U 7/13

. O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 9 marca 2017 r. Pozycja 13 POSTANOWIENIE z dnia 7 marca 2017 r. Sygn. akt U 7/13 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Grzegorz Jędrejek Piotr Pszczółkowski – sprawozdawca, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 marca 2017 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich o zbadanie zgodności: 1) § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2001 r. w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nie- letnich (Dz. U. Nr 124, poz. 1359, ze zm.) w brzmieniu nadanym przez § 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 października 2015 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich (Dz. U. poz. 1809), 2) § 34 rozporządzenia z 17 października 2001 r. powołanego w punkcie 1 w za- kresie, w jakim odsyła do odpowiedniego stosowania § 25 ust. 1 pkt 4 rozpo- rządzenia z dnia 17 października 2001 r. powołanego w punkcie 1 – z art. 95 § 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępow aniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2014 r. poz. 382, ze zm.) oraz art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konsty tucji Rzeczy- pospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie na skutek cofnięci a wniosku. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W piśmie z 22 lipca 2013 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: RPO lub wnio- skodawca) wniósł o stwierdzenie niezgodności § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2001 r. w sprawie zakładów poprawczych i schronisk OTK ZU A/2017 U 7/13 poz. 13 2 dla nieletnich (Dz. U. Nr 124, poz. 1359, ze zm.; dalej: rozporządzenie z 200 1 r.) oraz § 34 rozporządzenia z 2001 r. w zakresie, w jakim odsyła do odpowiedniego stosowania § 25 ust. 1 pkt 4 tego rozporządzenia, z art. 95 § 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178, ze zm.; dalej: u.p.n.) oraz art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Rzecznik Praw Obywatelskich, w związku ze zmianą stanu prawnego, w piśmie z 20 stycznia 2016 r. zmodyfikował wniosek. Zwrócił się do Trybunału o stwierdzenie nie- zgodności z powołanymi wzorcami kontroli § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. w brzmieniu nadanym temu przepisowi przez § 1 pkt 13 rozporządzenia Ministra Sprawie- dliwości z dnia 29 października 2015 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich (Dz. U. poz. 1809; dalej: rozporządzenie zmieniające z 2015 r.). 1.1. W piśmie z 22 lipca 2013 r. RPO podniósł, że system izolacji nieletnich, przewi- dziany przez zaskarżone regulacje rozporząd zenia z 2001 r., został stworzony bez umocowa- nia w przepisie upoważniającym do wydania tego aktu normatywnego. W pierwotnym brzmieniu zakwestionowany § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. przewidywał, że dy- rektor zakładu poprawczego dla zapewnienia be zpieczeństwa i porządku w zakładzie może na czas określony umieścić nieletniego w oddzielnym pomieszczeniu mieszkalnym lub izbie przejściowej. Przepis ten, na mocy § 34 rozporządzenia z 2001 r., znajdował odpowiednie zastosowanie do organizacji schronisk dla nieletnich. Zdaniem RPO, art. 95 § 3 u .p.n. nie zawiera umocowania do uregulowania w rozpo- rządzeniu materii izolowania nieletnich ze względu na bezpieczeństwo i porządek w zakładzie poprawczym lub schronisku. Zaskarżone przepisy nie służą konkretyzacj i ustawy o postępo- waniu w sprawach nieletnich, lecz samodzielnie regulują materię wykraczającą poza jej za- kres. W konsekwencji są niezgodne z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił, że zakwestionowane regulacje rozpor ządzenia z 2001 r. są niezgodne także z art. 41 ust. 1 Konstytucji. W ocenie RPO, każda regulacja inge- rująca w wolność osobistą powinna mie ć wyraźne umocowanie w ustawie. W świetl e orzecz- nictwa konstytucyjnego, z uzależn ieniem dopuszczalności ograniczen ia wolności lub praw jednostki od jego ustanowienia „tylko w ustawie” ściśle związany jest wymóg odpowiedniej szczegółowości unormowania ustawowego. Powinno być ono kompletne i samodzielnie okre- ślać wszystkie podstawowe elementy ograni czenia dane j wolności lub danego prawa. Wyma- gań