RBG-10/2014

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W BYDGOSZCZY ul. Długa 47,85-034 Bydgoszcz Tel. 52 345-56-44, Fax 52 345-56-17 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl WERSJA NIE ZAWIERAJĄCA TAJEMNICY PRZEDSIĘBIORSTWA Bydgoszcz, dnia 22 maja 2014 r. Znak: RBG-61-20/13/KL DECYZJA CZĘŚCIOWA NR RBG - 10/2014 I. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy – po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania Optima Spółka Akcyjna z siedzibą w Gdańsku polegające na: 1. podawaniu nieprawdziwej informacji o całkowitym koszcie kredytu poprzez nieuwzględnianie w nim kosztu opłaty za obsługę w miejscu zamieszkania oraz kosztu ubezpieczenia, co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym w zw. z art. 5 pkt 6 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.); 2. wprowadzeniu w błąd co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu a całkowitą kwotą kredytu, poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy załoŜeniu, Ŝe powinna ona uwzględniać kredytowane koszty kredytu, co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171, poz. 1206); 3. podawaniu nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania, co stanowi naruszenie art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171 poz. 1206), 2 co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów i nakazuje się ich zaniechanie. II. Na podstawie art. 27 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy – po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania Optima Spółka Akcyjna z siedzibą w Gdańsku polegające na: 1. niepodawaniu w formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego informacji o wysokości stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, co jest sprzeczne z art. 13 ust. 1 pkt 12 w zw. z art. 14 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.); 2 . niepodawaniu w umowach kredytu konsumenckiego informacji o wysokości rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, co jest sprzeczne z art. 30 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.); 3. pobieraniu, w sytuacji odstąpienia przez konsumenta od zawartej umowy o kredyt konsumencki, odsetek od kwoty kredytowanych kosztów, co jest sprzeczne z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. Nr 126, poz. 715); 4. uzaleŜnianie przyjęcia od konsumenta wniosku o udzielenie poŜyczki od jednoczesnego wyraŜenia zgody na przesyłanie informacji handlowych drogą elektroniczną, wbrew uregulowaniom z art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. 2002 Nr 144, poz.1204 ze zm.); co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie stosowania praktyk określonych w pkt II.1-II.3 z dniem 16 stycznia 2014 r., a praktyki wskazanej w pkt II.4 z dniem 1 lipca 2013 r. III. Na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2013 r. poz. 267 ze zm.) w związku z art. 83 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) umarza się postępowanie wszczęte z urzędu przeciwko Optima Spółka Akcyjna z siedzibą w Gdańsku dotyczące podawania w formularzu informacyjnym nieprawdziwej informacji o całkowitej kwocie do zapłaty poprzez nieuwzględnienie w niej kosztu opłaty za obsługę w miejscu zamieszkania oraz kosztu ubezpieczenia spłaty poŜyczki, co mogło stanowić nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. nr 171, poz. 1206), a tym samym mogło naruszać art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z 3 dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.), jako bezprzedmiotowe. IV. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy po przeprowadzeniu postępowania w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – nakłada się na Optima Spółka Akcyjna z siedzibą w Gdańsku karę pienięŜną w wysokości: 1. 136.560 zł (słownie: sto trzydzieści sześć tysięcy pięćset sześćdziesiąt złotych), płatną do budŜetu państwa z tytułu naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. 2. 104.282 zł (słownie: sto cztery tysiące dwieście osiemdziesiąt dwa złote), płatne do budŜetu państwa z tytułu naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) w zakresie opisanym w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. UZASADNIENIE W dniu 21 września 2012 r. – postanowieniem Nr RBG-177/2012 – Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: Prezes UOKiK lub organ ochrony konsumentów ) wszczął z urzędu postępowanie wyjaśniające, mające na celu wstępne ustalenie, czy wzorce umowne stosowane przez Optima S.A. z siedzibą w Gdańsku (dalej : Spółka , PoŜyczkodawca lub Optima) zawierają niedozwolone postanowienia umowne, a co za tym idzie, czy miało miejsce naruszenie chronionych prawem interesów konsumentów, uzasadniające podjęcie działań określonych w odrębnych ustawach, tj. art. 479 38 §1 i art. 479 39 k.p.c. w związku z art. 385 1 -385 3 k.c. oraz mające na celu wstępne ustalenie, czy nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w szczególności w związku z naruszeniem przepisów ustawy o kredycie konsumenckim oraz innych ustaw (RBG-405-32/12/KL). Ponadto w dniu 21 grudnia 2012 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszczął postępowanie wyjaśniające, mające na celu wstępne ustalenie, czy wybrani przedsiębiorcy niebędący bankami i świadczący konsumentom usługi finansowe dopuścili się, w zakresie pobierania opłat oraz prezentacji kosztów, naruszenia przepisów uzasadniających wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ust. 2 w zw. z ust. 1 ww. ustawy lub podjęcie działań przewidzianych w odrębnych ustawach (sygn. DDK-405-67/12/BK). W toku tych postępowań Prezes UOKiK przeprowadził analizę wzorców umów oraz formularzy informacyjnych dotyczących kredytu konsumenckiego, jak równieŜ zweryfikował treść umów zawartych z konsumentami nadesłanych przez przedsiębiorcę. Przeprowadzona analiza pozwoliła Prezesowi UOKiK stwierdzić, Ŝe przedsiębiorca moŜe stosować praktyki 4 naruszające zbiorowe interesy konsumentów. Mając powyŜsze na uwadze – postanowieniem Nr RBG-143/2013 z dnia 19 czerwca 2013 r. – organ ochrony konsumentów wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Spółkę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: A. 1. niepodawaniu w formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego informacji o wysokości stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, co moŜe stanowić naruszenie art. 13 ust. 1 pkt 12 w zw. z art. 14 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.); 2 . niepodawaniu w umowach kredytu konsumenckiego informacji o wysokości rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, co moŜe stanowić naruszenie art. 30 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.), co moŜe stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów. B. 1. podawaniu w formularzu informacyjnym nieprawdziwej informacji o całkowitej kwocie do zapłaty poprzez nieuwzględnienie w niej kosztu opłaty za obsługę w miejscu zamieszkania oraz kosztu ubezpieczenia spłaty poŜyczki, co moŜe stanowić nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171, poz. 1206); 2. podawaniu nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania, co moŜe stanowić naruszenie art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171 poz. 1206); 3. wprowadzeniu w błąd co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu a całkowitą kwotą kredytu, poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy załoŜeniu, Ŝe powinna ona uwzględniać kredytowane koszty kredytu, co moŜe stanowić nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171, poz. 1206); 4. podawaniu nieprawdziwej informacji o całkowitym koszcie kredytu poprzez nieuwzględnianie w nim kosztu opłaty za obsługę w miejscu zamieszkania oraz kosztu ubezpieczenia, co moŜe stanowić nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym w zw. z art. 5 pkt 6 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim. 5. stosowaniu opłaty za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania, której wysokość nie odpowiada wartości świadczeń realizowanych w ramach tej opłaty, co moŜe stanowić 5 naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 153, poz. 1503 ze zm.); 6. stosowaniu opłaty wstępnej, której wysokość nie odpowiada wartości świadczeń realizowanych w ramach tej opłaty, co moŜe stanowić naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 153, poz. 1503 ze zm.); co moŜe stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów. C. 1. pobieraniu, w sytuacji odstąpienia przez konsumenta od zawartej umowy o kredyt konsumencki, odsetek od kwoty kredytowanych kosztów, co moŜe być sprzeczne z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. Nr 126, poz. 715). 2 . uzaleŜnianie przyjęcia od konsumenta wniosku o udzielenie poŜyczki od jednoczesnego wyraŜenia zgody na przesyłanie informacji handlowych drogą elektroniczną, wbrew uregulowaniom z art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. 2002 Nr 144, poz.1204 ze zm.), co moŜe stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów. Jednocześnie Prezes UOKiK wezwał przedsiębiorcę do ustosunkowania się do przedstawionych zarzutów. W piśmie z dnia 5 lipca 2013 r. Optima przedstawiła swoje stanowisko dotyczące kwestionowanych praktyk. Odpowiadając na zarzut określony w pkt I.1. sentencji niniejszej decyzji Spółka wskazała, Ŝe nieuwzględnienie w całkowitym koszcie kredytu kosztu opłaty za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania oraz kosztu objęcia ochroną ubezpieczeniową jest zgodne z załoŜeniami wskazanymi w odpowiedzi do punktu III zamieszczonymi poniŜej. W związku z tym zarzut Prezesa UOKiK o podawaniu nieprawdziwej informacji o całkowitym koszcie kredytu poprzez nieuwzględnienie w nim kosztu opłaty za obsługę w miejscu zamieszkania oraz kosztu ubezpieczenia jest – w przekonaniu Spółki - bezpodstawny i bezprzedmiotowy. W zakresie praktyki określonej w pkt I.2. sentencji decyzji Spółka zauwaŜyła, Ŝe zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.) – dalej: u.k.k. , kredytowanie kosztów kredytu konsumenckiego nie jest zakazane 1 . Jak wskazuje PoŜyczkodawca, kredytowanie róŜnego rodzaju opłat i prowizji jest wręcz powszechną praktyką rynkową. Co więcej sprzyja ona tym konsumentom, którzy nie są w stanie z własnych środków pokryć tych opłat. Zarówno Dyrektywa 2008/48/WE, jak i ustawa o kredycie konsumenckim nakładają na kredytodawcę obowiązek informowania o kosztach związanych z udzieleniem kredytu. Optima podkreśla tym samym, iŜ Ŝaden z wyŜej wymienionych aktów prawnych nie wymaga, aby kredytowane koszty zaliczać jedynie do całkowitego kosztu kredytu, a nie równieŜ do całkowitej kwoty kredytu. W ocenie Spółki 1 Pismo z dnia 20 lutego 2012 r. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Nr DDK-076-118/11/BK. 6 nieodłączną cechą kaŜdego kredytu jest jego odpłatność, przejawiająca się m.in. w prawie do naliczania odsetek od udostępnionych konsumentowi środków. W przypadku nie zaliczenia kredytowanych kosztów kredytu do całkowitej kwoty kredytu nie byłoby moŜliwe ich oprocentowanie. Zdaniem Optima brak jest argumentów prawnych i przepisów prawa, które uzasadniałyby podwaŜenie prawa kredytodawców do pobierania odsetek od kwot „kredytujących" opłaty naleŜne od konsumenta, jeŜeli nie są one uiszczone z jego własnych środków w chwili, gdy stały się naleŜne. W związku z powyŜszym - zdaniem PoŜyczkodawcy - uwzględnianie kredytowanych kosztów zarówno w całkowitym koszcie kredytu, jak i w całkowitej kwocie kredytu jest zgodne z u.k.k. i nie stanowi nieuczciwej praktyki rynkowej wobec konsumentów. W uzupełnieniu swojego stanowiska Spółka w piśmie z dnia 9 sierpnia 2013 r., wskazała, iŜ z literalnego brzmienia definicji całkowitej kwoty kredytu wynika, Ŝe jest to kwota udostępniona konsumentom. W języku potocznym poprzez udostępnienie rozumie się oddanie do dyspozycji, umoŜliwienie korzystania z czegoś (por. Słownik Języka Polskiego PWN, dostępny na stronie internetowej: sjp.pwn.pl). Jako udostępnianie środków pienięŜnych klientom definiuje całkowity koszt kredytu takŜe Dyrektywa 2008/48/WE. Wykładnia porównawcza róŜnych wersji językowych tej dyrektywy dowodzi, Ŝe polski ustawodawca prawidłowo zaimplementował zawartą w niej definicję całkowitej kwoty kredytu. W wersji angielskiej uŜyto bowiem sformułowania „ made available ", co dosłownie moŜna przetłumaczyć jako „udostępnianie", zaś wersja niemiecka posługująca się zwrotem „ zur Verfugung sto/ten " oznacza, iŜ środki te mają być oddane do dyspozycji Klientom, co stanowi synonim dla udostępniania tych środków. Odnosząc się do zarzutu wskazanego w pkt I.3. sentencji decyzji Spółka zauwaŜyła, Ŝe rzeczywista roczna stopa oprocentowania obliczona została przez przedsiębiorcę zgodnie z załoŜeniami przedstawionymi w odpowiedzi do zarzutów dot. praktyk z punktu III, a wiec bez uwzględnienia kosztu fakultatywnych usług dodatkowych w całkowitym koszcie kredytu. Ten sposób obliczania jest w opinii PoŜyczkodawcy zgodny z u.k.k. i nie narusza ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Ponadto Optima oblicza wysokość rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania zgodnie ze wzorem określonym w Załączniku Nr 4 do u.k.k. Zatem zarzut Prezesa UOKiK o podawaniu nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania jest w ocenie PoŜyczkodawcy bezpodstawny i bezprzedmiotowy. W odniesieniu do praktyk kwestionowanych w pkt II.1. oraz pkt II.2. sentencji niniejszej decyzji Spółka podniosła, iŜ przepisy u.k.k. nie nakazuje wprost podania określonej wartości procentowej rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, stąd stopa ta moŜe zostać wskazana konsumentowi poprzez odwołanie do stopy referencyjnej (np. czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego). Ponadto Optima stosuje stopę zmienną, uzaleŜnioną od wysokości stopy kredytu lombardowego NBP. Stopa określona w ten sposób przez PoŜyczkodawcę jest analogiczna do formuły zawartej w treści art. 359 § 2 1 k.c. W konsekwencji – jak zauwaŜa Spółka - zmiana tej stopy w trakcie trwania Umowy poŜyczki nie jest uzaleŜniona w Ŝaden sposób od przedsiębiorcy. MoŜe ona bowiem ulec automatycznej modyfikacji w przypadku zmiany stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego ustalanej przez Radę Polityki PienięŜnej. Optima zwraca przy tym uwagę, iŜ wskazanie jej wprost (a nie poprzez sposób obliczenia) moŜe wprowadzić konsumenta w błąd. PoŜyczkodawca wyjaśnia, iŜ skoro Formularz Informacyjny powinien wskazywać czas jego obowiązywania, to w okresie jego 7 obowiązywania moŜe dojść do zmiany stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, a prze to straci swoją aktualność i w tym zakresie będzie zawierał informacje nieprawdziwe. Co więcej, o ile konsument i Spółka zdecydują się na zawarcie Umowy poŜyczki, równieŜ w konsekwencji zmiany tej stopy w okresie pomiędzy wydaniem Formularza Informacyjnego a zawarciem tej Umowy poŜyczki, moŜe dojść do rozbieŜności pomiędzy warunkami wskazanymi w Formularzu Informacyjnym i w Umowie poŜyczki. W efekcie powyŜszego, sytuacja ta mogłaby się spotkać – w ocenie PoŜyczkodawcy - z zarzutem przekazywania konsumentowi nierzetelnej i nieprawdziwej informacji. Zdaniem Optima, podanie tej kwoty na dzień zawarcia umowy wydaje się niecelowe, z uwagi na to, Ŝe w tym dniu nie istnieją jeszcze Ŝadne wierzytelności wynikające z zawartej umowy, które stałyby się wymagalne. Spółka wskazuje równieŜ, iŜ kaŜdy konsument moŜe w prosty i niewymagający dodatkowych kosztów sposób sprawdzić aktualną wysokość tej stopy. Jako argument za tą tezą Spółka zauwaŜa, Ŝe kaŜdorazowo publikuje i aktualizuje jej wysokość na swojej stronie internetowej (pod adresem: www.optima-poŜyczki.pl/pl/aktualności). Ponadto wysokość stopy oprocentowania kredytu lombardowego jest równieŜ publikowana na stronie internetowej Narodowego Banku Polskiego (www.nbp.pl) oraz w Dzienniku Urzędowym Narodowego Banku