strony i wyniku postępowania w tej samej sprawie ( której przedmiotem jest jeden rodzaj roszczenia i która wymaga wykonania tożsamych rodza jowo czynności ) , a poza tym uzależn iają potencjalną wysoko ść wyna grodzenia od zdarzenia los oweg o w postaci decy- z ji o przyznaniu pełnomocnika z urzędu st ronie uprawnionej albo zobowiązanej do a limen- tów; – art. 64 ust. 1 Konstytucji , ponieważ zaskarżona sta wka (naw et po jej powiększeniu do 1 50% oraz podat ek od tow arów i usług) jest całkowicie nie adekwatna do reprezen tacji w jakiejkolwiek sprawie, bez wzglę du na jej stopień skomplikowania. W dalszej części uzasadnienia skargi skarżący m.in. przedstawił stan f aktyczny spra- wy, na tle której sfor mułował skargę konstytu cyjną, omawiając m.in. wydane w j ego toku orzeczenia o raz przytaczając relewantne przepisy. 2.3. W piśmie uzupełniającym braki skargi konstytucyjnej skarżący podniósł dodat- kowe argumenty za niekon stytucyjnością zaskarżonych przepis ów oraz omówił treść ar t. 30 i art. 65 ust. 1, 2 i 4 Kon styt ucji. W związku z art. 30 Konstytucji skarżący wskazał m .in. , że koszty świadczenia pomo- cy prawne j zostały przeniesione na adwokatów z urzędu, bez uwzględnienia ich sytuacji fi- nansowej. Jego zdan iem, „wysokość stawek o kreślon ych w skarżonych przepisac h je st prze- jawem brak u szacunku ze strony władzy publicznej w stosunku do adwokatów świadczących pomoc z urzędu”. Na tle art. 65 ust. 1, 2 i 4 Kons tytucji skarżący s twierdził m.in., ż e zaskarżone prze pisy ograniczają opłaca lność w ykonywania za wodu adwokata i ograniczają dostęp do wykonywa- nia zawodu adwokata „ poprzez ustanowienie dodatkowej daniny na rzecz państwa obciążają- cej jedynie adwokatów”. Skarżący podniósł, że a dwokata świadczącego pomoc prawną z urzędu „ obciążono obo wiązkie m pracy bez adekwatn ego wy nagrodzenia do rodzaj u świad- czonej pracy, a [ w ] istocie b ez j akiegokolwiek wynagrodzenia ”. 3. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 7 listopada 2019 r. poinformowa ł, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 4. Minister Spr awiedli wości (dalej: Minister) w piśmie z 14 listopada 2019 r. przed- stawił stanowisko, że § 2 w związ ku z § 4 ust. 1 , w związku z § 6 , w związku z § 7 ust. 1 pkt 11 , w związku z § 7 ust. 4 , w związk u z § 19 pkt 1 rozporządzeni a z 2002 r. są zgodne z art. 2 , art. 30, art. 31 ust. 3, art. 3 2 ust. 1, art. 64 ora z art. 65 ust. 1, 2 i 4 Konstytucji. Zd aniem Ministra, wskazane przez skarżącego zróżnicowanie wysokości wynagro- dzenia adwokata z urzędu w zale żności od reprezentowanej st rony i wyniku sprawy jest kon- s ekwencj ą tego, że w postępowaniu cywilnym koszty adwok ackie zasądza się na rzecz strony reprez entowan ej przez adwokata (a nie bezpośrednio na rzecz pełnomocnika). Natomiast zróżnicowanie stawek opła t adwokackich stanowi wyraz „ochrony strony uprawnionej do alimen tów ( a więc z reguły niezd olnej do samodzielneg o utrzymania się, czy też pozostającej w n iedostatku ) przed obowiązkiem ponoszenia znacznych kosztów”. Nie dyskryminuje ono żadnego z występując ych w konkretniej spra wie pełnomocników z urzędu i jest ob iektywn ie uzasadnione. OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 4 W opinii Ministra, nie można t akże podzielić zarzutów skarżą cego, że s tawki mini- malne wynagrodzenia adwokata z urzędu są rażąco niskie. Ich wysokość jest uzasadniona ochroną strony uprawnionej do alimentów, a podobne stawki są stoso wane w innych spra- wach. „Poza tym wysokość jednej – sp ośród wielu różnych stawek minimalnych – nie może dowodzić naruszenia