tych nie spełniają zakwestionowane przepisy wykonawcze. Wnioskodawca stwierdził, że zaskarżone regulacje rozporządzenia z 2001 r. narusza ją zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji). Zmierzają do realizacji założonego celu, czyli zapewnienia porządku i bezpieczeństwa w zakładzie, jednakże nie spełniają przesłanki niezbędności (konieczności). Utrzymaniu porządku i dyscypliny w tych placówkach służą bowiem regulaminy. W razie naruszenia przepisów regulaminu lub prawa powszechnie obo- wiązującego (jeżeli zachowanie nie ma znamion czynu zabronionego) dyrektor placówki mo- że zastosować wobec nieletniego środek dyscyplinarny. S tosowane mogą być również środki przymusu bezpośredniego . Ponadto – zdaniem RPO – między efektami zakwestionowanych regulacji a ciężarami nakładanymi na nieletnich zachodzi zasadnicza dysproporcja. Przesłanki stosowania § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. „są nieprecyzyjne (tak co do okoliczności uzasadniają- cych zastosowanie izolacji, jak i co do cz asu trwania izolacji)”. Zakwestionowane przepisy nie nakładają na dyrektora placówki obowiązk u poinformowania o zastosowanych środkach innych organów ani nie zapewniają nieletniemu prawa zaskarżenia tej decyzji do sądu. W ocenie RPO, przetrzymywanie nielet niego w izbie przejściowej lub oddzielnym pomiesz- OTK ZU A/2017 U 7/13 poz. 13 3 czeniu jest nieracjonalną i niepedagogiczną karą izolacyjną, a nie instrumentem oddziaływa- nia wychowawczego. 1.2. Rzecznik Praw Obywatelskich, modyfikując wniosek w piśmie z 20 stycznia 2016 r., wskazał, ż e § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. został znowelizowany przez § 1 pkt 13 rozporz ądzenia zmieniającego z 2015 r. Po nowelizacji zaskarżony przepis przewi- dywał , że dyrektor dla zapewnienia bezpieczeństwa lub porządku w zakładzie może na czas określony umieścić nieletniego w izbie przejściowej na okres nie dłuższy niż 14 dni. Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, że nowelizacja nie usuwa, sygnalizowanej we wniosku z 22 lipca 2013 r., niezgodności zakwestionowanego przepisu z powołanymi wzorcami kon- troli. 2. W pi ś mie z 24 września 2013 r. Rzec znik Praw Dziecka (dalej: RPD) zgłosił udział w postępowaniu i w całości poparł wniosek RPO. Ponadto wniósł o „rozszerzenie wzorca kontroli i stwierdzenie niezgodności zaskarżonych przepisów” z art. 37 lit. a i b Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczo- nych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526, ze zm.; dalej: konwencja). Rzecznik Praw Dziecka, w związku z modyfikacją wniosku, w piśmie z 25 lutego 2016 r. podtrzymał dotychczasowe stanowisko w świetle nowego brzmienia zaskarżonego § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. 2.1. W piśmie z 24 września 2013 r. RPD podniósł, że Rzeczpospolita Polska zapew- nia ochronę praw dziecka ( art. 72 Konstytucji). Zastosowanie znajdują również standardy ochrony praw dziecka wynikające z art. 37 lit. a i b konwencji. W kontekście powołanych postanowień konwencji , RPD podzielił stanowisko wnioskodawcy, że pozbawienie lub ogra- niczenie wolności nieletniego może nastąpić tylko n a zasadach i w trybie określonych w ustawie. N a podstawie zaskarżonych przepisów środki izolacyjne stosowane są bez umo- cowania ustawowego, a zatem – w rozumieniu konwencji – bezprawnie. Ponadto zaskarżone przepisy rozporządzenia z 2001 r. nie spełniają wynikających z konwencji wymogów legalno- ści i konieczności. Z powyższych względów RPD uznał, że rozszerzenie wzorców kontroli o powołane przepisy konwencji jest konieczne i uzasadnione. 2.2. Rzecznik Praw Dziecka w piśmie z 25 lutego 20 16 r. d odał, że ustawodawca nie upoważnił Ministra Sprawiedliwości do uzupełnienia ustawy o postę powaniu w sprawach nieletnich „ przez ustanowienie w drodze rozporządzenia środka w postaci umieszczenia nie- letniego w izbie przejściowej” . Tego typu regulacja należy do materii ustawowej. Wkracza w sferę prawnie chronionej wolnoś ci osobistej człowieka (art. 41 ust. 1 Konstytucji). Zdaniem RPD, zakwestionowany § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r., w znowelizowanym brzmieniu, w dalszym ciągu ogranicza wolność osobistą nieletnich, pozwalając na ich izolo- wanie wbrew przepisom Konstytucji oraz standardom przewidzianym w konwencji. 