Polskiego. Z powyŜszych względów PoŜyczkodawca uwaŜa, Ŝe przekazuje konsumentom w Formularzu Informacyjnym i w Umowie poŜyczki informację o rocznej stopie oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego w sposób rzetelny, prawdziwy i zupełny. W uzupełnieniu swojego stanowiska Spółka w piśmie z dnia 9 sierpnia 2013 r., wskazała, iŜ poprzez odniesienie wartości stopy zadłuŜenia do wartości stopy kredytu lombardowego NBP nie tyle wskazała sposób obliczania oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, jak twierdzi Prezes UOKiK, ale wskazała wartość tego oprocentowania, jednakŜe nie przez podanie konkretnej wartości liczbowej, a w sposób opisowy, co ze względu na brak określenia w u.k.k. sposobu określania stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego jest dopuszczalne. Ustosunkowując się do zarzutu wskazanego w pkt II.3. sentencji niniejszego rozstrzygnięcia PoŜyczkodawca wskazał, Ŝe zarówno Dyrektywa 2008/48/WE, jak i przepisy u.k.k. nie zakazują kredytowania kosztów kredytu konsumenckiego. Nie zawierają takŜe przepisów określających przeznaczenie tego kredytu. W związku z powyŜszym, udzielenie konsumentowi kredytu konsumenckiego, którego elementem jest kwota odpowiadająca kosztowi uzyskania kredytu - jest zgodne z przepisami ustawy o kredycie konsumenckim oraz Dyrektywy. Istotą kredytu konsumenckiego jest jego odpłatność, czego przejawem moŜe być oprocentowanie przekazanych konsumentowi środków, w tym tych, które odpowiadają kosztom kredytu. W ocenie Spółki zgodnie z art. 54 u.k.k. - konsument nie ponosi kosztów związanych z odstąpieniem od umowy o kredyt konsumencki, nie dotyczy to jednak odsetek za okres od dnia wypłaty kredytu do dnia spłaty kredytu. Przepis ten, posługując się słowami „do dnia spłaty kredytu" odnosi się do kapitału kredytu, czyli kwoty, która udostępniana jest konsumentowi (łącznie z kwotą podlegającą ewentualnemu potrąceniu tytułem „kredytowania" opłat i prowizji). W związku z powyŜszym - w opinii Optima - naliczanie odsetek od kredytowanych kosztów kredytu jest zgodne z u.k.k., a zarzut Prezesa UOKiK w tym zakresie jest bezpodstawny i bezprzedmiotowy. W zakresie postanowienia z pkt II.4. sentencji decyzji Spółka poinformowała, Ŝe zmodyfikowała odpowiednio fragment wniosku o udzielenie poŜyczki zgodnie z zaleceniami Prezesa UOKiK. Nowy wzór wniosku został wprowadzony do obrotu z konsumentami z dniem 8 1 lipca 2013 r. Mając na względzie powyŜsze, Optima wniosła o umorzenie postępowania w tym zakresie. Odnosząc się do ostatniego z przywołanych zarzutów, zamieszczonego w pkt III sentencji decyzji przedsiębiorca oświadczył, iŜ jeŜeli w umowie kredytu konsumenckiego kredytodawca oferuje konsumentowi moŜliwość wyboru usługi dodatkowej, ale decyzja co do skorzystania z oferowanej usługi naleŜy do konsumenta, koszt takiej usługi nie jest elementem całkowitego kosztu kredytu. Za podobnym rozumieniem art. 5 pkt 6 b) Dyrektywy przemawia prounijna wykładnia tego przepisu. W angielskiej wersji językowej Dyrektywy usługa dodatkowa, aby moŜna ją było uwzględnić przy obliczaniu całkowitego kosztu kredytu, powinna być nie tyle „niezbędna" (tak polska wersja językowa), co „ przymusowa " (ang. „compulsory") w stosunku do konsumenta. Jak wyjaśnia PoŜyczkodawca - jego oferta, która zawiera moŜliwość wyboru obsługi poŜyczki w miejscu zamieszkania oraz objęcia ochroną ubezpieczeniową stanowią jedynie świadczenia dodatkowe, których koszty stanowią koszt fakultatywny. Na ich poniesienie konsument moŜe, lecz nie jest zobowiązany się zdecydować. W ocenie Spółki warunki, na których udzielany jest kredyt dla konsumentów, którzy dokonali wyboru usług dodatkowych oraz tych, którzy zrezygnowali z wyboru tych samych usług, są bowiem identyczne. W ramach oferty kredytowej opartej o Umowę poŜyczki, z lub bez powyŜszych usług dodatkowych, Optima oferuje ten sam produkt kredytowy. Jak wyjaśniła Spółka, nie uzaleŜnia zawarcia z konsumentem Umowy poŜyczki od dokonania konkretnego wyboru usługi dodatkowej. W konsekwencji koszt usług dodatkowych, jako nie „niezbędny" - nie jest wliczany do całkowitego kosztu kredytu. Zdaniem PoŜyczkodawcy, gdyby celem ustawodawcy polskiego oraz unijnego było uwzględnianie kosztu wszystkich usług dodatkowych (a nie tylko tych, których poniesienie jest niezbędne/wymagane do uzyskania kredytu) w całkowitym koszcie kredytu - znalazłoby to odzwierciedlenie w brzmieniu przepisu. Taki stan rzeczy miał bowiem miejsce w czasie obowiązywania art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim. RóŜnica pomiędzy tym przepisem a aktualnym brzmieniem definicji całkowitego kosztu kredytu jest zatem wyraźna. Spółka ponadto zauwaŜa, Ŝe wzór Umowy poŜyczki stosowany przez PoŜyczkodawcę w § 2 ust. 2 wyraźnie stwierdza, Ŝe opłata za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania - jako opcjonalna - nie stanowi elementu całkowitego kosztu poŜyczki. Podobnie § 3 ust. 2 stanowi, Ŝe opłata z tytułu objęcia ochroną ubezpieczeniową, jako opcjonalna, nie stanowi elementu całkowitego kosztu poŜyczki. Dodatkowo, w tym samym ustępie, konsument otrzymuje informację, Ŝe wybór opcjonalnego ubezpieczenia spłaty poŜyczki nie jest niezbędny do uzyskania poŜyczki lub uzyskania poŜyczki na oferowanych warunkach i nie wpływa na warunki samej poŜyczki. Nie moŜna zatem uznać, Ŝe Optima w tym zakresie wprowadza konsumentów w błąd, a przekazywana w Umowie poŜyczki informacja o usługach dodatkowych jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub moŜe zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Ponadto – w ocenie PoŜyczkodawcy - precyzyjnie wskazuje koszt związany z wyborem usługi dodatkowej i w tym zakresie nie wprowadza konsumentów w błąd, który mógłby stanowić nieuczciwą praktykę rynkową. W uzupełnieniu swojego stanowiska Spółka pismem z dnia 9 sierpnia 2013 r. przedstawiła uwagi ogólne związane ze swobodą działalności gospodarczej wyraŜonej w art. 2, art. 20 oraz art. 22 Konstytucji. W ocenie Optima, interpretacje przedstawione przez Prezesa UOKiK ograniczają swobodę działalności gospodarczej pozabankowych instytucji 9 finansowych na rzecz ochrony konsumentów. Przedsiębiorca zauwaŜył, iŜ ustawodawca nie zdecydował się na poddanego tego typu działalności nadzorowi krajowego organu regulacyjnego, a w zakresie swojej działalności korzystają oni w pełni ze swobody działalności gospodarczej. PoŜyczkodawca potwierdził równieŜ tezy wskazane we wcześniejszej korespondencji, rozbudowując je o dodatkowe elementy składające się na argumentację Spółki dotyczącą poszczególnych zarzutów kwestionowanych w toku postępowania. Spółka w dniu 3 października 2013 r. zapoznała się z materiałem dowodowym zebranym w trakcie niniejszego postępowania., a takŜe załoŜyła informację o osiągniętym przychodzie w okresie od 1 lipca 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. W piśmie z dnia 21 stycznia 2014 r. przedstawiła informację dotyczącą zaniechania stosowania niektórych z praktyk określonych w postanowieniu nr RBG-143/2013, a takŜe oświadczyła, iŜ od lipca 2013 r. nie oferuje juŜ konsumentom ubezpieczenia spłaty poŜyczki wraz z udzielaną poŜyczką. W piśmie z dnia 20 lutego 2014 r. Optima udzieliła odpowiedzi na pytania Prezesa UOKiK związane z prowadzoną działalnością, a złoŜyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy administracyjnej. Prezes UOKiK zawiadomił PoŜyczkodawcę o zakończeniu zbierania materiału dowodowego oraz o moŜliwości zapoznania się z aktami sprawy (pismo z dnia 7 maja 2014 r.). Przedsiębiorca nie skorzystał z powyŜszego uprawnienia. Prezes UOKiK ustalił następujący stan faktyczny: Na podstawie zebranych w toku postępowania dokumentów organ ochrony konsumentów ustalił, iŜ Optima Spółka Akcyjna jest wpisana do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000000916, prowadzonego przez Sąd Rejonowy dla Gdańsk-Północ w Gdańsku, Wydział VII Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego. Przedmiotami działalności Spółki jest m.in. finansowa działalność usługowa, z wyłączeniem ubezpieczeń i funduszów emerytalnych. W związku z prowadzoną działalnością, Spółka zawiera z konsumentami umowy o kredyt konsumencki, w szczególności na podstawie wzorca „ Umowa poŜyczki n r...” – dalej Umowa. Pierwotnie wzorzec obowiązywał od 1 sierpnia 2012 r. (karta akt – 36, 50), a przedsiębiorca dokonał jego modyfikacji z dniem 16 stycznia 2014 r. (karta akt - 596, 606). Optima stosowała wzorzec umowny „ Wniosek o udzielenie poŜyczki ”, który obowiązywał od dnia 1 maja 2012 r. (karta akt – 36, 49), a następnie został zmodyfikowany w dniu 1 lipca 2013 roku (karta akt – 596, 605). Przed zawarciem Umowy Spółka przedstawiała konsumentom Formularz Informacyjny. W kwestii praktyki wskazanej w punkcie I.1. sentencji decyzji ocenie poddano okoliczności faktyczne, zgodnie z którymi do całkowitego kosztu kredytu (zwanego w Umowie – całkowity koszt poŜyczki) Spółka nie wliczała opłat związanych z obsługą poŜyczki w miejscu zamieszkania konsumenta oraz kosztów ubezpieczenia spłaty poŜyczki. Przedmiotowe usługi miały charakter dodatkowy. Konsument w momencie zawarcia umowy mógł dokonać następującego wyboru: 10
obsługa poŜyczki w miejscu zamieszkania konsumenta, czy przedstawienie Spółce raportu uzyskanego w Biurze Informacji Kredytowej;
ubezpieczenie spłaty poŜyczki, czy przedstawienie dwóch poręczycieli, którzy muszą być zaakceptowani przez Optima. Od 1 lipca 2013 roku Spółka zaniechała oferowania konsumentom zabezpieczenia spłaty poŜyczek poprzez objęcie ochroną ubezpieczeniową, w związku z powyŜszym nie istnieje równieŜ potrzeba wskazywania dwóch poręczycieli. Przy praktyce wskazanej w punkcie I.2. sentencji decyzji ocenie poddano okoliczności faktyczne, zgodnie z którymi Spółka do:
całkowitej kwoty kredytu (zwanej w Umowie – całkowitej kwoty poŜyczki) wlicza: o kwotę wypłacaną konsumentom; o opłatę wstępną; o opłatę za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania konsumenta (w przypadku wyboru tej opcji); o opłatę za ubezpieczenie spłaty poŜyczki (w przypadku wyboru tej opcji);
całkowitego kosztu kredytu wlicza: o opłatę wstępną; o wartość odsetek. Przy analizie praktyki określonej w pkt I.3 sentencji niniejszej decyzji, Prezes UOKiK uwzględnił sposób obliczania wartości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania. Stopa ta obliczana była przy załoŜeniu, Ŝe obsługa poŜyczki w miejscu zamieszania konsumenta oraz ubezpieczenie spłaty poŜyczki nie są wliczane w całkowity koszt kredytu, a są ujęte w całkowitą kwotę kredytu. Ponadto opłata wstępna była ujmowana zarówno w całkowitej kwocie kredytu, jak równieŜ w całkowitym koszcie kredytu. Odnośnie zarzutu wskazanego w pkt II.1. sentencji decyzji, analizie podano Formularz Informacyjny, którym posługuje się Spółka w obrocie z konsumentami. Wypełniając przedmiotowy dokument w oparciu o warunki umowne przedstawiane przyszłym klientom, Spółka w tabeli zatytułowanej „Skutki braku płatności” zamieszcza następującą informację: „ stopa zadłuŜenia przeterminowanego jest równa czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego ”. Brak jest wskazania wartości oprocentowania na dzień wypełnienia formularza. Przy zarzucie z pkt II.2. Prezes UOKiK wziął pod uwagę zapis znajdujący się w § 8 ust. 3 Umowy, zgodnie z którym: „ Roczna stopa oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, tj. stopa odsetek karnych za opóźnienie, o których mowa w § 8 ust. 1 i 2 niniejszej umowy, jest stopą zmienną i równa się czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, wskazanej kaŜdorazowo w uchwale Rady Polityki PienięŜne, publikowanej w Dzienniku Urzędowym Narodowego Banku Polskiego, Zmiana rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego następuje automatycznie w przypadku zmiany wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego ustalanej przez Radę Polityki PienięŜnej ”. Przy praktyce wskazanej w pkt II.3 sentencji decyzji Prezes UOKiK ustalił, iŜ Optima pobiera odsetki – przy skorzystaniu przez konsumenta z prawa do odstąpienia od umowy w terminie 14 dni od momentu jej podpisania – od kwoty wskazanej w całkowitej kwocie 11 kredytu, która to zawiera koszty udzielonego kredytu (czyli opłatę wstępną, opłatę za obsługę poŜyczki w domu oraz opłatę za ubezpieczenie spłaty poŜyczki – por. ustalenia z pkt I.2). W stosunku do praktyki określonej w pkt II.4. organ ochrony konsumentów przeanalizował „Wniosek o udzielenie poŜyczki” stosowany przez Spółkę względem konsumentów przed zawarciem umowy. W pkt XII tego Wniosku znajduje się zapis umowny w brzmieniu: „ WyraŜam zgodę na przesyłanie informacji handlowych przez Optima S.A. w rozumieniu ustawy z dn. 18.07.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. Nr 144, poz. 1204 ze zm.)”. PowyŜsze postanowienie umieszczone zostało w jednej części dokumentu z pozostałymi postanowieniami umownymi oraz formularzem zawierającym dane identyfikacyjne konsumenta, jego status majątkowy, a takŜe oświadczenia w zakresie wyboru opcji dostępnych w ramach udzielanej poŜyczki. Konsument nie ma moŜliwości niepodpisania się pod tym oświadczeniem w sposób niezaleŜny od zaakceptowania danych wskazanych we Wniosku. W zakresie zarzutu z pkt III ustalono, iŜ całkowita kwota do zapłaty, o której mowa w Umowie – stanowi sumę całkowitej kwoty poŜyczki oraz całkowitego kosztu poŜyczki. Z dokumentów przedłoŜonych przez Spółkę, a takŜe na podstawie jej oświadczeń wynika, iŜ Optima zaniechała stosowania praktyk określonych w pkt II.1-II.3. z dniem 16 stycznia 2014 r., a w przypadku praktyki wskazanej w pkt II.4 do zaprzestania jej stosowania doszło w dniu 1 lipca 2013 r. Prezes UOKiK ustalił nadto, iŜ rokiem obrotowym dla Spółki jest okres pomiędzy 1 lipca 2012 r. a 30 czerwca 2013 r. W tym okresie Optima osiągnęła przychód - stwierdzony na podstawie dokumentu podatkowego CIT-8 - w wysokości . Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy, Prezes UOKiK zwaŜył, co następuje: Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) – dalej: u.o.k.i.k. jest uprzednie zbadanie przez organ ochrony konsumentów, czy w danej sprawie zagroŜony został interes publicznoprawny. Stwierdzenie, Ŝe to nastąpiło, pozwala na realizację celu tej ustawy, wskazanego w art. 1 ust. 1, którym jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Zdaniem organu ochrony konsumentów, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąŜe się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą klientami skarŜonego przedsiębiorcy. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa UOKiK działań przewidzianych w u.o.k.i.k. Przepis art. 24 ust. 1 tejŜe ustawy stanowi, iŜ „Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów ”, natomiast art. 24 ust. 2 określa, iŜ „Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji”. 12 Oceny, czy w danym przypadku mamy do czynienia z praktyką określoną w wyŜej wymienionym przepisie naleŜy dokonać na podstawie ustalenia łącznego spełnienia trzech przesłanek, którymi są: - działania przedsiębiorcy, - bezprawność tych działań, - godzenie w zbiorowe interesy konsumentów. Działanie przedsiębiorcy Zgodnie z przepisem art. 4 pkt 1 u.o.k.i.k., ilekroć w ustawie tej jest mowa o przedsiębiorcy, pojmuje się przez to w pierwszej kolejności przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tj. Dz. U. z 2013r., poz. 672, ze zm.). Przepis art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej definiuje działalność gospodarczą jako zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóŜ, a takŜe działalność zawodową wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Mając powyŜsze na uwadze uznać naleŜy, iŜ Spółka - prowadząc działalność gospodarczą jako osoba prawna - jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 u.o.k.i.k. Tym samym jej działania mogą podlegać ocenie w aspekcie naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Bezprawność działań Bezprawność w rozumieniu art. 24 ust. 1 u.o.k.i.k. polega na zachowaniu przedsiębiorcy - w postaci działania, jak równieŜ zaniechania - które jest sprzeczne z powszechnie obowiązującym porządkiem prawnym, a więc zarówno z normami prawnymi jak równieŜ z zasadami współŜycia społecznego i dobrymi obyczajami. Bezprawność jest przy tym obiektywnym czynnikiem, a więc niezaleŜna jest od winy i jej stopnia, jak równieŜ bez znaczenia jest świadomość istnienia naruszeń lub wystąpienia szkody. Ad. I. W świetle przepisu art. 24 ust. 2 pkt 3 u.o.k.i.k przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie nieuczciwych praktyk rynkowych lub czynów nieuczciwej konkurencji. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206) – dalej: u.p.n.p.r. , stosowana przez przedsiębiorcę względem konsumentów praktyka rynkowa jest nieuczciwa, jeŜeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub moŜe zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. 13 Przepis art. 5 ust. 1 u.p.n.p.r. stanowi, Ŝe praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeŜeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub moŜe powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Interpretując zatem pojęcie praktyki wprowadzającej w błąd naleŜy stwierdzić, Ŝe jest to kaŜda praktyka, która w jakikolwiek sposób, w tym równieŜ przez swoją formę, wywołuje skutek w postaci co najmniej moŜliwości wprowadzenia w błąd przeciętnego konsumenta, do którego jest skierowana lub dociera i, która ze względu na swoją zwodniczą naturę moŜe zniekształcić jego zachowanie rynkowe 2 . Wprowadzające w błąd działanie moŜe polegać przede wszystkim na rozpowszechnianiu nieprawdziwych informacji (art. 5 ust. 2 pkt 1 u.p.n.p.r.). Stosownie do brzmienia art. 5 ust. 4 u.p.n.p.r . przy ocenie, czy praktyka rynkowa wprowadza w błąd przez działanie, naleŜy uwzględnić wszystkie jej elementy oraz okoliczności wprowadzenia produktu na rynek, w tym sposób jego prezentacji. Wskazać naleŜy, iŜ potencjalna zdolność wprowadzenia w błąd ma miejsce szczególnie wtedy, gdy przedsiębiorca ukrywa istotne dla podjęcia przez konsumenta racjonalnej decyzji rynkowej informacje lub przedstawia je w niejasny, niezrozumiały lub dwuznaczny sposób. W wyniku powyŜszych praktyk przeciętny konsument moŜe wyrobić sobie mylne wyobraŜenie o korzyściach wynikających ze złoŜonej propozycji, które nie znajdują odzwierciedlenia w rzeczywistym stanie rzeczy. Wprowadzenie w błąd polega przede wszystkim na pewnym zniekształceniu procesu decyzyjnego konsumenta poprzez wytworzenie w jego umyśle mylnego przekonania co do transakcji, w którą chce się zaangaŜować. W rezultacie wytworzenia się tego mylnego przekonania, konsument podejmuje decyzję o zaangaŜowaniu lub wycofaniu się z danej decyzji, przy czym istotne jest to, Ŝe takiej decyzji by nie podjął, gdyby nie nieuczciwe działania przedsiębiorcy. Owo zniekształcenie procesu decyzyjnego konsumenta, w przypadku praktyk wprowadzających w błąd przez działanie, polega głównie na podawaniu fałszywych lub mylących informacji dotyczących produktu lub sposobu jego prezentacji albo wprowadzenia na rynek 3 . Dla prawidłowego zinterpretowania celu tej ustawy naleŜy wskazać, iŜ przedsiębiorca nie tyle musi faktycznie spowodować, iŜ przeciętny konsument podejmie decyzję, której przy braku wprowadzenia w błąd by nie podjął , co wystarczy juŜ samo wystąpienie takiej moŜliwości wprowadzenia w błąd. W niniejszym postępowaniu koniecznym stało się równieŜ rozwaŜenie przez Prezesa UOKiK, czy działania przedsiębiorcy w zakresie stosowania nieuczciwych praktyk rynkowych mogły wprowadzać przeciętnego konsumenta w błąd i tym samym mogły powodować podjęcie przez niego decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym posługuje się pojęciem przeciętnego konsumenta. To w odniesieniu do przeciętnego konsumenta powinna być dokonywana ocena kaŜdej praktyki rynkowej, w tym praktyki polegającej na działaniu wprowadzającym w błąd. Będące przedmiotem niniejszego rozstrzygnięcia zachowanie Spółki w zakresie nieuczciwych praktyk rynkowych wymienionych w sentencji niniejszej decyzji powinno być zatem oceniane z perspektywy przeciętnego konsumenta. Zgodnie z art. 2 pkt 8 u.p.n.p.r . przez przeciętnego konsumenta rozumie się konsumenta, który jest dostatecznie dobrze poinformowany, uwaŜny i ostroŜny. Oceny tej 2 Wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt: I ACa 149/05. 3 R. Stefanicki, Interpretacja dyrektywy dotyczącej nieuczciwych praktyk handlowych wobec konsumentów na rynku wewnętrznym , Glosa 1/2000, str. 88. 14 powinno dokonać się z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynaleŜności danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez którą rozumie się dającą się jednoznacznie zidentyfikować grupę konsumentów, szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, którego praktyka rynkowa dotyczy ze względu na szczególne cechy, takie jak m. in. wiek, wykształcenie, sprawność fizyczna czy umysłowa. Wzorzec przeciętnego konsumenta nie jest stały, zmienia się bowiem w zaleŜności od okoliczności konkretnego przypadku. Definicja przeciętnego konsumenta zamieszczona w u.p.n.p.r . jest wynikiem dorobku orzeczniczego Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ( TSUE , dawniej: Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości). Stopniowy rozwój orzecznictwa TSUE doprowadził do utrwalenia modelu konsumenta jako konsumenta rozwaŜnego, przeciętnie zorientowanego, mającego prawo do rzetelnej informacji niewprowadzającej w błąd, zawierającej wszelkie niezbędne dane wynikające z funkcji i przeznaczenia danego towaru. W świetle orzecznictwa TSUE, poziom percepcji i uwagi konsumenta róŜni się w zaleŜności od tego, jakiego produktu dotyczy praktyka rynkowa oraz w jakich okolicznościach produkt ten jest nabywany 4 . W przedmiotowej sprawie oferta przedsiębiorcy dotycząca kredytów konsumenckich nie była skierowana do szczególnej grupy konsumentów. Z tego typu ofert korzystają róŜne osoby, w róŜnym wieku, o zróŜnicowanym wykształceniu i dochodach oraz świadomości otaczającej rzeczywistości. Na potrzeby niniejszej sprawy konstrukcję modelu przeciętnego konsumenta naleŜy stworzyć bez odwoływania się do przynaleŜności do szczególnej grupy konsumentów, gdyŜ z poŜyczek gotówkowych znajdujących się w ofercie Spółki korzystają konsumenci o róŜnej świadomości, wieku czy teŜ wykształceniu. Nie moŜna tym samym stworzyć jednego modelu dla przeciętnego konsumenta korzystającego z oferty PoŜyczkodawcy. Dlatego na tle niniejszej sprawy przeciętny konsument to osoba zainteresowana uzyskaniem środków finansowych, która jest dostatecznie dobrze poinformowana, uwaŜna i ostroŜna przy zaciąganiu zobowiązań finansowych, przy uwzględnieniu czynników społecznych, kulturowych i językowych charakterystycznych dla polskiego konsumenta. Mimo posiadania przez przeciętnego konsumenta pewnego stopnia wiedzy i orientacji w rzeczywistości nie moŜna jednak uznać, Ŝe jego wiedza jest kompletna i profesjonalna w takim stopniu, Ŝe potrafi zrozumieć kierowane do niego informacje i potrafi je wykorzystać do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej określonego produktu 5 . NaleŜy załoŜyć „ Ŝe z jednej strony moŜemy wymagać od niego pewnego stopnia wiedzy i orientacji w rzeczywistości, a z drugiej nie moŜemy uznać , Ŝe jego wiedza jest kompletna i profesjonalna i Ŝe konsument nie ma prawa pewnych rzeczy nie wiedzieć. Przeciętny konsument nie posiada bowiem wiedzy specjalistycznej w danej dziedzinie, ale rozumie kierowane do niego informacje i potrafi wykorzystać do podjęcia świadomej decyzji dotyczącej produktu. Nie jest naiwny ale nie potrafi teŜ ocenić sytuacji jako profesjonalista” 6 . Tak zdefiniowany konsument ma prawo odebrać kierowany do niego przekaz w sposób dosłowny zakładając, Ŝe przedsiębiorca wysyłający takie komunikaty - jako profesjonalista - 4 por. C-342/97 Lloyd Schuhfabrik Meyer Rec. 1999, s. I-3819, pkt 26; C-299/99 Philips Rec. 2002, s. I-5475, pkt 63, a takŜe wyroki z 2007 r. w sprawach C-353/03 Nestle przeciwko Mars, pkt 25; T-241/05 Procter & Gamble, pkt 43; T-33/04 House of Donut Int, pkt 50-51. 5 Wyrok SOKiK z dnia 3 stycznia 2012 r., sygn. akt XVII Ama 119/10. 6 Wyrok SOKiK z dnia 23 stycznia 2013 r., sygn. akt XVII Ama 19/11. 15 jest podmiotem wiarygodnym i przekazuje informacje w sposób jasny, jednoznaczny i niewprowadzający w błąd. Przedsiębiorca powinien więc wykazać się szczególną ostroŜnością w sporządzaniu Umowy, aby nie wystąpiła moŜliwość wprowadzenia konsumentów w błąd w taki sposób, Ŝe moŜe mieć to wpływ na podjęcie przez nich decyzji dotyczącej umowy, w tym jej wykonania czy następstw wynikających z nabycia określonego produktu. W celu wykazania, Ŝe wskazane w sentencji niniejszej decyzji działania Spółki stanowią nieuczciwą praktykę rynkową, konieczne jest ponadto wykazanie, Ŝe niniejsza praktyka rynkowa sprzeczna jest z dobrymi obyczajami (art. 4 u.p.n.p.r.). Pojęcie dobrych obyczajów nie jest w prawie zdefiniowane, ale podobnie jak zasady współŜycia społecznego, jest przedmiotem wielu orzeczeń sądowych oraz opracowań doktryny. Wskazuje się w nich, Ŝe dobre obyczaje to uczciwe zasady postępowania i ustalone zwyczaje w ujęciu etyczno-moralnym, a na ich treść składają się elementy etyczne i socjologiczne kształtowane przez oceny moralne i społeczne, stanowiące uzupełnienie porządku prawnego. Warto jednak w tym miejscu nadmienić, iŜ dobre obyczaje pozostają klauzulą generalną, która podlega konkretyzacji na okoliczność danego stanu faktycznego. Zgodnie z poglądem doktryny, sprzeczne z dobrymi obyczajami są działania, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u klienta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności, czyli takie działanie, które potocznie określone jest jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające in minus od przyjętych standardów postępowania 7 . W relacjach przedsiębiorców z konsumentami, istota zachowań zgodnych z dobrymi obyczajami została przedstawiona i wielokrotnie interpretowana w judykaturze. Zgodnie z wypracowanym w orzecznictwie stanowiskiem stwierdzić naleŜy, iŜ „ istotą pojęcia dobrego obyczaju jest szeroko rozumiany szacunek dla człowieka. W stosunkach z konsumentami powinien on wyraŜać się we właściwym informowaniu o przysługujących uprawnieniach, niewykorzystywaniem uprzywilejowanej pozycji profesjonalisty i rzetelnym traktowaniem partnerów umów. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami moŜna uznać działania zmierzające do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u konsumenta, takŜe wykorzystania jego niewiedzy i naiwności” 8 . W niniejszej sprawie dobre obyczaje naleŜy ocenić jako prawo konsumenta do rzetelnej, pełnej i prawdziwej informacji związanej z warunkami udzielanego kredytu konsumenckiego. 1. W ocenie Prezesa UOKIK przedsiębiorca w Umowie zawieranej z konsumentami wprowadza ich w błąd w zakresie przedstawienia nieprawdziwej informacji o całkowitym koszcie kredytu poprzez nieuwzględnianie w nim kosztów wynikających z opłaty za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania oraz opłaty wynikającej z ubezpieczenia spłaty poŜyczki. Zgodnie z art. 5 pkt 6 u.k.k. w całkowity koszt kredytu naleŜy wliczyć wszelkie koszty, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, a w szczególności: „ a) odsetki, opłaty, prowizje, podatki i marŜe jeŜeli są znane kredytodawcy oraz b) koszty usług 7 K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz , Warszawa 2002 r., str. 804. 8 Wyrok SOKiK z dnia 23 lutego 2006 r., sygn. akt XVII Ama 118/04. 16 dodatkowych w przypadku gdy ich poniesienie jest niezbędne do uzyskania kredytu - z wyjątkiem kosztów opłat notarialnych ponoszonych przez konsumenta”. Przedsiębiorca w niniejszym postępowaniu w umowach zawieranych z konsumentami ustawowy termin „całkowity koszt kredytu” zastąpił określeniem „całkowity koszt poŜyczki”, co ze względu na zbieŜność powyŜszych form poŜyczania kapitału naleŜy uznać za dopuszczalne. Wpływ na to ma przede wszystkim art. 3 ust. 2 pkt 1 u.k.k., zgodnie z którym przez umowę o kredyt konsumencki uwaŜa się równieŜ umowę poŜyczki. Pojęcie „kredytu” jest terminem szerszym od „poŜyczki”, ale jednocześnie wskazać naleŜy, iŜ PoŜyczkodawca w swojej działalności udziela jedynie poŜyczek gotówkowych, a więc nie istnieje moŜliwość błędnego oznaczenia formy udostępnienia konsumentom własnego kapitału. Na potrzeby niniejszej decyzji „całkowita kwota kredytu”, zastępowana będzie równieŜ określeniem „całkowita kwota poŜyczki”. NaleŜy zauwaŜyć, iŜ wyŜej wskazane wyliczenia naleŜności wchodzące w skład całkowitego kosztu kredytu mają charakter przykładowy. Ustawodawca zdecydował się na podzielenie przedmiotowych kosztów na dwie kategorie, w których pierwsza dotyczy róŜnego rodzaju opłat nierozerwalnie złączonych z kredytem udzielanym konsumentowi, a druga kategoria zawiera w sobie koszty wszystkich opłat dodatkowych związanych funkcjonalnie z udzielanym kredytem, które są niezbędne do jego uzyskania. Jednocześnie wskazać naleŜy, iŜ u.k.k. nie definiuje „usługi dodatkowej”, nie wyznacza równieŜ zamkniętego katalogu takich usług. Mogą to być zarówno róŜnego rodzaju ubezpieczenia dołączane do umowy, jak i usługi odbioru naleŜności oraz doręczenia poŜyczki do domu kredytobiorcy. Konieczność zawarcia wartości takiej usługi w całkowitym koszcie kredytu będzie zaleŜała od tego, czy przedmiotowa usługa była niezbędna do jego uzyskania. Przy analizie przesłanki „niezbędności” konieczne będzie odniesienie się do zapisów Dyrektywy 2008/48/WE 9 , która w art. 3 lit. g wskazuje, iŜ „ całkowity koszt kredytu ponoszony przez konsumenta” oznacza wszystkie koszty łącznie z odsetkami, prowizjami, podatkami oraz wszelkimi innymi opłatami, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, które to koszty znane są kredytodawcy, z wyjątkiem kosztów notarialnych; uwzględniane są tu takŜe koszty usług dodatkowych związanych z umową o kredyt, w szczególności składki z tytułu ubezpieczenia, jeŜeli, dodatkowo, zawarcie umowy dotyczącej usługi jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach ”. Mając na względzie konieczność pełnej harmonizacji przepisów powyŜszej dyrektywy do krajowego porządku prawnego 10 , przy interpretacji usług dodatkowych niezbędnych do udzielenia kredytu, przyjąć naleŜy pro-unijną interpretację przedmiotowego sformułowania, sprowadzającą się do stwierdzenia, iŜ wartość umów dodatkowych naleŜy ująć w całkowitym koszcie kredytu, jeśli jest to niezbędne do jego uzyskania lub teŜ uzyskania go na oferowanych przez przedsiębiorcę warunkach 11 . Nie chodzi więc o jedynie teoretyczną moŜliwość uzyskania kredytu przez konsumenta u danego przedsiębiorcy, lecz o uzyskanie go w sposób rzeczywisty na warunkach określonych przez PoŜyczkodawcę w konkretnej umowie, która ma zostać zawarta . Nie kaŜda bowiem oferta skierowana jest do wszystkich konsumentów, gdyŜ skorzystanie z niej moŜe być uwarunkowane 9 Dyrektywa 2008/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz. U. L.133/66). 10 por. Motyw 9 z Preambuły Dyrektywy. 11 podobnie T. Czech, Kredyt konsumencki Komentarz , Warszawa 2012, s. 119; K. Pytel, Umowa ubezpieczenie w nowej ustawie o kredycie konsumenckim , Monitor Prawa Bankowego 3/2012, s. 60. 