prawa do g odziwego wynagrodzenia adwokata. Przepisy rozporządzenia wprowad zały bowiem zróżnicowa ne stawki zależne od wartości przedm iotu sp rawy i jej cha- rakteru, prz ewidując także st awki znacznie wyższe niż 60 zł”. Minister z wrócił także uwagę, że opłaty za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości są tylko je dnym z elementów wynag rodzenia adwokata. Podstawą ustaleni a opłat za czynności adwokackie p ozostaje umowa z klie ntem, a rozporządzenie ogra- nicza jedynie wysokość opłat za czynności adw okackie przed organami wymiaru sprawiedli- wości, co nie jest równoznaczne „z ograniczeniami wyn agrodzenia adwokata jako takiego”. Dodatko wo Minister podkreślił szc zególną istotę i rolę pomocy prawnej świadczonej z urzędu prz ez profesjon alnych pełnomocników , której koszty są rozdzielone między Skarb Państwa i samorządy zawodowe adwokatów i radców pr awnych. Jego zdaniem, określone w ro zporząd zeniu z 2002 r. reguł y ust alania wynagrodzeń za czynności adwokatów „star ały się (…) uw zględniać zaró wno interes osób wykonujących zawód adwokata, j ak również inte- res obywateli ”. 5. Prokurat or Generalny (dalej: Prokurator) w piśmie z 3 grudnia 2019 r. wn iósł o umo rzenie postępowa nia na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopa da 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym ( Dz. U. z 2019 r. poz. 23 93) z uwagi na niedo p uszczalność wydania orzeczenia . Proku rator uznał, że § 19 pkt 1 (wpr owadzający ograniczen ie maksymalnej kwoty opłaty do 150% stawki maks ymalnej) oraz § 6 (regulujący wysokość opłaty w zależności od wartości przedmiotu sprawy) rozporząd zenia z 2002 r. nie zostały zastosowane w sprawie skarżące go, n ie mogły więc naruszyć jeg o konstytucyjnych pra w. Z astrzeżenia Prokuratora budziło także spełnienie w ymogu uprawdopodobnienia za- rzutów niekonstytucyjności. W petitum skargi konstytucyjnej wzor ce kontroli zostały ujęte zbiorczo w odniesieniu do wszyst kich zaskarżonych przepisów, a argumentacja zawarta w uza sadnieniu odnosiła się w yłącznie do n orm zawartych w § 7 rozporządzenia z 2002 r . Z uza sadnienia skargi wynika, że skarżący nie kwestionuje o gólnych podstaw zasądzania opłat za czynności adwokata z u rzęd u, wynikających z § 2 i § 4 ust. 1 rozporządzen ia z 2002 r., lecz chodzi mu o minimalną st awkę tej opł aty, określoną w § 7 ust. 1 pkt 11 tego aktu. Prokurator stwierdził, że wprawdzie w odniesi eniu do § 7 ust. 1 pkt 11 w związku z ust. 4 rozporządzeni a z 2002 r. skarżący przedsta wił „relatywnie najob szer niejszą argumen- tację”, lec z nawet to jes t „lakoniczne i ogólnikowe” i stanowi w istocie tylko „parafrazę” za- rzutów. Dodatkowo wskazał, że „samo orzeczenie Trybunału stwierdzające niezgodność za- kwestion ow anej normy z Konstytucją n ie doprowadziłoby do zamie rzonych przez Skarżącego skutków” ( konie czna byłaby interwencja ustawodawcy ) . Jego zdaniem, skarga konstytucyjna jest również oczywiście bezzas adna. Wysokość zakwestionowanej stawki minimalnej n ie prze są dza o braku możliwości osi ągnięcia przez pełnom ocnik a z urzędu wyższego wynag rodzenia (sposó b obliczania wynagrodzenia zależy bowiem m.in. od wyniku procesu) . W ysokość jednej spośród wielu stawek minimalnych nie może dowodzić narusz enia prawa do godzi weg o wynagrodzenia pełnomocnika . P ełnomocnik może je szcze oprócz wynag rodzenia żąd ać także zwrotu kosztów. Pismo Prokuratora zawierało również szczegółowe omówienie wymogów formalnych skargi konstytucy jnej, z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjn e go. OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 