3. W piśmie z 7 listopada 2013 r. Minister Sprawiedliwości zajął stanowisko w sprawie, wnosząc o stwierdzenie, że § 25 ust. 1 pkt 4 oraz § 34 (w zaskarżonym zakresie) rozporządzenia z 2001 r. są zgodne z art. 95 § 3 u.p.n. oraz art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Minister Sprawiedliwości, w związku z modyfikacją wniosku, w piśm ie z 9 marca 2016 r. podtrzymał dotychczasowe stanowisko w świetle zmienionego brzmienia § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. OTK ZU A/2017 U 7/13 poz. 13 4 3.1. Minister Sprawiedliwości podniósł, że przedstawione w uzasadnieniu wniosku uwagi dotyczące usytuowania zaskarżonych przepisów w ramach rozporządzeni a z 2001 r. nie mogą przesądzać o niezgodności tych przepisów z upoważnieniem ustawowym przewi- dzianym w art. 95 § 3 u.p.n. Ocena ta powinna być przeprowadzon a wielopłaszczyznowo. Rzecznik Praw Obywatelskich na poparcie twierd zenia, że zaska rżone przepisy nie mieszczą się w granic ach upoważnienia ustawowego, nie przedstawił jednak żadnych innych argumen- tów . Konsekwencją tego twierdzenia było sformułowanie zarzutu naruszenia art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji, a także ar t. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Tymczasem brak jest podstaw do uznania, że zakwestionowane przepisy naruszają powołane we wniosku wzorce konstytucyjne i ustawowe. W ocenie Ministra Sprawiedliwości, umieszczenie nieletniego w zakładzie popraw- czym lub schronisku odpowiada konstytucyjnemu pojęciu pozbawienia wolności. Natomiast odpowiedź na pytanie, czy umieszczenie nieletniego w oddzielnym pomieszczeniu mieszkal- nym lub izbie przejściowej takiej placówki jest „kolejnym – w pewnym sensie wt órnym ograniczeniem wolno ści , bądź nawet j ej pozbawieniem, nie wydaje się wbrew twierdzeniom wnioskodawcy oczywista”. W stanowisku Ministra Sprawiedliwości wyjaśniono, że przesłanką umieszczenia nie- letniego w tego typu pomieszczeniu, zarówno na podstawie § 25 ust. 1 pkt 4, jak i § 44 roz po- rządzenia z 2001 r., może być potrzeba zapewnienia bezpieczeństwa i porządku w zakładzie poprawczym lub schronisku. Niemniej nie można twierdzić, że celem tego środka jest repre- sja izolacyjna. W świetle § 44 ust. 2 rozporz ądzenia z 2001 r., umieszczenie nieletniego w izbie przejściowej może wynikać z potrzeb adaptacyjnych. Minister Sprawiedliwości podkreślił, że umieszczenie nieletniego w izbie przejściowej lub oddzielnym pomieszczeniu mieszkalnym, po spełnieniu określonyc h w rozporządzeniu przesłanek, jest prawną konsekwencją skierowania go na mocy orzeczenia sądu do zakładu poprawczego lub schroniska. Wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, skorzystanie z tego środ- ka nie stanowi nieproporcjonalnego ciężaru dla nieletniego. Pozos taje on w stałym kontakcie z personelem, zapewnia się mu wszelkie niezbędne środki właściwe dla pomieszczenia mieszkalnego i umożliwia korzystanie ze spacerów. 3.2 . Minister Sprawiedliwości w piśmie z 9 marca 2016 r. wyjaśnił, że na mocy rozpo- rządzenia zmieniającego z 2015 r. znowelizowano § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. Wyeliminowano dopuszczalność umieszczenia nieletniego w oddzielnym pomieszczeniu mieszkalnym i wprowadzono nieprzekraczalny termin 14 dni przebywania nieletniego w izbie przejś ciowej. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości, brak jest podstaw do zmiany stanowiska w świetle zmodyfikowanego wniosku RPO. 4. W piśmie z 7 marca 2014 r. Prokurator Generalny zajął stanowisko w sprawie, wnosząc o stwierdzenie, że § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. oraz § 34 rozporządze- nia z 2001 r. w zakresie, w jakim odsyła do odpowiedniego stosowania § 25 ust. 1 pkt 4 tego rozporządzenia, są niezgodne z art. 95 § 3 u.p.n. oraz art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i z art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. W piśmie z 11 lutego 2016 r., w nawiązaniu do pisma RPO modyfikującego wniosek, Prokurator Generalny wskazał, że jego dotychczasowe stanowisko zachowuje aktualność w świetle § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. w brzmieniu obowiązującym od 6 listo- pada 2015 r. 4.1. Zdaniem Prokuratora Generalnego, a rt. 95 § 3 u.p.n. nie upoważnia Ministra Sprawiedliwości do modyfikacji ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich przez stworzenie systemu izolacji, polegającego na umieszczaniu nieletni ch, dla zapewnienia OTK ZU A/2017 U 7/13 poz. 13 5 porządku i bezpieczeństwa w placówce, w oddzielnym pomieszczeniu mieszkalnym lub izbie przejściowej. Zakwe stionowane przepisy rozporządzenia z 2001 r. wykraczają poza ramy zakreślone upoważnieniem ustawowym. Naruszają zarówno ustawowy w zorzec kontroli (art. 95 § 3 u.p.n.), jak i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji. Prokurator Generalny stwierdził, że z askarżone przepisy rozporządzenia z 2001 r. wprowadzają dodatkowy system izolowania nieletnich. Izolowanie to ma cechy ograniczenia wolności osobistej. W świetle art. 41 ust. 1 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji zasady i tryb takie- go izolowania powinny być określone w ustawie, a nie w rozporządzeniu. Prokurator Gene- ralny wskazał, że skoro zaskarżone przepisy naruszają już pierwszy i pods tawowy warunek dopuszczalności ograniczenia konstytucyjnych wolności lub praw, jakim jest wymóg ustano- wienia ich tylko w ustawie, to zbędne są rozważania co do ich zgodności z zasadą proporcjo- nalności. Wywody wnioskodawcy w tej sprawie zasługują na aprobatę. 4.2. Prokurator Generalny w piśmie z 11 lutego 2016 r. podniósł, że nowelizacja § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. nie usunęła wątpliwości co do zgodności tego przepisu z art. 95 § 3 u.p.n. oraz powołanymi we wniosku przepisami Konstytucji. 5. W piśmie z 5 sierpnia 2016 r. RPO cofnął wniosek i wystąpił o umorzenie po stępo- wania. Rzecznik Praw Obywatelskich wyjaśnił, że zaskarżony § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządze- nia z 2001 r. został uchylony 10 lipca 2016 r. na mocy § 1 pkt 22 rozporządzenia Minis tra Sprawiedliwości z dnia 6 lipca 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich (Dz. U. poz. 995). Zdaniem RPO, rozporządzenie zmieniające usunęło normy prawne godzące w konstytucyjną wolność osobistą obywa tela. Uzasadnia to cofnięcie wniosku. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Rzecznik Praw Obywatelskich we wniosku z 22 lipca 2013 r., zmodyfikowanym w piśmie z 20 stycznia 2016 r., zwrócił się do Trybunału o stwierdzenie niezgodności § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2001 r. w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich (Dz. U. z 2014 r. poz. 1054, ze zm.; dalej: rozporządzenie z 2001 r. ) oraz § 34 rozporządzenia z 2001 r. w zakresie, w jakim odsyła do odpowiedniego stosowania § 25 ust. 1 pkt 4 tego rozporządzenia, z art. 95 § 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2016 r. poz. 1654 ) oraz art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 zdanie pierw- sze Konstytucji. W piśmie z 5 sierpnia 2016 r. Rzecznik Praw Obywatelskich cofnął wniosek w całości z uwagi na uchylenie § 25 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia z 2001 r. na mocy § 1 pkt 22 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 l ipca 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich (Dz. U. poz. 995). 2. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – P rzepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074), do postępowań przed Try- bunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 listo- pada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: uoTK ), a zatem również w niniejszej sprawie, stosuje się przepisy tej ostat- niej ustawy. Art. 56 ust. 2 pkt 1 uoTK przewiduje, że wnioskodawca może wycofać wniosek do rozpoczęcia rozprawy. Prawo wycofania wniosku przed rozpoczęciem rozprawy mieści się OTK ZU A/2017 U 7/13 poz. 13 6 w granicach swobodnego uznania wnioskodawcy. Jest to jeden z przejawów dyspozycyjności, na której opiera się postępowanie przed Trybunałem. Wycofanie wniosku skutkuje umorze- niem postępowania przez Tr ybunał na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 1 uoTK. Mając powyższe na uwadze, Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.