17 indywidualnymi cechami przyszłego klienta (w tym m.in. jego zdolnością kredytową), które mogą uniemoŜliwić mu uzyskanie kredytu konsumenckiego na określonych warunkach, ale będzie mógł skorzystać z innej oferty PoŜyczkodawcy. W takim wypadku w stosunku do tej oferty powinno uwzględniać się wszystkie koszty (w tym równieŜ za usługi dodatkowe), które są niezbędne do uzyskania tej poŜyczki na oferowanych warunkach. Odnosząc to do sytuacji udzielania poŜyczek przez Spółkę będącą stroną w niniejszym postępowaniu naleŜy stwierdzić, iŜ oferuje ona konsumentom w Umowie tzw. „opcjonalne świadczenie dodatkowe” w postaci obsługi poŜyczki w miejscu zamieszkania poŜyczkobiorcy oraz ubezpieczenia spłaty poŜyczki. Są to dwie oddzielne usługi dodatkowe, których koszt nie jest wliczany w całkowity koszt kredytu (który w umowie nazywa się „całkowitym kosztem poŜyczki”), gdyŜ w ocenie PoŜyczkodawcy wybór kaŜdej z ww. opcji jest fakultatywny i konsument nie ma obowiązku z nich korzystać. W celu wykazania, iŜ zarówno opłata za obsługę poŜyczki w domu konsumenta, jak równieŜ opłata związana z ubezpieczeniem spłaty poŜyczki powinny zostać wliczone do całkowitego kosztu kredytu, gdyŜ nie są to w Ŝadnym wypadku opcje fakultatywne – niezbędne jest dokładne przeanalizowanie kaŜdej z dostępnych usług dodatkowych. i) Opłata za obsługę poŜyczki w domu konsumenta W ocenie Prezesa UOKiK taka usługa stanowi usługę dodatkową w myśl wyŜej przywołanych przepisów. Jest to opcja odpłatna, której koszt przedsiębiorca potrąca z całkowitej kwoty poŜyczki wypłacanej konsumentowi, które to działanie równieŜ jest kwestionowane przez Prezesa UOKiK w niniejszej decyzji – por. uzasadnienie do pkt I.2. Przedmiotowa opłata nie jest wliczana do całkowitego kosztu kredytu. Jednocześnie we „ Wniosku o udzielenie poŜyczki ” Spółka zamieściła postanowienie, zgodnie z którym przy wyborze umowy bez opcji obsługi poŜyczki w miejscu zamieszkania, konsument zobowiązuje się do przesłania PoŜyczkodawcy raportu konsumenckiego z Biura Informacji Kredytowej (dalej: BIK ) (karta akt – 27, 49, 132). Dokładne brzmienie postanowienia jest następująca: Oświadczam, Ŝe w przypadku wyboru umowy bez opcji obsługi poŜyczki w miejscu zamieszkania zobowiązuję się do przesłania raportu konsumenckiego z Biura Informacji Kredytowej na adres Optima S.A., ul. Grunwaldzka 82, 80-244 Gdańsk. W przypadku zmiany numeru rachunku bankowego powyŜej, zobowiązuje się do przesłania aktualnego numeru rachunku bankowego na adres Optima S.A., ul. Grunwaldzka 82, 80-244 Gdańsk. Podobne informacje znajdują się w ofercie przedsiębiorcy na jego stronie internetowej (http://optima-pozyczki.pl) w kalkulatorze kredytowym przedstawiającym dostępne opcje uzyskania poŜyczki w określonych wariantach. Przy wyborze opcji „Spłata na konto” automatycznie pojawia się informacja „Raport BIK” oraz dodatkowo informacja o poręczeniu uzaleŜniona od tego, czy wybierzemy opcję z ubezpieczeniem (karta akt – 111,112, 115, 116). W ocenie Prezesa UOKiK takie przedstawienie warunków udzielenia kredytu nie gwarantuje konsumentowi swobody w wyborze teoretycznie fakultatywnych opcji dodatkowych. W przypadku braku wyboru obsługi poŜyczki w domu, konsument będzie obciąŜony dodatkową formą „zabezpieczenia” poŜyczki, mającą na celu zweryfikowanie jego zdolności kredytowej. Wskazać w tym miejscu naleŜy, iŜ uzyskanie raportu z BIK wiąŜe się z oczekiwaniem na jego sporządzenie oraz przesłanie - po wystąpieniu z wcześniejszym wnioskiem przez konsumenta. Ponadto wygenerowanie przedmiotowego raportu moŜe 18 oznaczać dodatkowe obciąŜenie finansowe dla konsumenta, gdyŜ uzyskanie bezpłatnego raportu moŜliwe jest jedynie raz na 6 miesięcy. Co więcej, negatywna historia kredytowa ujawniona w raporcie moŜe stanowić przeszkodę w uzyskaniu poŜyczki na zasadach wskazanych w Umowie stosowanej przez PoŜyczkodawcę. Z kolei Spółka nie moŜe sama wystąpić do BIK o uzyskanie informacji o kredytobiorcy, gdyŜ nie jest do tego uprawniona w świetle powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Mając na względzie powyŜsze rozwaŜania naleŜy dojść do wniosku, iŜ usługa dodatkowa w postaci obsługi poŜyczki w miejscu zamieszkania konsumenta jest funkcjonalnie związana z określoną ofertą kredytową przedsiębiorcy na wskazanych w umowie warunkach. Nie jest moŜliwe uzyskanie poŜyczki bez konieczności doręczenia raportu BIK do przedsiębiorcy, przy jednoczesnym uruchomieniu poŜyczki za pomocą przelewu środków na wskazane przez konsumenta konto. Dlatego teŜ – w ocenie Prezesa UOKiK – usługa dodatkowa w postaci „obsługi poŜyczki w domu” jest niezbędna do uzyskania poŜyczki na określonych powyŜej warunkach, tj. bez dodatkowego „zabezpieczenia” w postaci raportu BIK doręczonego przez konsumenta, a przez to koszt wynikający z obsługi poŜyczki w miejscu zamieszkania klienta powinien być wliczony do całkowitego kosztu kredytu . Zgodnie z motywem 22 Preambuły Dyrektywy 2008/48 „ konsumenci powinni być informowani przed zawarciem umowy o kredyt o wszelkich dodatkowych usługach, które są niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach. Koszty takich usług dodatkowych powinny być ujmowane w całkowitym koszcie kredytu (…) ”. W tym miejscu naleŜy wskazać, iŜ zgodnie z oświadczeniem PoŜyczkodawcy w 2012 r. zawarł on z konsumentami umów, w których moŜliwy był wybór formy udostępnienia środków kredytowych (poŜyczka Optima 40/Optima 50) i tylko w jednym przypadku konsument zdecydował się na zawarcie umowy bez opcji obsługi poŜyczki w domu (karta akt – 107). PowyŜsze dane wskazują na iluzoryczność „fakultatywności” omawianej opcji i utwierdzają Prezesa UOKiK w przekonaniu, iŜ jest to tak naprawdę kolejny wymóg składający się na moŜliwość uzyskania poŜyczki na określonych warunkach oferowanych przez Spółkę. W ocenie organu ochrony konsumentów wybór odpłatnej opcji obsługi poŜyczki w domu jest niezbędny do uzyskania poŜyczki na warunkach finansowych określonych w ofercie w szczególności dla osób z negatywną zdolnością kredytową (wynikającą z raportu BIK), a przez to niedostępny dla większości osób, które poszukują środków finansowych w instytucjach pozabankowych, takich jak PoŜyczkodawca, który nie posiada moŜliwości samodzielnego uzyskania danych z Biura Informacji Kredytowej o przyszłym kliencie. To samo dotyczy konsumentów, którym zaleŜy na szybkim uzyskaniu dodatkowego kapitału, bez oczekiwania na otrzymanie raportu z BIK. JeŜeli mają oni do wyboru przymusową alternatywę w postaci dwóch wyłączających się opcji, to tylko oferta związana z opłatną obsługą poŜyczki w domu spełnia ich oczekiwania, a więc skorzystanie niej jest niezbędne do uzyskania poŜyczki na określonych powyŜej warunkach. Inaczej wyglądałaby sytuacja, w której to konsument posiadałby rzeczywistą, niczym nieskrępowaną moŜliwość decyzyjną w zakresie wyboru opcji „dodatkowych”. Głównym motywem wyboru obsługi poŜyczki w domu konsumenta powinna być przede wszystkim wygoda oraz komfort spowodowany brakiem konieczności osobistej wizyty w placówce przedsiębiorcy, czy wysyłaniu przelewów na jego konto. W analizowanym stanie faktycznym sprowadza się to jednak do tego, Ŝe konsument decyduje się na wybór opisywanej opcji z przymusu, gdyŜ albo nie miałby moŜliwości uzyskania poŜyczki ze względu na 19 negatywną historię kredytową ujawnioną w raporcie, albo mogłoby to być spowodowane uciąŜliwą i długotrwałą procedurą samodzielnego uzyskania raportu z BIK. ii) Opłata z tytułu objęcia ochroną ubezpieczeniową Kolejną opcją dodatkową, która była – w przekonaniu Spółki – fakultatywna opcją dla konsumenta to moŜliwość objęcia umowy ochroną wynikającą z ubezpieczenia spłaty poŜyczki. Opcja ta została usunięta z oferty Optima w dniu 30 czerwca 2013 roku. Umowa ubezpieczenia przy umowie o kredyt konsumencki zawierana była jako zabezpieczenie przed ryzykiem związanym z zawarciem umowy, w tym utratą pracy, zdrowia czy teŜ Ŝycia. Umowa moŜe mieć charakter indywidualny, zawierany przez pośrednika ubezpieczeniowego na rzecz lub w imieniu zakładu ubezpieczeń, bądź teŜ przybierać postać ubezpieczenia grupowego, w której to przedsiębiorca udzielający kredytu występuje w roli ubezpieczającego, a konsument pełni rolę osoby trzeciej, na rzecz której zostało ustanowione zabezpieczenie przed określonym ryzykiem. Przedmiotowa umowa moŜe stanowić formę usługi dodatkowej, która konieczna jest do uzyskania przez konsumenta kredytu konsumenckiego. Koszt takiej umowy uzaleŜniony jest od zakresu ubezpieczenia i moŜe posiadać formę składki miesięcznej lub zryczałtowanej opłaty obliczanej na podstawie przypuszczalnego okresu trwania kredytu. Spółka – w ramach ustalonego stanu faktycznego w niniejszym postępowaniu – udzielała konsumentom poŜyczek gotówkowych wraz z „fakultatywną” opcją objęcia przedmiotowej poŜyczki ochroną w ramach umowy ubezpieczenia grupowego zawartą przez PoŜyczkodawcę z Towarzystwem Ubezpieczeń na śycie Cardiff Polska S.A. na warunkach określonych w załączonej Deklaracji Ubezpieczeniowej Towarzystwa Ubezpieczeń na śycie Cardiff Polska S.A. oraz Cardif Assurances Risques Divers S.A. Oddział w Polsce i Szczególnymi Warunkami Ubezpieczenia Grupowego. PoŜyczkodawca oferował wybór zakresu ochrony ubezpieczeniowej w ramach trzech moŜliwych wariantów: a) Opcja 1: - zgon Ubezpieczonego; - trwała i całkowita niezdolność do pracy; b) Opcja 2: - zgon Ubezpieczonego; - trwała i całkowita niezdolność do pracy; - utrata pracy; - czasowa niezdolność do pracy; - powaŜne zachowanie; - zgon Ubezpieczonego w skutek nieszczęśliwego wypadku; c) Opcja 3: - zgon Ubezpieczonego w skutek nieszczęśliwego wypadku. W przypadku skorzystania z jednej z powyŜszych opcji ubezpieczenia konsument zobowiązany był do opłacenia zryczałtowanej składki na rzecz Spółki. Ponadto zgodnie z § 3 ust. 2 „ skorzystanie przez PoŜyczkobiorcę z opcjonalnego ubezpieczenia spłaty poŜyczki nie jest niezbędne do uzyskania poŜyczki lub uzyskania poŜyczki na oferowanych warunkach. Nie wpływa ono równieŜ na warunki poŜyczki. Opłata z tytułu objęcia ochroną 20 ubezpieczeniową, o której mowa w § 3 ust 1 – jako opcjonalna – nie stanowi elementu Całkowitego kosztu poŜyczki (…).” Niemniej naleŜy jednocześnie wskazać, iŜ w przypadku wyboru umowy bez opcji ochrony ubezpieczeniowej spłaty poŜyczki – zgodnie z informacjami zawartymi we „ Wniosku o udzielenie poŜyczki ”, jak i na podstawie oświadczeń samej Spółki – konsument zobowiązuje się do przedstawienia dwóch poręczycieli spłaty poŜyczki. Poręczyciel - zgodnie z art. 876 § 1 k.c. - zobowiązuje się względem PoŜyczkodawcy wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby poŜyczkobiorca zobowiązania nie wykonał. Ponadto Spółka zastrzegała moŜliwość oceny zdolności kredytowej wskazanych przez konsumenta poręczycieli. W sytuacji, w której Optima nie zaakceptuje obu poręczycieli, a konsument nie wyrazi zgody na skorzystanie z ubezpieczenia spłaty poŜyczki, to do zawarcia umowy nie dochodzi (karta akt – 107). Podobne informacje znajdują się w ofercie przedsiębiorcy na jego stronie internetowej w kalkulatorze kredytowym przedstawiającym dostępne opcje uzyskania poŜyczki w określonych wariantach. Nie jest moŜliwe uzyskanie poŜyczki bez opcji ochrony ubezpieczenia, przy jednoczesnym braku umocowania – za zgodą Spółki – dwóch poręczycieli (karta akt – 113-116). W ocenie Prezesa UOKiK takie przedstawienie warunków udzielenia kredytów konsumenckich nie gwarantuje konsumentowi swobody w wyborze teoretycznie fakultatywnej opcji dodatkowej. W przypadku braku wyboru ubezpieczenia, konsument będzie zobowiązany ustanowić dodatkową formę zabezpieczenia poŜyczki, mającą na celu przerzucenie cięŜaru ewentualnej spłaty zobowiązania na poręczycieli. Wskazać w tym miejscu naleŜy, iŜ samo ustanowienie poręczenia nie moŜe okazać się łatwym rozwiązaniem, gdyŜ wskazane przez konsumenta osoby mające zostać poręczycielami muszą zostać zaakceptowane – pod względem ich zdolności kredytowych – przez samego przedsiębiorcę. Nie moŜna wykluczyć, iŜ konsument – mimo wskazania konkretnych osób – nie będzie mógł skorzystać z ww. oferty poŜyczkowej, poniewaŜ Ŝadna wskazana przez niego osoba nie spełnia stawianych przez Spółkę wymagań. PoŜyczkodawca w Ŝadnym wzorcu umowy nie wskazuje w jaki sposób odbywać się będzie weryfikowanie zdolności kredytowych ewentualnych poręczycieli. W związku z powyŜszym konsument moŜe być zmuszony – w przypadku zamiaru uzyskania kredytu konsumenckiego u PoŜyczkodawcy – do zaakceptowania warunków finansowo dla niego niekorzystnych, z teoretycznie fakultatywną opcji ubezpieczenia umowy poŜyczki. NaleŜy zwrócić równieŜ uwagę, iŜ ustanowienie poręczenia wiąŜe się z dodatkowymi, czasochłonnymi procedurami, których celem jest zniechęcenie konsumenta do wyboru tego typu opcji. Wskazać naleŜy, iŜ zgodnie z oświadczeniem PoŜyczkodawcy – zawarł on z konsumentami umów, w których istniała moŜliwość ubezpieczenia umowy (poŜyczka Optima 40/Optima 50), niemniej Ŝaden konsument nie zdecydował się na zawarcie umowy bez opcji objęcia ochroną ubezpieczeniową (karta akt - 107). PowyŜsze dane wskazują na iluzoryczność „fakultatywności” omawianej opcji i utwierdzają w przekonaniu, iŜ jest to tak naprawdę kolejny wymóg składający się na moŜliwość uzyskania poŜyczki na określonych warunkach oferowanych przez Spółkę. Zdaniem organu ochrony konsumentów dodatkowe wymagania w zakresie zabezpieczenia poŜyczanego kapitału mają zniechęcić konsumenta do poszukiwania alternatywnego sposobu zawarcia umowy na wskazanych przez przedsiębiorcę warunkach. Zgodnie z opinią Prezesa UOKiK, wybór odpłatnej opcji objęcia umowy poŜyczki ochroną wynikającą z ubezpieczenia grupowego jest niezbędny do uzyskania poŜyczki dla 21 osób, które nie posiadają moŜliwości ustanowienia dwóch poręczycieli dla poręczenia zobowiązania wynikającego z umowy. W praktyce oznacza to brak dostępu do udzielanych przez Spółkę poŜyczek bez opcji z dodatkowym ubezpieczeniem dla większości osób, które poszukują środków finansowych w instytucjach pozabankowych, takich jak PoŜyczkodawca. W przeciwnym wypadku – przy załoŜeniu, iŜ przedsiębiorca udziela poŜyczek w stosunkowo nieduŜych kwotach od 200 do 6000 zł – konsumenci znajdujący się w trudnej sytuacji finansowej, mogliby szukać pomocy bezpośrednio u wskazanych przez siebie poręczycieli, z pominięciem Spółki. Inaczej przedstawiałaby się sytuacja, w której to konsument posiadałby rzeczywistą, niczym nieskrępowaną moŜliwość decyzyjną w zakresie wyboru opcji „dodatkowych” w postaci ubezpieczenia umowy przed wystąpieniem nieprzewidzianego skutku, który mógłby zagrozić terminowej spłacie zobowiązania. To samo dotyczy konsumenta, któremu zaleŜy na szybkim uzyskaniu dodatkowego kapitału, bez oczekiwania na zweryfikowanie i zaakceptowanie przez Spółkę przedstawionych przez niego poręczycieli. JeŜeli konsument ma do wyboru przymusową alternatywę w postaci dwóch wyłączających się opcji, to tylko oferta związana ze skorzystaniem z ubezpieczenia spełnia jego oczekiwania, a więc skorzystanie niej jest niezbędne do uzyskania poŜyczki na określonych powyŜej warunkach. Głównym motywem skorzystania z ochrony ubezpieczeniowej w związku z zawarciem umowy o kredyt konsumencki powinien być przede wszystkim zamiar ochrony przed nieszczęśliwymi wypadkami, takimi jak utrata pracy, zdrowia czy teŜ Ŝycia, które mogłyby uniemoŜliwić lub utrudnić wywiązanie się konsumenta z umowy poŜyczki . Wybór takiej opcji musiałby być jednak świadomy i dobrowolny. W analizowanym stanie faktycznym sprowadza się to jednak do sytuacji, w której to konsument decyduje się na przedmiotowe ubezpieczenia z przymusu, gdyŜ - w przewaŜającej liczbie przypadków - nie posiada moŜliwości ustanowienia dwóch poręczycieli lub teŜ zaleŜy mu na szybkim uzyskaniu kapitału, bez konieczności przechodzenia przez dodatkowe procedury, która nie muszą przynieść pozytywnego rezultatu (tj. poręczycieli mogą nie uzyskać z róŜnych względów akceptacji Spółki). Reasumując, zdaniem organu ochrony konsumentów, zarówno ubezpieczenia spłaty kredytu, jak równieŜ opcja obsługi poŜyczki w domu konsumenta nie są usługami fakultatywnymi, ale stanowią nieodłączny warunek uzyskania poŜyczki gotówkowej na warunkach określonych przez Spółkę. Konsumenci posiadają formalnie wybór w zakresie moŜliwości skorzystania z określonych opcji, ale w praktyce jest to albo zbyt utrudnione ze względu na czas poświęcony w ustanowieniu dwóch poręczycieli, czy teŜ raportu z