5 II Trybunał Konstyt ucyjny zważył, c o nas tępuje : 1. W . S . ( dalej: skarżący) w skardze k onstytucyjnej z 19 grudnia 2 017 r. zakwestiono- wał zgodność § 2 w związku z § 4 ust. 1 , w zwi ązku z § 6 , w związku z § 7 ust. 1 pkt 11 , w związku z § 7 ust. 4 , w związku z § 19 p kt 1 rozporządzenia M inistr a Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w spraw ie opłat za czynności adwoka ckie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej po mocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 46 1 , ze zm.; dalej: rozporząd zenie z 2002 r.) z ar t. 2, art. 30, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 ora z art. 65 ust. 1, 2 i 4 Konstytucji. Tak określony zakres zaskarżenia budził wątpliwości Try bunału Konstytucyjnego z punktu widzenia wymogów formal nyc h , wynikających z art. 79 u st. 1 Konstytucji ora z usta wy z dnia 30 listopada 2 016 r. o organizacji i trybi e postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: ustawa o organizacji TK). 2. Z asadą w postępowaniu przed Trybunał e m Konstytucyjnym jest bada nie przepi sów obowiąz ującyc h, tj . w brzmieniu aktualnym na dzień wydania orzecz enia (por. art. 190 ust. 3 Konstytucji oraz art . 59 ust. 1 pkt 4 ustawy o organizacji TK). J edyny wyjątek w obecnym stanie prawnym może zachodzić w od n iesieniu do regulacji zakw estionowan ych w skarg ach ko nstytucyjnych, jednak pod warunkiem, że jest to koni eczne „ dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw” (por. art. 59 ust. 3 ustawy o organizacj i TK). Rozporządzenie z 2002 r., zawierające zaskarżone p r zepisy, zostało uchylone w cało- ści p rzez § 22 r ozporz ądzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 październ ika 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800, ze zm.; dalej: rozpor ządzenie z 2015 r.), kt óre weszło w życie 1 stycznia 2016 r . Rozporządzenie z 2002 r. jest jedn ak nadal st osowan e w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dnie m wejścia w życie rozporzą- dzenia z 2015 r. – do czasu zakończenia postępowania w danej insta ncji (por. § 21 rozporz ą- dzenia z 2015 r.). Należy przyjąć, że zjawisko to ma charakte r wygasają cy i obecni e – po po- nad czterech latach od zmiany stanu prawnego – wy stępuje w pojedynczych wypadkach. Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że ani skarżący, ani pozostali uczestnicy po- stępowania nie odnieśli się do kwe s tii dopuszczalności orzeka nia o rozporządzeniu z 2002 r. pomimo jego uchylenia. Nie przesądzając przyczy n takiego stanu rzeczy, Trybunał u znał, że uchylenie rozpo- rządzenia z 2002 r. nie stoi n a pr zeszkodzie wydaniu wyroku (por. np. wyroki z 22 marca 2017 r., sygn. SK 13/14, OTK ZU A/2017, poz. 19, cz. III, pkt 1.4 uzasadnienia i 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51, cz. III, pkt 2.3 uzasadnienia). Takie orze- czenie byłoby jedyn ym sposobem wzruszenia prawomocnego postanowienia , określa j ącego wys okość wynagrodzen ia skarżącego (po r. a rt. 59 ust. 3 ustawy o organizacji TK) . Ponadto podniesion e w skardze problemy konstytucyjne są w pewnym stopniu nadal aktualne, ponie- waż w obecnym st anie prawnym wstępują podobne do zaskarżonych mechan izmy o b liczania opłaty za czynnoś ci adwokackie w spraw ach o alimenty (por. rozporządzenie z 2015 r. oraz rozporz ądzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Sk arb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, D z. U. z 2019 r. poz. 18). 3 . P rzedmiotem skargi konstytucyjnej mogą być wyłą cznie unormow ania, na podsta- wie kt órych sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostate cznie o konstytucyjnych wol- nościach, prawach lub obowiązka c h konkretnego skarżącego ( por. art. 79 ust. 1 K onstyt ucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o o rganizacji TK). OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 6 3 .1. Jak jednoznacznie wynika z treści skargi oraz dołączonych do niej dokumentów (w t ym zwłaszcza odpisów orzeczeń), skarżącemu przyznano od Sk arbu Państwa koszty nie- opłaconej pomocy pra wnej w wysokości podwójnej minimalnej staw ki opłaty stałej w spra- wach o al imenty, wskazanej w § 7 ust. 1 pkt 11 rozporządzenia z 2002 r., podwyższonej – zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia z 2002 r. – o podat ek od towarów i us ług (przepisy te zostały wskaz ane jako podstawa orzeczenia o kosztach w uzasadnieniu wyroku sądu pierw- sz ej instancji, co sąd odwoławczy uznał implicite za trafne). Przepisy te stanowiły więc bez- pośrednią podstawę ostatecznego rozstrzygnię cia s prawy skarżąc ego. Nie ulegało wątpliwości, że orzeczenie o kosztach na podstawie § 7 ust. 1 pkt 11 w związku z § 2 us t. 3 rozporządzenia z 2002 r. musiało być poprzedzone rozważ eniem moż- liwości zastosowani a § 7 ust. 4 rozporządzenia z 2002 r. Przepis ten w skazywał bowi em, kie- dy podstawą rozstrzygni ęcia o kosztach w sprawach o alimenty powi nna być opłata stała, a kiedy – opłata stosunkowa. Jego wykładnia była głównym zarzutem odwo ławczym skarżą- cego, zdominowała więc uzasadnienie postanowienia sądu drugi ej in stancji. Takż e § 7 ust. 4 rozporządzenia z 2002 r. był więc podstawą ostatecznego orz eczenia w sprawie skarżącego. Wa runek ten spełniały także wskazane przez skarżącego ogólne z asady orzekania o kosztach pomocy prawnej z urzędu (tj. § 2 i § 4 ust. 1 r ozpor ządzenia z 20 02 r.). Wyznacza- ły one ramy pr awne każdego postanowienia w sprawie koszt ów postępowania cywilnego, lege non distinguente – także w sprawie o alimenty, nawet jeżeli nie znalazło to bezpośred- niego wyrazu w uzasadnieniach wydawanych orzeczeń . 3 . 2. Trybunał Ko nstytucyjny stwierdził, że po dstawą ostatecznego orzeczenia w spra- wie s karżącego nie były natomiast § 6 i § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r. Metoda obliczania ko sztów wskazana w § 6 rozporządzenia z 2002 r. (w zależności od wartości prz edmi otu sprawy) ma charakter alternatywny wobec metody określonej w § 7 ust. 1 pkt 11 roz porządzenia z 2002 r. (opłata sta ła) – świadczy o tym jednoznacznie § 7 ust. 4 rozporządzeni a z 2002 r. J eden pełnomocnik nie może więc otrzymać wynagrodzenia obli- czon ego równocześnie z zastosowaniem obydwu tych pr zepisów. Skoro skarżącemu zasądzo- no koszty w oparciu o opłatę stałą (co jes t faktem bezspornym), sąd y orzekające w obu in- stancjach odr zuciły możliwość jej orzeczenia w wysokości zależnej od wartości przedmiotu spr awy i zastosow ania § 6 rozporządzenia z 200 2 r . Trybunał Konstytucyjny w sprawie zain i- cjowanej skargą konstytucyjną nie może zaś oceniać zarzutów dotyczących konstytucyjności pr zepisów, które nie zostały zastosowane wobec skarżącego w ostatecznym orzec zeni u (por. art. 7 9 ust. 1 Konstytucji). Jeżeli natomiast chodzi o § 19 pkt 1 rozporządze nia z 2002 r. (który przewiduje usta- wowe ograniczenie opłaty za czynności adwokackie ponoszo nej przez Skarb Państwa do 150% s tawek minimalnych ), to przepis ten nie zos tał powołany w tre ści orzeczeń dotyczą- cych skar żącego. Jak wyjaśnił sąd odwoławczy (nie p odając jednak podstawy prawnej) , z uwagi na fakt reprezentowania przez niego kilku osób oraz nakład pracy, przyznano mu koszty w wysokości