BIK, albo jest niemoŜliwe ze względu na negatywną historię kredytową konsumenta, czy teŜ nieposiadanie dwóch osób, które spełniałyby warunki do poręczenia poŜyczki od Spółki. W takiej sytuacji konsumenci, którzy zamierzają skorzystać z oferty Optima na wskazanych warunkach - muszą wybrać odpłatne opcje dodatkowe, gdyŜ tylko wtedy moŜliwe będzie uzyskanie poŜyczki. Oznacza to, Ŝe obie analizowane opcje nie mają w rzeczywistości charakteru fakultatywnego i ich wartość powinna zostać wskazana w całkowitym koszcie kredytu. Konsumenci mają bowiem prawo wiedzieć, na jakich warunkach zostanie udzielona im poŜyczka przy ofercie dostosowanej do ich zdolności kredytowej. Brak uwzględnienia przedmiotowych informacji w całkowitym koszcie kredytu moŜe wprowadzać konsumentów w błąd w zakresie rzeczywistej wartości kosztu udzielanej przez Optima poŜyczki. „całkowity kosztu kredytu” (lub teŜ odpowiednio – całkowity koszt 22 poŜyczki) jest to pojęcie ustawowe, które występuje powszechnie w ofertach róŜnych kredytodawców. Konsument moŜe zapoznać się z nim zarówno w reklamach (jeŜeli zawierają koszty proponowanego kredytu), jak równieŜ w formularzach informacyjnych oraz w samych umowach. Przeciętny konsument jest więc przyzwyczajany do posługiwania się tym pojęciem. W powszechnym przekonaniu, sugerując się nie tyle definicją ustawową, ale jego literalnym brzmieniem – przedmiotowe sformułowanie oznacza, iŜ kwota zamieszczona pod tym pojęciem powinna uwzględniać wszystkie koszty (tj. całkowite), które zobowiązany jest ponieść konsument zawierając umowę na konkretnych warunkach proponowanych mu przez Spółkę. W takim stanie faktycznym, zawarcie w umowie całkowitej kwoty kredytu bez uwzględnienia w niej wszystkich kosztów, jakie zobowiązany jest ponieść konsument – wprowadza konsumentów w błąd. Dla przykładu warto przywołać warunki Umowy poŜyczki nr GD22172/F14GD z p. ElŜbietą D. z 15 stycznia 2013 r. Zgodnie z warunkami umowy „Całkowity koszt poŜyczki” wynosi 786,42 zł, czyli sumę odsetek oraz opłaty wstępnej. W tymŜe parametrze brak jest jednak wskazania wartości opłaty za obsługę w domu (1240,58 zł) oraz opłaty z tytułu objęcia umowy ochroną ubezpieczeniową (663 zł). Prawidłowo wyliczony całkowity koszt kredytu powinien wynieść 2.690 zł, a nie 786,42 zł. Poprzez takie działanie konsumenci zostają wprowadzeni w błąd w zakresie faktycznej wartości kosztów udzielonej poŜyczki, a przez to mogą przypuszczać, iŜ poŜyczka jest bardziej korzystna, niŜby to wynikało z jej realnych warunków. Na marginesie naleŜy zauwaŜyć, iŜ „całkowity koszt kredytu” jest to pojęcie, które znajduje się w Formularzu Informacyjnym, czyli dokumencie, w którym znajdują się wszystkie informacje niezbędne dla konsumenta do porównania warunków, na jakich udzielony moŜe zostać kredyt konsumencki. Brak wliczenia w całkowity koszt kredytu opłat z tytułu ubezpieczenia spłaty kredytu oraz opłaty za obsługę poŜyczki w domu powoduje to, Ŝe konsument przed zawarciem umowy nie wie, jaki będzie rzeczywisty koszt poŜyczki. Jak juŜ zostało wskazane powyŜej, wybór ww. opcji dodatkowych nie jest fakultatywny, tak więc konsument juŜ w Formularzu Informacyjnym powinien otrzymać rzetelne informacji o warunkach na jakich moŜe otrzymać poŜyczki, z uwzględnieniem np. swojej zdolności kredytowej. W opisywanym stanie faktycznym, PoŜyczkodawca zarówno na etapie wypełniania Formularza Informacyjnego, jak równieŜ w samej umowie nie wlicza – mimo takiego obowiązku - opłat z tytułu usług dodatkowych, które są niezbędne do zawarcia umowy na określonych przez Spółkę warunkach do całkowitego kosztu kredytu. Wobec powyŜszego, zdaniem Prezesa UOKiK, opisane działanie Optima stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 u.p.n.p.r., a w konsekwencji naruszającej art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 u.o.k.i.k. 2. W ocenie organu ochrony konsumentów przedsiębiorca wprowadza konsumentów w błąd, co do proporcji między całkowitym kosztem kredytu a całkowitą kwotą kredytu, poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy załoŜeniu, Ŝe powinna ona uwzględniać kredytowane koszty kredytu. Zgodnie z definicją ustawową, całkowita kwota kredytu jest to suma wszystkich środków pienięŜnych, które kredytodawca udostępnia konsumentowi na podstawie umowy o kredyt (art. 5 pkt 7 u.k.k.). Ratio legis powyŜszej regulacji sprowadza się do konieczności udzielenia konsumentowi w momencie zawarcia umowy o kredyt rzetelnej informacji o wysokości kwoty, jaką będzie mógł dysponować w sposób dowolny po zawarciu umowy. 23 Do powyŜszej kwoty nie mogą zostać wliczone opłaty za udzielenie przedmiotowego kredytu, w tym opłaty, prowizja czy teŜ odsetki. Wszystkie koszty związane z udzieleniem kredytu ponoszone przez konsumenta powinny zostać umieszczone jedynie w całkowitym koszcie kredytu. Podobne stanowisko w niniejszej kwestii zajęła Komisja Europejska w Wytycznych w sprawie stosowania przepisów dyrektywy o kredycie konsumenckim dotyczących rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania 12 . Zgodnie z powyŜszym dokumentem całkowita kwota kredytu ( total amount of credit ) nie obejmuje kwot, które stanowią koszt udzielonego kredytu, gdyŜ są one zamieszczone w całkowitym koszcie kredytu. Jako przykład Komisja podaje sytuację, w której wierzyciel udziela konsumentowi kredytu na kwotę 5000 euro, przy czym koszt udzielenia kredytu w wysokości 100 euro jest wliczony w pulę udostępnianą konsumentowi i następnie potrącany jest w momencie wypłaty środków. Faktycznie więc konsument moŜe rozporządzać jedynie 4900 euro i to właśnie ta kwota – w ocenie Komisji Europejskiej - powinna stanowić całkowitą kwotę kredytu. W celu zobrazowania sposobu działania przedsiębiorcy, warto przywołać dane wskazane np. w Umowie PoŜyczki Nr GD22172/F14GD z 15 stycznia 2013 r. (karta akt 182), zgodnie z którą całkowita kwota poŜyczki wynosi 5.616,66 zł, natomiast całkowity koszt poŜyczki to 786,42 zł. Składają się na niego opłata wstępna (258,08 zł) oraz łączna kwota odsetek (528,34 zł). Konsument zobowiązany jest w ciągu 50 tygodniowych rat (po 113,80 zł kaŜda) dokonać spłaty w wysokości 5.690,00 zł. Z punktu widzenia niniejszego zarzutu istotne jest jednak to, Ŝe w całkowitej kwocie poŜyczki zamieszczona została opłata wynikająca z obsługi poŜyczki w domu konsumenta (1240,58 zł), opłata z tytułu objęcia go ochroną ubezpieczeniową (663,00 zł), a takŜe opłata wstępna (258,08 zł). Oznacza to, Ŝe konsument realnie do wypłaty „do ręki” dostaje jedynie 3.000 zł (oznaczone w umowie jako „Kwota do wypłaty”). Dla porównania naleŜy przedstawić wyliczenia oparte na powyŜszej umowie oraz prawidłowe warunki, jakie powinny zostać określone w ramach tegoŜ stosunku obligacyjnego. Parametry Interpretacja stosowana przez Optima Interpretacja zgodna z przepisami u.k.k. Kwota do wypłaty 3000 zł 3000 zł Całkowita kwota poŜyczki 5161,66 zł w tym: - obsługa w domu – 1240,58 zł - ubezpieczenie – 663,00 zł - opłata wstępna – 258,08 zł 3000 zł Całkowity koszt kredytu 786,42 zł - opłata wstępna – 258,08 zł - odsetki – 528,34 zł 2690 zł - obsługa w domu – 407,98 zł - ubezpieczenie – 204 zł - opłata wstępna – 84,84 zł - odsetki - 173,68 zł Całkowita kwota do zapłaty 5948,08 zł 5690 zł RRSO 19,50% 336,18 % 12 Europen Commision, Commision staff working document “G uidelines on the application of Directive 2008/48/EC (Consumer Credit Directive) in relation to costs and the Annual Percentage Rate of charge”, SWD(2012) 128 final, Bruksela 8 maja 2012 r. s. 11. 24 PowyŜsze oznacza, Ŝe w całkowitej kwocie kredytu, czyli wartości, które powinna określać wysokość środków, jakie otrzyma konsument przy zawarciu umowy – wliczone są koszty ich uzyskania, czyli: - opłatę za obsługę poŜyczki w domu konsumenta; - opłatę z tytułu objęcia konsumenta ochroną ubezpieczeniową; - opłatę wstępną. W ocenie Prezesa UOKiK powyŜsze opłaty stanowią koszt uzyskania kredytu i powinny być określone wyłącznie w całkowitym koszcie kredytu, gdyŜ to właśnie ten parametr określa wszystkie opłaty związane z uzyskaniem dodatkowych środków finansowych. Co istotne, konsument w takim wypadku jest wprowadzony w błąd w zakresie wielkości sumy, jaką dostanie z tytułu zawarcia umowy. Faktycznie konsument w momencie zawierania umowy otrzymuje na tle analizowanego przykładu kwotę 3.000 zł – czyli kwotę oznaczoną w umowie jako „Kwota do wypłaty”, a więc duŜo mniej, niŜ wynika to z całkowitej kwoty poŜyczki (czyli 5.161,66 zł). Takie zachowanie przedsiębiorcy moŜe wprowadzić konsumenta w błąd w zakresie faktycznych środków, które otrzyma w związku z zawarciem umowy. Optima w sposób nieuprawniony wprowadza do umów pojęcia ustawowe, nadając im zupełnie inne znaczenie, niŜby to wynikało z przepisów u.k.k., a w zamian wprowadza określenia, które nie występują w ww. ustawie. PoŜyczkodawca, mimo Ŝe stosuje pojęcie „całkowitej kwoty poŜyczki”, to nadaje mu zupełnie inną wartość w stosunku do jej ustawowego odpowiednika, czyli „całkowitej kwoty kredytu” o której mowa w art. 5 pkt 7 u.k.k. Ustawowej definicji „całkowitej kwoty kredytu” odpowiada jedynie sformułowanie zawarte we wzorcu „Umowy poŜyczki” (§ 4.1.) jako „Kwota do wypłaty”, czyli „ obliczona jako Całkowita kwota poŜyczki pomniejszona o Opłatę wstępną, ewentualną Opłatę z tytułu objęcia ochroną ubezpieczeniową (w przypadku wyboru przez PoŜyczkobiorcę dodatkowej opcji ubezpieczenia spłaty poŜyczki) oraz ewentualną Opłatę za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania (w przypadku wyboru przez PoŜyczkobiorcę takiej dodatkowej opcji), wynosi … zł (zwana dalej „Kwotą do wypłaty”) ”. NaleŜy jednak uznać, iŜ wprowadzenie takiego sformułowania, przy równoległym posługiwaniu się we wzorcu pojęciem „całkowitej kwoty poŜyczki”, które nie odpowiada swojej ustawowej definicji, naleŜy uznać za działanie wprowadzające konsumentów w błąd. Konsument powinien otrzymać informację o środkach, które otrzymana do swobodnej dyspozycji w parametrze oznaczonym jako „całkowita kwota poŜyczki” (lub „całkowita kwota kredytu), a nie w dodatkowym elemencie wprowadzonym przez przedsiębiorcę o nazwie „Kwota do wypłaty”. Jednocześnie przedsiębiorca w Formularzu Informacyjnym wskazuje jako całkowitą kwotę kredytu nie tę kwotę, która została określona w Umowie PoŜyczki jako „Kwota do wypłat”, ale jest to ta sama liczba wskazana w ww. Umowie jako całkowita kwota poŜyczki. PowyŜszy fakt świadczy o utoŜsamianiu tych dwóch pojęć, a „Kwota do wypłaty” nie posiada swojego odpowiednika w przepisach u.k.k . W ocenie Prezesa UOKiK takie działanie Spółki naleŜy uznać za błędne, gdyŜ głównym załoŜeniem wprowadzenia nowych regulacji było przede wszystkim dąŜenie do prawidłowego i rzetelnego informowania konsumentów nie tylko o kosztach związanych z udzielonym kredytem (temu słuŜy określenie „całkowitego kosztu kredytu”), jak równieŜ ukazaniu samej kwoty, która będzie konsumentowi przyznana z tytułu zaciągniętego kredytu (funkcję tą pełni całkowita kwota kredytu). Przedsiębiorca poprzez swoje działanie zaburzył ten obraz i w całkowitej kwocie poŜyczki (która powinna przedstawiać w sobie to, co konsument uzyska z umowy), ujmuje równieŜ koszty jego uzyskania. 25 Wskazać w tym miejscu naleŜy, Ŝe uwzględnianie kosztów kredytu w całkowitej kwocie poŜyczki prowadzi do błędnego ukazania proporcji pomiędzy kwotą, którą PoŜyczkodawca poŜycza, a kosztami jej poŜyczenia, a tym samym do wyboru przez konsumenta oferty mniej korzystnej. Dla zobrazowania nieprawidłowości w działaniu Optima warto przywołać przykład, zgodnie z którym, to konsument porównuje ofertę dwóch poŜyczkodawców. Pierwszy przedsiębiorca uwzględnia kredytowane koszty udostępnionego kapitału w całkowitej kwocie kredytu (z wyłączeniem odsetek) – tak jak to robi Optima – z kolei drugi przedsiębiorca uwzględnia koszty uzyskania kredytu (w tym równieŜ odsetki) jedynie w całkowitym koszcie kredytu. W przypadku, gdy oferty dwóch poŜyczkodawców nie róŜnią się od siebie pod kątem wysokości całkowitej kwoty kredytu oraz realnych kosztów, jakie musi ponieść konsument z tytułu udzielenia poŜyczki, konsument zostaje wprowadzony w błąd w zakresie kwoty, jaką uzyska od PoŜyczkodawcy, a kierowana do niego oferta wydaje się w pierwszym momencie korzystniejsza, niŜ oferta konkurencji. Dla zobrazowania powyŜszych rozwaŜań, naleŜy przeanalizować na przykładzie umowy wskazanej powyŜej (karta akt 182). Z informacji znajdujących się w Formularzu Informacyjnym wynika, Ŝe PoŜyczkobiorca ma zamiar wnioskować o kwotę, którą otrzyma do swobodnej dyspozycji w wysokości 5.161,66 zł (określoną w Formularzu Informacyjnym jako „całkowita kwota poŜyczki”), co przy wysokości „całkowitej kwoty do zapłaty przez konsumenta” – 5.948,08 zł, daje konsumentowi całkowity koszt kredytu w wysokości 786,42 zł (odsetki + opłata wstępna) . Z kolei konkurencja działająca na rynku, która w prawidłowy sposób oblicza „całkowitą kwotę poŜyczki”, czyli kwotą, którą otrzymuje konsument do swobodnej dyspozycji w wysokości 5.161,66 zł, zobowiązana jest przedstawić konsumentowi kosztów jej udzielenia w wysokości aŜ 2.690 zł (odsetki + opłata wstępna + opłata za obsługę w domu konsumenta + opłata za ubezpieczenie). Przy takim załoŜeniu „całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta” wyniesie 7.851,66 zł. NaleŜy jednak zauwaŜyć, Ŝe konsument otrzymuje „do ręki” nie 3.000 zł, jak w przypadku oferty Optima, ale 5.161,66 zł, czyli kwotę która stanowi „całkowitą kwotę kredytu”. NaleŜy więc zauwaŜyć, iŜ konsumenci nie mają moŜliwości rzetelnego porównania ofert konkurencyjnych instytucji udzielających poŜyczek. PoŜyczkodawca, który zawiera umowę z wprowadzającą w błąd wysokością całkowitej kwoty kredytu, nie moŜe w sposób rzetelny skonfrontować ofert konkurencji opiewających na identyczną sumę pienięŜną. Przy takim działaniu jakie praktykuje PoŜyczkodawca, konsument który otrzyma Formularz Informacyjny (dokument, który powinien słuŜyć mu do porównania ofert kilku kredytodawców) nie będzie mógł rzetelnie porównać ofert, ani nie będzie posiadał wiedzy jaką faktycznie kwotę otrzyma wraz z zawartą umową . Przy stosowaniu wykładni przedstawionej przez przedsiębiorcę, konsument nie wie, ile zostanie mu udostępnione do swobodnej dyspozycji środków finansowych z tytułu zawarcia umowy, gdyŜ Formularz Informacyjny nie przewiduje pozycji „kwota do wypłaty” . Pozycja „całkowita kwota kredytu” z Formularza Informacyjnego jest odpowiednikiem „całkowitej kwoty poŜyczki” z Umowy PoŜyczki, a więc zawiera w sobie koszty uzyskania kredytu. W celu wypełnienia obowiązku podawania rzetelnych informacji konieczne jest przez PoŜyczkodawcę stosowanie się do ustawowych kryteriów i oznaczanie ich w taki sam sposób, jak to przewidział ustawodawca. W opinii Prezesa UOKiK „całkowita kwota poŜyczki” powinna obejmować jedynie kwotę, którą konsument będzie mógł dysponować w dowolny sposób. Nie moŜna do niej zaliczyć kosztów związanych z udzieleniem kredytu, nawet, gdy są one kredytowane przez przedsiębiorcę. Uwzględnienie tych kosztów w „Całkowitej kwocie poŜyczki” powoduje 26 błędne ukazanie konsumentom proporcji kosztów, które musi ponieść konsument z realnie wypłacaną kwotą. Mając na względzie powyŜsze, naleŜy wskazać, iŜ Spółka poprzez prezentowanie konsumentom „całkowitej kwoty poŜyczki” (która zawiera w sobie koszty udzielonego kredytu) z zestawieniem z „całkowitym kosztem kredytu”, wprowadza konsumentów w błąd w zakresie proporcji pomiędzy tymi parametrami, gdyŜ ukazuje poŜyczkę jako bardziej atrakcyjną dla potencjalnego poŜyczkobiorcy. Wobec powyŜszego, zdaniem Prezesa UOKiK, opisane działanie Optima stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 u.p.n.p.r., a w konsekwencji naruszające art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 u.o.k.i.k. 3. W ocenie organu ochrony konsumentów Spółka wprowadza konsumentów w błąd, poprzez podawanie nieprawdziwej informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania. Zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy o kredycie konsumenckim umowa o kredyt konsumencki powinna określać rzeczywistą roczną stopę oprocentowania (dalej: RRSO ). Natomiast w myśl art. 25 ust. 3 wskazanej ustawy sposób jej obliczenia określa załącznik nr 4 do tej ustawy. Prezes UOKiK ustalił, Ŝe w zawieranych z konsumentami umowach Spółka prezentowała błędną informację o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania, co wynika z zaliczania kredytowanego kosztu kredytu (w postaci opłaty za obsługę konsumenta w domu, opłatę za ubezpieczenie oraz opłatę wstępną) jedynie po stronie „całkowitej kwoty poŜyczki” oraz błędnemu ukazywaniu wartości „całkowitego kosztu poŜyczki” (poprzez wliczanie w nią jedynie opłaty wstępnej oraz sumy naleŜnych odsetek). Aby uzyskać prawidłowe RRSO opłaty związane z kosztami udzielonego kredytu naleŜy przedstawić wyłącznie po stronie „całkowitego kosztu kredytu”, a w „całkowitej kwocie poŜyczki” umieścić jedynie te środki, które konsument otrzymuje do swobodnej dyspozycji. PoniŜej przykładowe wyliczenie parametrów kredytu z opcjami stosowanymi przez Spółkę oraz wyliczeniowe – prawidłowe – sporządzone przez Prezesa UOKiK w oparciu o toŜsame dane. PoŜyczka na 50 tygodni, opcja 2 (ubezpieczenie rozszerzone) – karta akt 159 Przykład nr 1 Parametry Interpretacja stosowana przez Optima Interpretacja zgodna z przepisami u.k.k. Kwota do wypłaty 1000 zł 1000 zł Całkowita kwota poŜyczki 1696,82 zł w tym: - obsługa w domu – 407,98 zł - ubezpieczenie – 204 zł - opłata wstępna – 84,84 zł 1000 zł Całkowity koszt kredytu 258,52 zł - opłata wstępna – 84,84 zł - odsetki - 173,68 zł 870,50 zł - obsługa w domu – 407,98 zł - ubezpieczenie – 204 zł - opłata wstępna – 84,84 zł - odsetki - 173,68 zł 27 Całkowita kwota do zapłaty 1955,34 zł 1870,50 zł RRSO 34,91% 320,60 % Przykład nr 2 Parametry Interpretacja stosowana przez Optima Interpretacja zgodna z przepisami u.k.k. Kwota do wypłaty 2.500 zł 2.500 zł Całkowita kwota poŜyczki 4.313,48 zł w tym: - obsługa w domu –1.036,81 zł - ubezpieczenie – 561 zł - opłata wstępna – 215,67 zł 2.500 zł Całkowity koszt kredytu 657,19 zł - opłata wstępna – 215,67 zł - odsetki – 441,52 zł 2.255 zł -obsługa w domu – 1.036,81zł - ubezpieczenie – 561 zł - opłata wstępna – 215,67 zł - odsetki - 441,52 zł Całkowita kwota do zapłaty 4.970,67 zł 4.755 zł RRSO 34,91% 339,42 % Przedsiębiorca deklarował RRSO na poziomie 34,91 %, ale nie zostały uwzględnione przy tym koszty uzyskania kredytu w postaci obsługi w domu konsumenta oraz ubezpieczenia. Jak zostało to juŜ wykazane w pkt I.2. uzasadnienia niniejszej decyzji, koszty te naleŜy ująć jedynie przy wyliczeniu całkowitego kosztu kredytu. Podobne zaleŜności występują równieŜ w innych ofertach Spółki, dla przykładu: PoŜyczka na 40 tygodni, opcja 1 (ubezpieczenie podstawowe) – karta akt 152 Parametry Interpretacja stosowana przez Optima Interpretacja zgodna z przepisami u.k.k. Kwota do wypłaty 1144,12 zł 1144,12 zł Całkowita kwota poŜyczki 1333,28 zł w tym: - obsługa w domu – 0 zł - ubezpieczenie – 123 zł - opłata wstępna – 66,69 zł 1144,12 zł Całkowity koszt kredytu 179,68 zł - opłata wstępna – 66,69 zł - odsetki - 112,99 zł 302,68 zł - obsługa w domu – 0 zł - ubezpieczenie – 123 zł - opłata wstępna – 66,69 zł - odsetki - 112,99 zł Całkowita kwota do zapłaty 1513,49 zł 1446,80 zł RRSO 38,82% 85,76 % W ocenie Prezesa UOKiK zaniŜenie wysokości RRSO moŜe zniekształcić rynkowe zachowanie konsumenta w tym sposób, Ŝe zdecyduje się on na zawarcie umowy kredytu 28 konsumenckiego u Przedsiębiorcy, który w rzeczywistości podaje zaniŜoną wysokość RRSO. RRSO ułatwia konsumentom porównanie ofert róŜnych przedsiębiorców udzielających kredytów konsumenckich. W przypadku zaniŜenia wysokości RRSO (co miało miejsce w tym przypadku), konsument - kierując się atrakcyjnością oferty Spółki - moŜe podjąć decyzję o zawarciu umowy z Optima pomimo, iŜ jego oferta nie jest tak korzystna jak to przedstawia. Brak w umowie lub teŜ w Formularzu Informacyjnym wskazania faktycznej wysokości RRSO uniemoŜliwia konsumentom w sposób rzetelny porównanie oferty danego przedsiębiorcy z ofertami przedstawianymi przez konkurentów świadczących toŜsame usługi na prawidłowych zasadach. To właśnie ten współczynnik stanowi miarodajne źródło oceny kosztów danej oferty, nawet przy jednoczesnym zróŜnicowaniu pozostałych parametrów umowy. Podanie zaniŜonego RRSO moŜe prowadzić do podjęcia przez konsumenta decyzji o zawarciu umowy z tym przedsiębiorcą, której nie podjąłby, gdyby znał rzeczywistą wysokość RRSO. Wobec powyŜszego, zdaniem Prezesa UOKiK, opisane powyŜej działanie Spółki stanowi nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 u.p.n.p.r., a w konsekwencji naruszające art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 u.o.k.i.k. Ad. II. 1. W ocenie Prezesa UOKiK Spółka niewywiazała się z obowiązku podawania w formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego informacji o wysokości stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, co stanowiło naruszenie art. 13 ust. 1 pkt 12 w zw. z art. 14 u.k.k. Zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 12 u.k.k. kredytodawca przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki jest zobowiązany podać konsumentowi, na trwałym nośniku, informacje o stopie oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, warunkach jej zmiany oraz ewentualnych innych opłatach z tytułu zaległości w spłacie kredytu. Z kolei na podstawie art. 14 tejŜe ustawy kredytodawca przekazuje konsumentowi te dane na formularzu informacyjnym dotyczącym kredytu konsumenckiego, którego wzór określa załącznik nr 1 do ww. ustawy. Jak wynika z powyŜszego, przepisy u.k.k. nakładają na przedsiębiorców udzielających kredytów konsumenckich obowiązek dostarczania konsumentom przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki Formularza Informacyjnego. W art. 13 u.k.k. wskazano, jakie konkretnie informacje powinny w nim zostać zawarte. Ten katalog informacji ma w załoŜeniu dostarczyć konsumentowi wiedzy, która umoŜliwi mu porównanie róŜnych produktów na rynku i podjęcie decyzji, czy (a jeśli tak, to z kim) zawrzeć umowę o kredyt. Jak wskazuje się w doktrynie, przepis ten normuje podstawowy element systemu tzw. asysty przedkontraktowej w stosunku do konsumenta 13 . Warunki przedstawione na formularzu przez kredytodawcę uprawniają konsumenta do zawarcia umowy na tych właśnie warunkach, niemniej jednak tenŜe dokument nie stanowi sam w sobie oferty zawarcia przez kredytodawcę umowy o kredyt konsumencki. Formularz ma zatem charakter quasi oferty. Powinien zatem być wypełniony w sposób pełny, spójny, niesprzeczny, przejrzysty i jednoznaczny. W toku niniejszego postępowania zostało stwierdzone, Ŝe Optima w Formularzu Informacyjnym przedstawianym konsumentom przed zawarciem umowy nie wskazuje 13 T. Czech, Ustawa o kredycie konsumenckim Komentarz , Warszawa 2013, s. 204. 29 wysokości (wartości liczbowej) odsetek, a jedynie sposób wyliczenia stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego. W tabeli zatytułowanej „Skutki braku płatności” znajduje się informacja, Ŝe „ stopa zadłuŜenia przeterminowanego jest równa czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego ”. W ocenie Prezesa UOKiK takie opisowe przedstawienie wysokości stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego nie spełnia wymagań rzetelności, przejrzystości i jednoznaczności, a przez to nie stanowi wywiązania się przedsiębiorcy z obowiązku wskazanego w ww. przepisach u.k.k. Zdaniem organu ochrony konsumentów słabsza strona stosunku obligacyjnego, otrzymując Formularz Informacyjny powinna wiedzieć, bez znajomości innych aktów prawnych czy teŜ ustaleń takich instytucji jak Narodowy Bank Polski – jaka jest wysokość ww. oprocentowania. NaleŜy zauwaŜyć, iŜ nie kaŜdy konsument ma na tyle rozległą wiedzę ekonomiczną, aby wiedział, jaka aktualnie jest wysokość tego parametru. Wbrew pozorom nie jest to powszechna wiedza wśród obywateli i przy jej ustalaniu muszą się oni posiłkować dodatkowymi źródłami w postaci prasy, mediów czy Internetu. Jedną z przesłanek wprowadzenia Formularza Informacyjnego jest moŜliwość otrzymania przed zawarciem umowy ustandaryzowanej informacji dotyczącej warunków umownych. Przy załoŜeniu, Ŝe takie informacje zamieszczone w tym dokumencie słuŜą konsumentowi do podjęcia decyzji dot. umowy bezpośrednio przed jej zawarciem, moŜe się zdarzyć, Ŝe konsument nie będzie miał moŜliwości dokładnego zweryfikowania aktualnej wysokości zadłuŜenia jakie moŜe powstać z tytułu nieterminowej spłaty rat kredytu, a przez zostanie mu uniemoŜliwione ustalenie ewentualnych konsekwencji wynikających z braku płatności rat kredytu konsumenckiego w terminach wskazanych w umowie. Warto w tym miejscu zauwaŜyć, iŜ Formularz Informacyjny powinien równieŜ umoŜliwić konsumentom porównanie ofert kredytów konsumenckich dostępnych na rynku. JeŜeli przy takim porównaniu zestawi on ze sobą dwa Formularze Informacyjne, z których jeden będzie zawierał stopę oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego w formie opisowej, z kolei drugi formularz tą samą wartość przedstawi w formie konkretnej wartości – to konsument nie będzie mógł w sposób prawidłowy porównać obu ofert i wybrać korzystniejszej, a przynajmniej naleŜy załoŜyć, Ŝe takie porównanie będzie utrudnione. Mając na względzie powyŜsze naleŜy uznać, iŜ odsyłanie w Formularzu Informacyjnym do innych źródeł mających wpływ na sposób obliczania istotnych parametrów umowy utrudnia ustalenie faktycznego zakresu praw i obowiązków konsumenta. Odnosząc się do argumentów przedstawionych przez Spółkę nie jest prawdą, Ŝe konsument zostanie wprowadzony w błąd w zakresie stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, jeŜeli pomiędzy przedstawieniem konsumentowi Formularza Informacyjnego, a zawarciem umowy o kredyt konsumencki dojdzie do zmiany kwoty lombardowej określonej przez Radę Polityki PienięŜnej NBP. NaleŜy bowiem wskazać, iŜ w Formularzu Informacyjnym muszą znaleźć się równieŜ informacje o warunkach zmiany tegoŜ oprocentowania, tak więc jeŜeli przed zawarciem umowy, ale w okresie obowiązywania Formularza, ulegnie zmianie stopa ww. oprocentowania to zmiana tego parametru w samej umowie będzie jak najbardziej uzasadniona. Konsument nie zostanie w Ŝadnym wypadku wprowadzony w błąd, gdyŜ został poinformowany o moŜliwości takiej zmiany. Nie zasługuje równieŜ na akceptację stanowisko Spółki, zgodnie z którym zamieszczenie w Formularzu Informacyjnym takich informacji jest niecelowe, z uwagi na to, Ŝe w tym dniu nie istnieją jeszcze Ŝadne wierzytelności wynikające z zawartej umowy, które 30 stałyby się wymagalne. NaleŜy jednak wskazać, iŜ Formularz ma za zadanie przedstawić informację konsumentom na podstawie przyszłego stosunku obligacyjnego i umoŜliwić mu porównanie ofert przedsiębiorców, a w konsekwencji dokonanie wyboru kredytodawcy, który zaoferuje najkorzystniejsze warunki, równieŜ w zakresie skutków braku płatności. 2. W ocenie organu ochrony konsumentów, PoŜyczkodawca nie wywiązał się z obowiązku podawania w umowach kredytu konsumenckiego informacji o wysokości rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, co stanowi naruszenie art. 30 ust. 1 pkt 11 u.k.k. Zgodnie z tym przepisem umowa o kredyt konsumencki powinna określać roczną stopę oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, warunki jej zmiany oraz ewentualne inne opłaty z tytułu zaległości w spłacie kredytu. PowyŜszy obowiązek wynika z konieczności zapewnienia konsumentom informacji dotyczących ewentualnych konsekwencji wynikających z braku spłacenia w terminie naleŜności wskazanych w umowie. W toku niniejszego postępowania zostało stwierdzone, Ŝe Optima w Umowie nie wskazuje wysokości (wartości liczbowej) odsetek za zadłuŜenie przeterminowane, a jedynie sposób wyliczenia stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego. W § 8 ust. 3 Umowy zostało wskazane, Ŝe „ Roczna stopa oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego, tj. stopa odsetek karnych za opóźnienie, o których mowa w § 8 ust. 1 i 2 niniejszej umowy, jest stopą zmienną i równa się czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, wskazanej kaŜdorazowo w uchwale Rady Polityki PienięŜne, publikowanej w Dzienniku Urzędowym Narodowego Banku Polskiego, Zmiana rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego następuje automatycznie w przypadku zmiany wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego ustalanej przez Radę Polityki PienięŜnej ”. W ocenie Prezesa UOKiK takie opisowe przedstawienie wysokości stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego nie spełnia wymagań ustawowych w zakresie określenia w umowie o kredyt konsumencki rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego. W tym miejscu naleŜy wskazać, iŜ konsument ma prawo do otrzymywania w umowie o kredyt konsumencki informacji w sposób przejrzysty, nie pozostawiający wątpliwości co do warunków, na których zostaje zawarta. PowyŜsza interpretacja wspiera równieŜ art. 29 ust. 3 u.k.k., który wskazuje, iŜ Umowa powinna być sformułowana w sposób jednoznaczny i zrozumiały. Zdaniem organu ochrony konsumentów odsyłanie w Umowie do innych źródeł mających wpływ na sposób prezentowania istotnych parametrów umowy utrudnia ustalenie faktycznego zakresu praw i obowiązków konsumenta. Słabsza strona stosunku obligacyjnego w momencie zawarcia umowy musi mieć moŜliwość w nieskomplikowany sposób ustalenia wysokości rocznej stopy oprocentowania zadłuŜenia przeterminowanego. Informację tę powinien uzyskać bezpośrednio z samej umowy, a nie z innych aktów prawnych czy teŜ decyzji organów państwowych (w tym wypadku NBP). 3. W ocenie Prezesa UOKIK PoŜyczkodawca w sposób nieuprawniony pobiera od konsumentów odstępujących od umowy o kredyt konsumencki odsetki od kwoty obejmującej zarówno środki pienięŜne udostępnione do dyspozycji konsumentów, jak równieŜ uwzględniającej koszty kredytu w postaci opłaty z tytułu objęcia ochroną ubezpieczeniową 31 oraz opłaty za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania konsumenta. Zgodnie z art. 54 ust. 1 oraz ust. 2 u.k.k. - konsument zwraca niezwłocznie kredytodawcy kwotę udostępnionego kredytu wraz z odsetkami za okres od dnia wypłaty kredytu do dnia spłaty kredytu. Poprzez kwotę udostępnionego kredytu naleŜy rozumieć realną wysokość środków pienięŜnych, które znajdują się w dyspozycji konsumenta na podstawie zawartej umowy. Spółka w ramach niniejszego postępowania oświadczyła, iŜ w przypadku odstąpienia konsumenta od umowy, nalicza odsetki za faktyczny okres wykorzystania poŜyczki od całkowitej kwoty poŜyczki określonej w zawartej z konsumentem Umowie PoŜyczki. Wskazać jednak naleŜy, iŜ PoŜyczkodawca w całkowitą kwotę kredytu wlicza nie tylko sumę środków pienięŜnych udostępnionych konsumentowi, którą moŜe dowolnie rozdysponowywać, ale równieŜ koszty kredytu w postaci opłaty wstępnej oraz – jeŜeli zostanie wybrana taka opcja - opłaty za obsługę w domu oraz z tytułu ubezpieczenia spłaty poŜyczki. Z powyŜszego wynika, iŜ praktyka określona w niniejszym zarzucie jest bezpośrednio skorelowana ze stwierdzoną praktyką w pkt I.2 sentencji niniejszej decyzji. To właśnie nieprawidłowe wyliczanie wartości całkowitej kwoty kredytu (zwanej równieŜ: całkowitą kwotą poŜyczki) powoduje to, Ŝe przy odstąpieniu konsumenta od umowy w ustawowym terminie 14 dni naliczane są odsetki równieŜ od kosztów ustanowienia poŜyczki. Przy takim działaniu konsument jest obciąŜany odsetkami nie tylko od rzeczywistej kwoty, którą moŜe dowolnie dysponować w ramach udostępnionej poŜyczki, ale równieŜ odsetkami naliczanymi od kosztów uzyskania kapitału, które jest zobowiązany zapłacić przedsiębiorcy i które pobierane są przez Optima w momencie uruchomienia poŜyczki. W ocenie Prezesa UOKiK przedsiębiorca jest uprawniony jedynie do naliczania odsetek za środki udostępnione konsumentom, którymi mogą oni świadomie i dowolnie rozporządzać. W przypadku odstąpienia od umowy uwaŜana jest ona za niezawartą, a to, co strony juŜ świadczyły ulega zwrotowi. Odstąpienie takie ma moc wsteczną, powodując nie tyle wygaśnięcie umowy, ale powrót do stanu, jaki istniał przed jej zawarciem ( ex tunc ), a przedsiębiorcy nie naleŜy się nic ponad to, co wskazuje ustawodawca. W takiej sytuacji Spółka nie moŜe Ŝądać od konsumenta zapłaty kosztów związanych z udzieleniem poŜyczki (tj. opłatą wstępną oraz kosztami dwóch usług dodatkowych), gdyŜ te nie są juŜ mu naleŜne, a ich „zwrot” nastąpił w chwili uruchomienia poŜyczki poprzez potrącenie ich przez Spółkę. Konsument nie mógł więc dysponować tymi środkami, które zostały przeznaczone na opłatę wstępną, opłatę za obsługę poŜyczki w domu, czy teŜ opłatę z tytułu ubezpieczenia wcześniejszej spłaty, gdyŜ zostały one potrącone przez PoŜyczkodawcę z całkowitej kwoty poŜyczki zaraz po jej uruchomieniu. Reasumując w przypadku odstąpienia przez konsumenta od umowy o kredyt konsumencki oraz w przypadku pokrycia opłat związanych z udzieleniem poŜyczki ze środków wypłaconych konsumentowi w ramach tejŜe poŜyczki, PoŜyczkodawcy przysługuje jedynie prawo Ŝądania zwrotu środków pienięŜnych wypłaconych poŜyczkobiorcy pomniejszonych o koszty udzielonego kredytu. Przeciwne postępowanie przedsiębiorcy naleŜy uznać za działanie bezprawne. 