dwukrotności (200%) stawki m inim alnej. Należy więc uznać, że również § 19 p kt 1 rozporządzenia z 2002 r. nie został w obec skarżącego zastosowany. Ch oć więc § 6 i § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r. należały do katalogu przepisów regulujących zasady orzekania o kosztach w sprawach ali ment acyjnych, nie stanowiły one in concreto pod stawy ostatecznego orzeczenia wydanego w s tosunku do skarżącego (ani tym bardziej – powodu naruszenia jego praw), a w konsekwencji nie mogły być przedmiotem kon- troli w niniejszym postępowaniu. Uzasadniało to umor zenie postępow ania we wskazanym zakresie z uwagi na niedo- puszczalność wydania wyroku na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji TK. OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 7 4 . W zorcami kontroli w sprawie w szczętej w trybie skargi konstytucyjnej mogą być jedynie przepisy Konstytuc ji w yrażające praw a lub wolności konstytucyjne (por. art. 79 ust. 1 Konstytucji). Trybuna ł uznał, że spośród wymienionyc h przez skarżącego regulacji warunek ten prima facie spełniaj ą tylko art. 30, art. 64 i art. 65 ust. 1, 2 i 4 Konstytucji (dotyczące odp o- wie dnio: godności , własności i innych praw maj ątkowych oraz wolności pracy). Zasada dem okratycznego państwa prawnego ( art. 2 Konstytucji), równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) or az proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji) w postępowaniu wszczętym w tr ybie skargi ko nstytucyjnej mogą zaś być co do zasady jedynie uzupełniający- mi wzorcami kontroli (w praktyce orzecznic zej TK w odniesieniu do dwóch pierwszych prze- pisów zdarzały s ię jednak incydentalne odstępstwa od tej reguły – por. np. wyrok i z 12 grud- nia 2000 r., sygn. SK 9/00, OTK ZU nr 8/2000, p oz. 297 i 18 września 2006 r., sygn. SK 15 /0 5, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 106 ). Powyższe przepisy zostały w petitum skargi konstytucyjn ej ujęte jako odrębne wzorce zaskarżenia. W jej uzasadnieniu powiązano je z art . 64 Konstytuc ji, co należy uznać za umoż- li wiające ich uwzględnienie w niniejszym pos tępowaniu. 5 . Z godnie z art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy o organizacji TK, skarga konstytucyjna powin- na zawierać „uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepis u (… ) ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub p rawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie”. W orzecznictwie Trybunału wymóg ten jest rozumiany jako obowi ązek podania przez podmiot inicjujący postępowanie co najmniej jednego argu ment u lub dowodu w odniesieniu do zarzutu niezg odnoś ci danego przepisu z każdym z wzorców kontroli; do j ego realizacji nie wystarczy sformułowanie samej tezy o niekonstytucyjności z askarżonego przepisu (por. np. wyrok z 20 listopada 2019 r., sygn. SK 6/18, OTK ZU A/2019, po z. 62, cz. III, pkt 2.6 uzasa dnienia). Tak rozumiane uzasadnienie skarg i stanowi jej o bowiązkowy element konstrukcyjny – pismo skierowane do Trybunału jako skarga konstytucyjna może skutecznie zainicjować kontrolę konstytucyjności zaskarż onyc h regulacji ty lko wówczas, gdy zawiera uzas adnienie. 5 .1. Trybunał Konstytucyjny stw ierdził, że spos ób sformułowania skargi i jej uzasad- nienia uniemożliwia jednoznaczne ustalen ie, które z licznych zaskarżonych przepisów i w kon tekście których wzorców k ont roli są źró dłem zastrzeżeń skarżącego. Wąt pliwości skarżącego dotyczą – jak się wyda je – przede wszystkim wysokości stawki opłaty stałej za pomoc prawną z urzędu w sprawach o a limenty oraz przesłanek zróż- nicowania sposobu obliczania opłat za czynności adw okackie (a w ko nsekwencji – także ich wy sok ości) w tych sprawach. Zaskarżone przepisy i wzorce kontroli znacznie wykraczają jednak poza zakres tych problemów, a uzasadnienie ska rgi zostało s formułowane w sposób ogólny, bez przyporządkowania zarzutów do kon kretnych unormo wań zawartych w rozporzą- d zen iu z 2002 r. Trybunał Konstytucyjny z urz ędu ustala dopuszczalny zakres zaskarżenia na podsta- wie petitum i uzasadnienia pism inicjują cych postępowanie, w razie konieczności stosując zasadę falsa demonstratio n on nocet i umarzaj ąc postępowanie w zakresi e, w jakim wydanie wyroku jest zbędne lub nie dopuszczalne (por. art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o organizacji TK). Zdaniem Trybunału, rek onstrukcja zakresu zaskarżenia w niniejszej sprawie wymaga- ł aby jednak zbyt d ale ko idącej inger encji w zaprezentowane pr zez skarżącego podejście do omówionych w skar dze zagadnień . Konieczne byłoby w szczególności rozerwanie podkreśla- nego przez niego związku między wszystkim zaskarżonymi przepisami rozporządzenia z 2002 r. i określe nie ich wzajemnych relacji oraz równoczesne po łączenie wymogów wyni- kających z różnych pr zepisów Konstytucji, które skarżący – zwłaszcza w petitum skargi – OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 8 traktował w sposób odizol owany . Przedmiotem orzekania powinna jednak być sprawa w gra- nicach wskazanyc h p rzez skarżącego (por. art. 67 ustawy o orga nizacji TK ), który jest zobo- wiązany samodz ielnie określić źródła swoich zastrzeżeń i ich przyczyny. Nie spełnia tego warunku przytocze nie wszystkich przepisów składających się na daną instytucję prawną i obszer ne j listy wzorców kontroli, w nadziei, że Tryb unał „ wybierze ” z nich odpowiednie element y i je uporządkuje , zgodnie z domniemaną intencją skarżącego . Dodatkowym argumentem za powś ciągliwością Trybunału w dookreślaniu przedmiotu i wzorców kontroli w niniej sz e j sprawie jest to, że sprawy kosztów adwoka ckich i radcow- skich były już wielokrotnie przedmiotem orzekania (por. zwłaszcza co do wysokości stawek opłat – wyroki z 27 lutego 2018 r., sygn. SK 25/15 , OTK ZU A/2018, poz. 11 i 29 sierpnia 2006 r., sygn. SK 23 / 05, OTK ZU nr 8 /A/2006, poz. 94, a także po stanowienia z: 22 czerwca 2016 r., sygn. P 70/15, OTK ZU A/2016, poz. 47; 5 kwietnia 2016 r., sygn. U 7/14, OTK ZU A/2016, poz. 6; 18 listopada 2014 r. i 28 lipca 2015 r., sygn. Ts 263/13, OTK ZU nr 4/B/2015, p oz . 358 i 359; nat omiast co do różnicowania wy sokości wynagrodzeń pełnomocników – wymien iony wyrok o sygn. SK 23/05 , wyrok z 23 kwietnia 2020 r., sygn. SK 66/19, OTK ZU A/2020, poz . 13 oraz wydane w związku z nim postanowienie z 29 kwietnia 2020 r., sygn. S 1 /20, OTK ZU A/2 020, poz. 14 ) . Sprawy te (ko nstrukcja inicjujących je pism procesowych oraz ich ocena formalna i merytoryczna przez Trybunał w orzeczeniach kończących postępo- wani e) p owinny być istotną wskazówką dla skarżącego, który jest profesjonalnym p eł n omoc- nikiem i sk argę złożył we własnym imien iu. W tych okolicznościach wymaganie należ ytej staranności przy formułowaniu skargi (a zwłaszcza precyzyjnego adresowania problemów ko nstytucyjnych do konkretnych zaskarżonych przepisów i ujmowania ich przez pr yz m at adekwatnych wzorców kontroli) wydaje się w pełni uzasadnione. 