4. W ocenie Prezesa UOKiK, Spółka uzaleŜniała przyjęcie od konsumenta wniosku o udzielenie poŜyczki od jednoczesnego wyraŜenia zgody na przesyłanie informacji handlowych drogą elektroniczną, co przeczy uregulowaniom zawartym w art. 10 ust. 1 i 2 32 ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. Nr 144, poz.1204 ze zm.) – dalej: u.ś.u.d.e. Zgodnie z wyŜej przywołanymi przepisami „ zakazane jest przesyłanie niezamówionej informacji handlowej skierowanej do oznaczonego odbiorcy będącego osobą fizyczną za pomocą środków komunikacji elektronicznej, w szczególności poczty elektronicznej. Informację handlową uwaŜa się za zamówioną, jeŜeli odbiorca wyraził zgodę na otrzymywanie takiej informacji, w szczególności udostępnił w tym celu identyfikujący go adres elektroniczny ”. Przedmiotowy przepis wprowadza zasadę, zgodnie z którą przedsiębiorca nie moŜe w stosunku do oznaczonych konsumentów przesyłać za pomocą środków komunikacji elektronicznej informacji handlowych, jeśli odbiorca przedmiotowej wiadomości nie wyrazi na to wcześniej zgody. Ponadto w myśl art. 4 ust 1 pkt 1 u.ś.u.d.e., jeŜeli ustawa wymaga uzyskania zgody usługobiorcy, to przedmiotowa zgoda nie moŜe być domniemana lub dorozumiana z oświadczenia woli o innej treści. Oświadczenie woli o wyraŜeniu zgody na przesyłanie konkretnych informacji handlowych musi posiadać charakter w pełni dobrowolny i nie moŜe wynikać w sposób dorozumiany z innego oświadczenia woli 14 . W niniejszym postępowaniu Prezes UOKiK ustalił, iŜ Spółka w ramach udzielania kredytów konsumenckich, uzaleŜnia złoŜenie przez konsumenta wniosku o udzielenie poŜyczki od jednoczesnego wyraŜenia zgody na przesyłanie informacji handlowych drogą elektroniczną. W pkt XII Wniosku o udzielenie poŜyczki znajduje się zapis umowny w brzmieniu: „ WyraŜam zgodę na przesyłanie informacji handlowych przez Optima S.A. w rozumieniu ustawy z dn. 18.07.2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (Dz. U. Nr 144, poz. 1204 ze zm.)”. PowyŜsze postanowienie umieszczone zostało w jednej części dokumentu z pozostałymi postanowieniami umownymi oraz formularzem zawierającym dane identyfikacyjne konsumenta, jego status majątkowy, a takŜe oświadczenia w zakresie wyboru opcji dostępnych w ramach udzielanej poŜyczki. Przy tak przygotowanym dokumencie konsument nie posiada moŜliwości odmowy wyraŜenia zgody, gdyŜ ww. klauzula jest częścią całego dokumentu, którą przyszły poŜyczkobiorca akceptuje w momencie podpisania przedmiotowego wniosku. Mając powyŜsze na uwadze naleŜy stwierdzić, iŜ zgoda nie jest więc wyraŜona w sposób swobodny, dowolny i niezaleŜny w stosunku do innych oświadczeń woli konsumenta. W ocenie Prezesa UOKiK narzucenie przez przedsiębiorcę wyraŜenia zgody na przesyłanie informacji drogą elektroniczną przy jednoczesnym wyraŜeniu woli w zakresie złoŜenia Wniosku o udzielenie poŜyczki jest działaniem niezgodnym z powszechnie obowiązującymi przepisami i stanowi wyraz naduŜywania przez przedsiębiorcę uprzywilejowanej pozycji wobec słabszej strony stosunku obligacyjnego. W związku z powyŜszym naleŜy przedmiotowe zachowanie uznać za bezprawne. Zaniechanie Zgodnie z dyspozycją art. 27 ust. 1 i 2 u.o.k.i.k. nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, jeŜeli przedsiębiorca zaprzestał zabronionych działań, o których mowa w art. 24 ww. ustawy. W związku z Uchwałą Zarządu Optima S.A. nr 3/2014 z dnia 6 stycznia 2014 r. w sprawie uzupełnienia informacji o wysokości stopy oprocentowania zadłuŜenia 14 por. D. Kasprzycki, Spam, czyli niezamawiana komercyjna poczta elektroniczna. Zagadnienia cywilnoprawne , Kraków 2005, s. 189 33 przeterminowanego zarówno w Formularzu Informacyjnym, jak i w umowach (pkt II.1-II.2 sentencji niniejszej decyzji), a takŜe zaprzestanie pobierania jakichkolwiek opłat z tytułu odstąpienia konsumenta od umowy (pkt II.3 decyzji), Prezes UOKiK uznał, iŜ Spółka zaniechała stosowania przedmiotowych praktyk w dniu 16 stycznia 2014 r., a więc w dniu, w którym przedmiotowe zmiany weszły w Ŝycie. Ponadto organ ochrony konsumentów miał na względzie, iŜ w dniu 1 lipca 2013 r. został wprowadzony do obrotu „Wniosek o udzielenie poŜyczki” stosowany przez Optima, który zawiera wyodrębnioną z pozostałych warunków umownych zgodę konsumenta na przesyłanie informacji handlowych drogą elektroniczną (pkt II.4 decyzji). Mając na względzie powyŜsze organ ochrony konsumentów w związku ze zaniechaniem stosowania praktyk określonych w pkt II sentencji decyzji, Prezes UOKiK wydał decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdził zaniechanie ich stosowania z dniem 16 stycznia 2014 (w stosunku do pkt II.1.- II.3.) oraz z dniem 1 lipca 2013 r. (w stosunku do pkt II.4.). Na marginesie naleŜy wspomnieć, iŜ w zakresie praktyki określonej w pkt I.1. przedsiębiorca zaniechał oferowania konsumentom ubezpieczenia spłaty poŜyczki (lub ewentualnie Ŝądania dodatkowego poręczyciela) w dniu 30 czerwca 2013 r. Niemniej jednak Optima w dalszym ciągu udziela poŜyczek nie uwzględniając kosztów obsługi poŜyczki w domu konsumenta w całkowitym koszcie kredytu, w związku z powyŜszym nie jest moŜliwe stwierdzenie zaniechania stosowania praktyki, która jest przedmiotem zarzutu w pkt I.1 sentencji niniejszej decyzji. Wniosek o przeprowadzenie rozprawy W tym miejscu wskazać naleŜy, iŜ Prezes UOKiK nie przychylił się do wniosku Spółki w zakresie przeprowadzenia rozprawy administracyjnej. W pierwszej kolejności naleŜy podnieść, iŜ organ ochrony konsumentów ustalił stan faktyczny na podstawie dokumentów przedłoŜonych przez Spółkę i innych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy (np. w formie notatek słuŜbowych). Nie ma więc konieczności przesłuchiwania osób wskazanych przez Optima we wniosku o przeprowadzenie rozprawy na okoliczność uzyskania dodatkowych wyjaśnień związanych z konstrukcją umowy poŜyczki, które są przedmiotem badania w toku postępowania. Zebrany w toku postępowania wyjaśniającego materiał dowodowy – w ocenie Prezesa UOKiK – w dostateczny sposób pozwala na udowodnienie stosowanie przez Spółkę wskazanych w sentencji niniejszej decyzji praktyk, tak więc dalsze prowadzenie postępowania dowodowego stało się niecelowe. W świetle art. 89 k.p.a. w zw. z art. 60 oraz 83 u.o.k.i.k. organ administracji publicznej przeprowadzi, z urzędu lub na wniosek strony, w toku postępowania rozprawę, w kaŜdym przypadku gdy zapewni to przyspieszenie lub uproszczenie postępowania lub gdy wymaga tego przepis prawa. W świetle natomiast art. 89 §2 k.p.a. organ powinien przeprowadzić rozprawę, gdy zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron oraz gdy jest to potrzebne dla wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w drodze oględzin. W ocenie organu Ŝadna ze wskazanych w ww. przepisie przesłanek, które obligowałyby organ do przeprowadzenia rozprawy nie zachodzi. NaleŜy bowiem jeszcze raz podkreślić, iŜ wystarczające w tym zakresie jest materiał dowodowy zebrany w aktach sprawy w formie dokumentów. Ponadto wniosek przedsiębiorcy dotyczący powołania świadków na okoliczność uzyskania dodatkowych – bliŜej niesprecyzowanych – wyjaśnień związanych z konstrukcją umowy poŜyczki nie jest na tyle konkretny i uzasadniony przez Spółkę, aby motywował potrzebę uzyskania ww. informacji bezpośrednio od tych świadków. Optima nie wskazała Ŝadnych dodatkowych okoliczności, 34 które naleŜałoby w ramach przesłuchania ww. świadków wyjaśniać, a które to informacje nie znajdują się jeszcze w aktach sprawy. Na marginesie wskazać naleŜy, iŜ postępowanie wszczęte przez Prezesa UOKiK jest postępowaniem wszczynanym z urzędu, nie ma więc tutaj potrzeby uwzględnienia interesów stron, a więc odpada przesłana wskazana w dyspozycji art. 89 § 2 k.p.a. 15 W związku z powyŜszym zarówno wniosek dotyczący przesłuchania świadka, jak i wniosek o przeprowadzenie rozprawy administracyjnej nie zostały uwzględnione. Decyzja częściowa Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w trakcie niniejszego postępowania wskazuje, iŜ przedmiotowa sprawa w części dotyczącej zarzutów zawartych w: • punkcie I.B.5 ., tj. stosowaniu opłaty za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania, której wysokość nie odpowiada wartości świadczeń realizowanych w ramach tej opłaty, co moŜe stanowić naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 153, poz. 1503 ze zm.) – dalej: u.z.n.k.; • punkcie I.B.6., tj. stosowaniu opłaty wstępnej, której wysokość nie odpowiada w wartości świadczeń realizowanych w ramach tej opłaty, co moŜe stanowić naruszenie art. 3 ust. 1 u.z.n.k.; w postanowieniu Prezesa UOKiK nr RBG 143/2013 z dnia 19 czerwca 2013 r. nie została dostatecznie wyjaśniona. Jednocześnie samodzielny charakter tych zarzutów pozwala rozwiązać przedmiotowe kwestie w odrębnym rozstrzygnięciu. Z uwagi na to, zasadnym jest wydanie przez Prezesa UOKiK decyzji częściowej w rozumieniu art. 104 § 2 k.p.a. W myśl tego przepisu, decyzje rozstrzygają sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończą sprawę w danej instancji. k.p.a., przewidując w przepisie art. 104 § 2 wydanie decyzji częściowej, nie określa przesłanek dopuszczalności wydania takiej decyzji. NaleŜy w związku z tym przyjąć, Ŝe moŜliwość wydania decyzji częściowej wiąŜe się z charakterem przedmiotu postępowania, który moŜe być w tym sensie podzielny, Ŝe „moŜliwe będzie rozstrzyganie kolejno co do istoty o kilku elementach składających się na całe uprawnienie lub obowiązek”. Zgodnie z zasadą prawdy materialnej decyzja częściowa moŜe być wydana wówczas, gdy część sprawy została dostatecznie wyjaśniona i jest tego rodzaju, Ŝe moŜe być przedmiotem odrębnego rozstrzygnięcia 16 . Mając na względzie na powyŜsze, kwestie związane ze stosowaniem opłat wstępnych oraz opłat za obsługę poŜyczki w miejscu zamieszkania konsumenta, jako opłat nieodpowiadających wartości świadczeń realizowanych w ramach tychŜe opłat, zostaną rozstrzygnięte w odrębnej decyzji częściowej . Przesłanka godzenia w zbiorowe interesy konsumentów w pkt I oraz pkt II Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów formułuje definicję negatywną pojęcia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzając w art. 24 ust. 3, Ŝe nie jest nim suma 15 wyrok SOKiK z dnia 30 lipca 2013 r., sygn. akt XVII Ama 32/11. 16 A. Wróbel, Komentarz do art. 104 kodeksu postępowania administracyjnego, LEX el./2012 i J. Borkowski Komentarz, 1996, s. 454. 35 indywidualnych interesów konsumentów. W świetle art. 1 ust. 1 wyŜej przywołanej ustawy naleŜy przyjąć, Ŝe ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy działania przedsiębiorcy są powszechne i mogą dotknąć kaŜdego potencjalnego konsumenta będącego kontrahentem przedsiębiorcy. Przedmiotem ochrony nie są zatem interesy indywidualnego konsumenta lub grupy indywidualnych konsumentów, ale wszystkich – aktualnych lub potencjalnych klientów – traktowanych jako grupa uczestników rynku zasługująca na szczególną ochronę 17 . Stanowisko to potwierdzone zostało równieŜ w orzecznictwie Sądu NajwyŜszego, który w uzasadnieniu jednego z wyroków stwierdził, iŜ: „nie jest zasadne uznawanie, Ŝe postępowanie z tytułu naruszenia ustawy antymonopolowej moŜna wszczynać tylko wtedy, gdy zagroŜone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to moŜliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni takŜe funkcję prewencyjną, słuŜy bowiem ochronie takŜe nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” 18 . W ocenie Prezesa UOKiK zakwestionowane w przedmiotowej decyzji zachowanie Spółki godzi w zbiorowe interesy konsumentów. Stroną umowy zawieranej przez ww. przedsiębiorcę są zarówno wszyscy aktualni, jak i wszyscy potencjalni klienci zamierzający zawrzeć umowę o kredyt konsumencki. Zatem krąg adresatów takiego wzorca nie jest z góry określony. Na poparcie powyŜszego naleŜy zatem przytoczyć stanowisko SOKiK, który w jednym z wyroków wskazał, iŜ „ jeŜeli potencjalną daną praktyką przedsiębiorcy moŜe być dotknięty kaŜdy konsument w analogicznych okolicznościach, to ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów” 19 . Tak więc w rozpatrywanym stanie faktycznym zachowanie Spółki nie dotyczy interesów poszczególnych osób, których sprawy mają charakter jednostkowy, indywidualny i nie dający się porównać z innymi, lecz wpływa niekorzystnie na interesy potencjalnie nieokreślonego kręgu konsumentów, których sytuacja jest identyczna i wspólna dla całej, licznej grupy obecnych i przyszłych kontrahentów przedsiębiorcy. Mając powyŜsze na względzie naleŜy wskazać, iŜ przesłanka wystąpienia zbiorowych interesów konsumentów nastąpiła w przypadku praktyki stwierdzonej zarówno w pkt I, jak i w pkt II sentencji decyzji. Wobec powyŜszego naleŜy stwierdzić, Ŝe wszystkie przesłanki z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zostały spełnione, co oznacza, iŜ Spółka dopuściła się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Wobec tego orzeczono jak w pkt I oraz w pkt II sentencji decyzji. Ad. III. Zgodnie z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2013 r. poz. 267 ze zm. - dalej: k.p.a .), gdy postępowanie 17 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt VI ACa 306/08, a takŜe T. Skoczny, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów Komentarz , Warszawa 2009, s. 962. 18 Wyrok Sądu NajwyŜszego z dnia 12 września 2003 r., sygn. akt: I CKN 504/01. 19 Wyrok SOKiK z dnia 13 stycznia 2009 r., sygn. akt XVII Amc 26/08. 36 z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części . Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 105 § 1 k.p.a. oznacza, Ŝe brak jest któregoś z elementów pozwalających na rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, Ŝe przesłanka bezprzedmiotowości występuje, gdy brak jest podstaw prawnych do merytorycznego rozstrzygnięcia danej sprawy w ogóle bądź nie było podstaw do jej rozpoznania w drodze postępowania administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, Ŝe bezprzedmiotowość postępowania oznacza brak któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, skutkującego tym, iŜ nie moŜna załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty 20 . Bezprzedmiotowość postępowania wynikać moŜe zarówno z przyczyn podmiotowych (np. śmierć strony, ustanie bytu prawnego osoby prawnej), jak i przedmiotowych (np. w przypadku stwierdzenia, Ŝe organ, który prowadził postępowanie na Ŝądanie strony nie był właściwy, a takŜe, gdy strona wnosi o wydanie decyzji toŜsamej w decyzją uprzednią). Zgodnie z art. 83 u.o.k.i.k. w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie do postępowania przed Prezesem UOKiK stosuje się przepisy k.p.a., z zastrzeŜeniem art. 84. Biorąc pod uwagę powyŜsze, w sytuacji rozstrzygnięcia innego niŜ przewiduje u.o.k.i.k., zastosowanie mają przepisy k.p.a. W związku z powyŜszym zastosowanie ma powyŜej przytoczony art. 105 § 1 k.p.a. W ramach wszczętego postępowania w sprawie podejrzenia stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, Prezes UOKiK zarzucił Spółce podawanie w Formularzu Informacyjnym nieprawdziwej informacji o całkowitej kwocie do zapłaty poprzez nieuwzględnienie w niej kosztu opłaty za obsługę w miejscu zamieszkania oraz kosztu ubezpieczenia spłaty poŜyczki, co mogło stanowić nieuczciwą praktykę rynkową, o której mowa w art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171, poz. 1206). W ocenie organu ochrony konsumentów PoŜyczkodawca nie stosował przedmiotowej praktyki, gdyŜ całkowita kwota do zapłaty zawierała informacje związane z kosztami usług dodatkowych. Zgodnie z §4 pkt 3 Umowy PoŜyczki „ Całkowita kwota do zapłaty przez PoŜyczkobiorcę stanowi sumę Całkowitego kosztu poŜyczki oraz Całkowitej kwoty poŜyczki i wynosi .... ”. Jak zostało wykazane w niniejszej decyzji (w szczególności w pkt I.2.) „całkowita kwota poŜyczki” zawiera w sobie informację dotyczącą kosztów udzielonego kredytu w postaci kosztu opłaty za obsługę w miejscu zamieszkania oraz kosztu ubezpieczenia spłaty poŜyczki. Skoro przedmiotowe koszty usług dodatkowych – mimo Ŝe błędnie sklasyfikowane do całkowitej kwoty poŜyczki – zostały ujęte w elemencie składającym się na „całkowitą kwotę do zapłaty”, to zasadnym jest uznanie, iŜ Spółka nie podawała w tym zakresie błędnej informacji w Formularzu Informacyjnym. W związku z brakiem przesłanek umoŜliwiających stwierdzenie w powyŜszym zakresie naruszenia art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.o.k.i.k., Prezes UOKiK uznał za zasadne umorzenie postępowania w opisanym zarzucie. Wobec tego orzeczono jak w pkt III sentencji decyzji. 20 Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2003 r., sygn. akt III SA 2225/01. 37 Ad. IV. Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 u.o.k.i.k. Prezes UOKiK ma kompetencje do ukarania przedsiębiorcy poprzez nałoŜenie na niego kary pienięŜnej w wysokości do 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałoŜenia kary, jeśli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie, dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Mając na względzie powyŜsze, a takŜe stan faktyczny oraz prawny w niniejszej sprawy, organ ochrony konsumentów postanowił skorzystać z uprawnienia do nałoŜenia kary pienięŜnej z tytułu naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Organ ochrony konsumentów, podejmując decyzję o nałoŜeniu sankcji finansowej na PoŜyczkodawcę, miał na względzie, iŜ nie występują szczególne okoliczności uzasadniające odstąpienie od wymierzenia kary. W tym miejscu wskazać naleŜy, iŜ zaniechanie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów – jak to ma miejsce w przypadku praktyk określonych w pkt II - nie jest podstawą do odstąpienia od wymierzenia kary 21 . śaden przepis u.o.k.i.k. nie wyłącza moŜliwości zastosowania sankcji przewidzianej w art. 106 tejŜe ustawy w związku z naruszeniem art. 24 u.o.k.i.k. W takim wypadku Prezes UOKiK jest zobowiązany wydać decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania, co jednak nie uniemoŜliwia mu nałoŜenia na przedsiębiorcę sankcji finansowych. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie zawiera zamkniętego katalogu przesłanek, od których uzaleŜniona jest wysokość kar nakładanych na przedsiębiorców. W art. 111 w sposób nieenumeratywny wskazano, iŜ Prezes UOKiK winien wziąć pod uwagę okres, stopień, okoliczności naruszenia przepisów ustawy oraz uprzednie naruszenia przepisów ustawy. Ponadto orzecznictwo wskazuje, Ŝe w przypadku kar przesłankami, które naleŜy brać pod uwagę, są m.in.: potencjał ekonomiczny przedsiębiorcy, dopuszczalny poziom kary wynikający z przepisów ustawy oraz cele, jakie kara ma osiągnąć 22 . Podkreślić nadto naleŜy, iŜ nakładana przez organ ochrony konsumentów kara finansowa pełni trojaką funkcję: represyjną, prewencyjną i edukacyjną. Ustalając wymiar kary naleŜy wziąć przede wszystkim pod uwagę funkcję prewencyjną kar, w tym prewencję ogólną. Kara bowiem winna być ustalona tak, aby powstrzymywać przedsiębiorcę stosującego praktykę oraz innych przedsiębiorców przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Zachodzi zatem konieczność wymierzenia kar o takiej wysokości, która zniechęci innych przedsiębiorców do stosowania praktyk naruszających przepisy u.k.k. oraz działań mogących wprowadzać konsumentów w błąd, co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową. Nakładając karę pienięŜną, Prezes UOKiK wziął równieŜ pod uwagę konieczność ustalenia, czy określone w tym przepisie naruszenie dokonane było nieumyślnie. Konieczność 21 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt VI ACa 956/11; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 kwietnia 2012 r.,sygn. akt VI ACa 1320/11. 22 Wyrok Sądu NajwyŜszego z 27 czerwca 2000 r., sygn. akt I CKN 793/98. 38 brania pod uwagę tej przesłanki w przypadku stosowania kar pienięŜnych wynika bezpośrednio z art. 106 ust. 1 u.o.k.i.k.. Z tego względu, nakładając karę pienięŜną Prezes UOKiK uwzględnił całokształt okoliczności sprawy, które wskazywać mogą na nieumyślny charakter naruszenia przez Optima zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W zgromadzonym materiale dowodowym nie ma jednoznacznych dowodów wyraźnej intencji wskazującej na umyślne naruszenia tych interesów. Zebrane w trakcie niniejszego postępowania wyjaśnienia i informacje mogą zatem wskazywać na co najmniej nieumyślne działanie Spółki związane z niedołoŜeniem naleŜytej staranności. Pomimo tego – jak juŜ wcześniej wskazano – samo stwierdzenie nieumyślności zakwestionowanej praktyki daje podstawę do nałoŜenia kary pienięŜnej, o której mowa w art. 106 ust. 1 pkt 4 u.o.k.i.k. Przy obliczeniu wysokości kary Prezes UOKiK wziął pod uwagę, iŜ rokiem obrotowym dla Spółki jest okres pomiędzy 1 lipca 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. W tym okresie Optima osiągnęła przychód w wysokości , który będzie podstawą do obliczenia kaŜdorazowo wysokości kary. Maksymalny wymiar kary, jaki moŜna nałoŜyć na przedsiębiorcę wynosi zł – tj. 10% osiągniętego przychodu w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok w którym nałoŜono karę. Ustalenie kary za poszczególne naruszenia w przedmiotowej sprawie miało charakter wieloetapowy, co spowodowane było zaistnieniem w postępowaniu licznych okoliczności mających wpływ na jej wysokość. Ustalając wymiar kary pienięŜnej za kolejne naruszenia Prezes UOKiK w pierwszej kolejności dokonał oceny wagi stwierdzonych praktyk i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych ustaleń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wysokość kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. 1. Kara pienięŜna za stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów opisanych w punkcie I. W niniejszym zarzucie stwierdzono stosowanie praktyk wprowadzających konsumentów w błąd, które mają wpływ na ich zachowanie rynkowe. Wszystkie z trzech kwestionowanych praktyk odnoszą się do błędnego ukazywania warunków umownych, które mogą stanowić dla konsumenta podstawę do zawarcia umowy z danym przedsiębiorcą. Konsument - sugerując się elementami kredytu konsumenckiego w sposób zaprezentowany przez Spółkę - jest w błędzie co do faktycznych warunków, na jakich oferowany jest mu produkt. Nie ma przy tym moŜliwości rzetelnego porównania ofert u innych przedsiębiorców zajmujących się udzielaniem kredytów konsumenckich, którzy robią to zgodnie z przepisami prawa. W wyniku tego moŜe wybrać ofertę, która jest mniej korzystna z punktu widzenia kosztów, jakie będzie musiał konsument uregulować za uruchomienie poŜyczki przez PoŜyczkodawcę. NaleŜy równieŜ zauwaŜyć, iŜ w szczególny sposób na interesy ekonomiczne konsumentów wpływa praktyka określona w pkt I.2., gdyŜ w jej wyniku Spółka podwyŜsza wartość kwoty bazowej, która jest objęta oprocentowaniem wskazanym w umowie, mimo iŜ konsument nie moŜe z tej kwoty korzystać. PowyŜsze praktyki wpływały na interesy konsumentów zarówno na etapie poprzedzającym zawarcie kontraktu (poprzez podanie błędnych informacji w Formularzu 39 Informacyjnym), jak równieŜ na etapie zawarcia umowy (poprzez zamieszczenie nieprawdziwych danych w samej umowie). W związku z powyŜszym organ ochrony konsumentów - mając na uwadze równieŜ długotrwały okres stosowania opisanej niniejszą decyzją praktyki (tj. od co najmniej 1 sierpnia 2012 r.) - uznał, iŜ natura poszczególnych naruszeń polegających na stosowaniu nieuczciwych praktyk rynkowych uzasadnia ustalenie wyjściowego poziomu wymiaru kary pienięŜnej na poziomie przychodu uzyskanego przez przedsiębiorcę w poprzednim roku rozliczeniowym, co jest równe kwocie 136.559,61 zł. Tym niemniej, Prezes UOKiK stwierdził występowanie dodatkowych okoliczności łagodzących, leŜących po stronie Spółki poprzez aktywne współdziałanie w trakcie postępowania, w szczególności przyczynienie się do jego szybkiego i sprawnego przeprowadzenia. PowyŜsze zachowanie przejawiało się przede wszystkim w ponadstandardowych wyjaśnieniach o okolicznościach sprawy, które miały istotny wpływ na ustalenie stanu faktycznego i ocenę działania przedsiębiorcy w powiązaniu z terminowym przekazywaniem niezbędnych informacji oraz dokumentów. W związku z powyŜszym organ ochrony konsumentów zdecydował się na obniŜenie wymiaru kary o 20% . Jednocześnie Prezes UOKiK przy określaniu wymiaru kary stwierdził występowanie dodatkowych okoliczności obciąŜających, leŜących po stronie przedsiębiorcy poprzez znaczny zasięg naruszenia zarzucanej praktyki. NaleŜy zauwaŜyć, iŜ tylko w 2012 r. Spółka zawarła z konsumentami prawie na terenie całego kraju, a więc potencjalnie zasięg praktyki oddziałuje na znaczną liczbę konsumentów. W ocenie organu ochrony konsumentów jest to przesłanka wpływająca na podwyŜszenie wymiaru kary o 20% . Mając powyŜsze na uwadze, kara została na niezmienionym poziomie tj. po zaokrągleniu 136.560 zł , co stanowi ok. przychodu uzyskanego przez przedsiębiorcę w okresie od lipca 2012 r. do czerwca 2013 r. oraz ok. maksymalnego wymiaru kary, jaką mógł nałoŜyć organ ochrony konsumentów na Spółkę w niniejszym postępowaniu za stosowane przez nią praktyki. 2. Kara pienięŜna za stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów opisanych w punkcie II. W niniejszym zarzucie stwierdzono stosowanie licznych naruszeń przepisów u.k.k., a takŜe zasad określonych w u.ś.u.d.e. Wskazać naleŜy, iŜ praktyki określone w pkt II.1 oraz II.2. w sposób istotny mogą wpływać na świadomość konsumentów dotyczącą warunków na jakich zawarta zostaje umowa. Z kolei praktyka z pkt II.3. wpływa bezpośrednio na interesy ekonomiczne konsumentów, gdyŜ zobowiązani są oni do zapłaty kwoty większej w przypadku skorzystania z uprawnienia do odstąpienia od umowy, niŜby to wynikało z prawidłowego stosowania przepisów przez przedsiębiorcę. Naruszenie wskazane w pkt II.4. moŜe naruszać dobra osobiste konsumentów, w tym ich prawo do prywatności, swobodę komunikacji. Ponadto zgoda konsumentów na przesyłanie informacji handlowych moŜe mieć duŜą wartość handlową, gdyŜ dzięki temu przedsiębiorca posiada sposób na dotarcie ze swoją ofertą produktową do ściśle określonego klienta Praktyka określona w pkt II.1. wpływają na konsumentów na etapie przedkontraktowym (poprzez podanie błędnych informacji w Formularzu Informacyjnym), a praktyki określone 40 w pkt II.2 i pkt II.4. oddziaływały na interesy konsumentów na etapie zawarcia umowy. Niemniej jednak skutek praktyki z pkt II.4. był widoczny na etapie wykonania kontraktu, tak samo jak przy praktyce z pkt II.3. Ustalając okres stosowania praktyki Prezes UOKiK uznał, Ŝe działania określone w pkt II.1.- II.2. miały charakter długotrwały (wzorzec Umowy PoŜyczki stosowany od sierpnia 2012 r., ale Formularz Informacyjny i Wniosek o udzielenie PoŜyczki od maja 2012 r.), gdyŜ przedsiębiorca zaprzestał ich stosowania dopiero w styczniu 2014 roku. Z kolei okres stosowania praktyki wskazanej pkt II.4 naleŜy uznać za krótkotrwały (do czerwca 2013 roku). W związku z powyŜszym organ ochrony konsumentów uznał, iŜ natura poszczególnych naruszeń polegających na stosowaniu praktyk niezgodnych z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa uzasadnia ustalenie wyjściowego poziomu wymiaru kary pienięŜnej na poziomie przychodu uzyskanego przez przedsiębiorcę w poprzednim roku rozliczeniowym, co jest równe kwocie 148.974,12 zł. Tym niemniej, Prezes UOKiK stwierdził występowanie dodatkowych okoliczności łagodzących, leŜących po stronie Spółki poprzez aktywne współdziałanie w trakcie postępowania, w szczególności przyczynienie się do jego szybkiego i sprawnego przeprowadzenia. PowyŜsze zachowanie przejawiało się przede wszystkim w ponadstandardowych wyjaśnieniach o okolicznościach sprawy, które miały istotny wpływ na ustalenie stanu faktycznego i ocenę działania przedsiębiorcy w powiązaniu z terminowym przekazywaniem niezbędnych informacji oraz dokumentów. W związku z powyŜszym organ ochrony konsumentów zdecydował się na obniŜenie wymiaru kary o 20% . Ponadto Prezes UOKiK miał równieŜ na względzie kolejną okoliczność łagodzących w postaci zaniechania stosowania przedmiotowych praktyk przez przedsiębiorcę, co skutkowało obniŜeniem wymiaru kary o 30 % . Jednocześnie Prezes UOKiK przy określaniu wymiaru kary stwierdził występowanie dodatkowych okoliczności obciąŜających, leŜących po stronie przedsiębiorcy poprzez znaczny zasięg naruszenia zarzucanej praktyki. NaleŜy zauwaŜyć, iŜ tylko w 2012 r. Spółka zawarła z konsumentami prawie na terenie całego kraju, a więc potencjalnie zasięg praktyki oddziałuje na znaczną liczbę konsumentów. W ocenie organu ochrony konsumentów jest to przesłanka wpływająca na podwyŜszenie wymiaru kary o 20% . Mając powyŜsze na uwadze, kara została obniŜona łącznie o 30% do kwoty 104.282 zł , co stanowi ok. przychodu uzyskanego przez przedsiębiorcę w okresie od lipca 2012 r. do czerwca 2013 r. oraz ok. maksymalnego wymiaru kary, jaką mógł nałoŜyć organ ochrony konsumentów na Optimę w niniejszym postępowaniu za stosowane przez nią praktyki. Zdaniem Prezesa UOKiK, tak określona kara spełni zarówno rolę represyjną jako sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów u.o.k.i.k., jak i prewencyjną, zapobiegając ponownemu ich naruszeniu. Nie bez znaczenia jest równieŜ walor wychowawczy, w tym wymiar ogólny, odstraszający dla innych przedsiębiorców działających w branŜy przed podobnym naruszeniem słusznych interesów konsumentów. Przyjmując, Ŝe kara winna być orzekana na poziomie wystarczającym do osiągnięcia zamierzonego celu i powinna być odczuwalna dla przedsiębiorcy, organ ochrony konsumentów postanowił nałoŜyć karę w wysokości określonej w punkcie IV sentencji decyzji. 41 Wobec tego orzeczono jak w pkt IV sentencji decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 u.o.k.i.k., karę pienięŜną naleŜy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na rachunek bankowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w NBP o/o Warszawa na nr 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000 . Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 kodeksu postępowania cywilnego od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie, które wnosi się za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia. Z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Dorota Karczewska