5 .2. Na niedopuszc zalność wydania wyroku wskazuje także analiza uzasadnienia skar- gi w zakresie dotyczącym posz czególnych zaskarżonych przepisów. Wątpliwości skarżącego w najmniejszym nawe t stopniu nie doty cz ą ogólnych zasad orzekani a o kosztach pomocy prawnej z urzędu (tj. § 2 ust. 1 - 2 i § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2002 r.) . Przepisy te z ostały powołane jedynie w petitum skargi, a w jej uzasadnieni u nie zostały nawet wspomniane. Nie jest ta kże zrozumiałe, dlaczego s karżący kwestionu je także konstytucyjność § 6 rozporządzeni a z 2002 r. , skoro oczekuje zastosowania tego przepisu w swojej sprawie (i ob- liczenia jego w ynagrodzenia w zależności od wartoś ci przedmiotu ). Trudno również ustalić, c zy skarżący dostrz ega jakiś odrębny problem k onstytucyjny w § 19 pkt 1 rozporządzenia z 2002 r. , który pozwala na zwiększenie opłat za czynności ad- wokackie ponoszonych przez Skarb Państwa do 150% stawki minimalnej , czy też traktuje jego niekonstytucyjność ja ko konsekwencję zarzutów wobec wysokości st awek minimalnych . W skardze brak jest jaki ejkolwiek wypowiedzi na ten temat . 5 .3 . Trybunał nie odnalazł także właściwego uzasadnieni a większości powołanych p rzez skarżącego wzorców kontroli. W pismach skarżące g o nie ma żadnych argumentów wskazujących na naruszenie przez kwestionowane przepisy z asady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji). W uza- sadnieniu skargi zawarto dwie wz mianki o tej regulacji, o graniczające się do stwierdzenia, że różnicowanie wyn a grodzenia pełnomo cnika z urzędu w sprawach alimentacyjnych stanowi naruszenie zasad s prawiedliwości społecznej, co należy potraktować jedynie jako p rzed sta- wienie zarzutu (a nie jego uzasadnienie). Skarżący (pomimo wezwania Trybunału) nie zawarł w piśmie u z upełniającym brak i skargi konstytucyjnej ta kże żadnego wywodu, który doprowadził go d o wniosku, że stawka opłaty stałej za sprawy z urzędu o alimenty narusza jego godność i j est „prz ejawem braku OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 9 szacunku” p aństwa w stosunku do adwokatów z urzędu. Zarzut n i ezgodności z art. 30 Kon- stytucji został wię c postawiony bez wymaganych argumentów lub dowodów na jego popar- cie. Trybunał stwierdził, że skarga nie zawiera również wyjaśnienia po trzeb y powołania art. 64 ust. 3 Konstytucji , tym bardziej że p rzepis ten jest j uż prima facie ni eadekwatnym wzorcem kontro li , ponieważ dotyczy własności ( a nie wyna grodzenia) . Poza tym wątpliwości skarżącego nie odnosiły się do przewidzianych w tym przepis ie gw arancji (ustawowej formy ograniczenia i zakazu naruszania istoty prawa wł a sności). W tym za kresie skarżący nie tylko nie zawarł w swoich pismach żadnego uzasad nienia, ale nawet nie postawił zaskarżonym re- gulacjom żadnego zarzutu. W skardze konstytucyj nej b rak jest też argumentacji o d noszącej się do naruszenia przez zaskarżone p r zepisy wolności p racy, gwarantowanej przez art. 65 ust. 1 Konstytucji. Argumentacja o „obowiązku pracy” za obowiązującą w sprawach o alimenty stawkę 60 zł odnosi się do nieadekw atnoś ci wynagrodzenia za pracę, a więc materii ochrony praw mająt- kowych, o któ r ych mowa w art. 6 4 ust. 1 Konstytucji. Twie rdzenie o przymusie pracy w „ istocie bez j akiegokolwiek wynagrodzenia” jest zaś oczywiście kontrfaktyczne. Należy w końcu także zauważ yć, ż e sam obowiązek świadczenia przez adwokatów pomocy prawnej z urzędu nie w y nika z zaskarżony ch przepisów, które regulu ją tylko zasady ustalania opłat za wykonyw anie przez nich czynności. Skarżący, formułując zarzuty na tle art. 65 ust. 1 Konsty- tucji, n ie zw rócił również uwagi na specyfikę wykonywania zawodu adwokata jako zawodu z aufania publiczne go (por. art. 17 ust. 1 Ko nstytucji). Podobnymi mankamentami obciąż one jest powołanie przez skarżącego art. 65 ust. 2 i 4 Konstytucji. Przepisy te zawierają wy łączn ie wymóg ustawowej regulacji obowiązku pra- cy i minimalnego wynagrodzenia z a pracę, a w skar dze kwestionowana jest wys okość tego wynagrodzenia i mechanizm jego ustalania, a nie forma regulacji (rodzaj aktu normatywne- go). Zarzuty skarżącego nie odnoszą się d o treści tych wzorców. Skarga w zakresie odnoszą- cym się do treści art. 65 ust. 2 i 4 Konsty tucji nie zawiera więc wym aganego uzasadnienia. W pismach skarżącego nie przeprowadzono w końcu także pełnego testu proporcjo- nalności (art. 3 1 ust. 3 Konstytucj i) an i testu równości (art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytu- cji) . Jeżeli ch o dzi o tę pierwszą kwestię, skarżący ogranic zył się do stwierdzenia, że wyso- kość stawk i za czynnoś ci z urzędu w sprawach alimentacyjnych jest zbyt niska i nieadekwat- na, a ponadto stan owi nadmierną barierę wykonywania zawodu adwokata (ogranicza opłacal- ność j ego wykonywania). W kontekście zasady równo ści skarżący wskazał dwie grupy po- równywan ych podmiotów (pełnomocnicy z urzędu w sprawach alimentacyjnych, których wynagrodzenie oblic zono na podstawie stawki stałej lub stosunkowej), ich cechę wspólną (ten sam r o dzaj podejmowanyc h czynności) oraz dwie prz esłanki różnicowania ich sytuacji (repreze ntowana strona oraz wynik sprawy) , ale nie poddał ich szczegółowej ocenie (w jego wywodach b rakowało więc argumentów i wniosków wynikających z założeń co do obszaru kontr o li) . Trybunał Kon stytucyjny uznał, że tego typu argumentacja nie spełnia wymogu na- leż ytego uzasadnienia zarzutów, wynikającego z art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy o organizacji TK. 6 . Stwierdzając konieczność umorzenia postępowania w niniejszej sprawie na po ds ta- wie art. 59 us t. 1 pkt 2 ustawy o organiz acji TK, Trybunał Konstytucyjny odnotował, że nie- które z zakwestionowanych przez skarżącego regulacji budziły isto tne zastrzeżenia dok tryny i praktyki. Dotyczyły one w szczególności możliwości różnicowania spos ob u obliczania sta wek za czynności adwokackie w sprawach o alimenty w zależności od rep rezentowanej strony i wyniku postępowania, tj. § 7 ust. 4 rozporządzenia z 2002 r. i jego ob ecnych odpowiedni- ków (por. A. Partyk, T. Pa r tyk, uwagi do § 7, [w:] Rozporząd ze nie w sprawie op łat za czynno- ści adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa koszt ów nieopłaconej pomocy prawnej OTK ZU A/2020 SK 62/19 poz. 43 10 udzielonej z urzędu. Komentarz , Warszawa 2015, Lex ; A. Partyk , T. Partyk, uwagi do § 4, [w:] Opłaty za czynności adwokackie. Komentarz , Wa rs zawa 2016, Lex o raz A. Partyk , T. Partyk, u wagi do § 10, [w:] Rozporządzenie w sprawi e p onoszeni a przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy pr awnej udzielonej przez adwoka ta z urzędu. Komentarz , War- szawa 2016, Lex ; stanowiska wyrażone podczas konsu lt acji społecznych rozporządzenia z 2015 r.: pismo Sądu Okręgowego w Katowicach z 6 paź dziernika 2015 r., s. 2 ; pismo Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 6 pa ździernika 2015 r., s. 2; pis mo S ądu Okręgowego w Łomży z 6 października 2015 s. 2 - 3; Zestawienie uwag zgł os zonych w toku op iniowania projektu roz- porzą dzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie – dokumen- ty dostępne na stronie i nternetowej www.legislacja.go v.pl ). Powyższa okoliczność nie mo gła jednak konwalidować istotnych braków f or malnych skargi k onstytucyjnej, które uniemo żliwia ły jej merytoryczne rozpoznanie. Z powyższych powodów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sent encji .