RBG-34/2012

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W BYDGOSZCZY ul. Długa 47, 85-034 Bydgoszcz tel. (52) 345-56-44, fax (52) 345-56-17 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dnia 21 grudnia 2012r. Znak sprawy: RBG-61-20/12/AS DECYZJA nr RBG – 34/2012 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy – po przeprowadzeniu postępowania w sprawie podejrzenia stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu przeciwko Wyższej Szkole Gospodarki w Bydgoszczy – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – po uprawdopodobnieniu stosowania przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: 1. stosowaniu we wzorcu umowy Regulamin studiów postanowienia umownego wpisanego – na podstawie art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.) – do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone w brzmieniu: Student skreślony z listy studentów przed odbiorem dokumentów powinien uregulować wszystkie zobowiązania wobec Uczelni, czego potwierdzeniem jest karta obiegowa, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów ; 2. niewskazaniu w umowie o studia, ani w stanowiącym załącznik do tej umowy Regulaminie opłat za studia 2011/2012 wysokości opłaty: a. reaktywacyjnej w przypadku zawieszenia w prawach studenta, o której mowa w §15 ust. 2 Regulaminu opłat za studia , b. za pisemny monit o zaległościach, o której mowa w §15 ust. 1 Regulaminu opłat za studia, wbrew dyspozycji przepisu art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012r. Nr 572 j.t.), co może stanowić naruszenie 2 art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów 3. ustaleniu w Regulaminie opłat za studia opłat za wydanie duplikatu legitymacji, duplikatu indeksu w kwocie wyższej, niż maksymalne stawki określone w paragrafie 21 ust. 3 w zw. z paragrafem 21 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz. 1188), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów 4. ustaleniu w Regulaminie opłat za studia opłaty za wydanie duplikatu suplementu (w kwocie 35,00 zł) wbrew dyspozycji przepisu art. 99 a ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 572 j.t.) w zw. z paragrafem 21 Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz. 1188), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów i po przyjęciu przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zobowiązania złożonego przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy do: a. wykreślenia z Regulaminu studiów postanowienia umownego o treści: Student skreślony z listy studentów przed odbiorem dokumentów powinien uregulować wszystkie zobowiązania wobec Uczelni, czego potwierdzeniem jest karta obiegowa, b. wskazania w Umowie o studia wysokości opłaty za monit (§15 ust.1 Regulaminu opłat za studia) przy jednoczesnym zachowaniu zapisu o wysokości tej opłaty w Regulaminie opłat za studia) i wykreślenia opłaty reaktywacyjnej z Regulaminu, c. dokonania zmiany Regulaminu Opłat za studia w zakresie ustalenia wysokości opłat za wydanie duplikatu legitymacji, duplikatu indeksu w kwocie odpowiadającej maksymalnej stawce określonej w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14.09.2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów i zastąpienia go postanowieniem w brzmieniu: „1. Uczelnia pobiera opłaty za wydanie: 1. legitymacji studenckiej i jej duplikatu, 2. indeksu i jego duplikatu, 3. dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, 4. świadectwa ukończenia studiów podyplomowych i jego duplikatu. 2. Opłaty za wydanie dokumentów wymienionych w ust.1 wynoszą: 1) 5 zł za wydanie legitymacji studenckiej 2) 17 zł za wydanie elektronicznej legitymacji studenckiej 3) 4 zł za wydanie indeksu 4) 60 zł za wydanie dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami, 5) 30 zł za wydanie świadectwa ukończenia studiów podyplomowych 6) 40 zł za wydanie dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. 3. Za wydanie duplikatu dokumentu pobiera się opłaty: 1) 7,50 zł za wydanie duplikatu legitymacji studenckiej 2) 25,5 zł za wydanie duplikatu elektronicznej legitymacji studenckiej 3) 6 zł za wydanie duplikatu indeksu 3 4) 90 zł za wydanie duplikatu dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami, 5) 45 zł za wydanie duplikatu świadectwa ukończenia studiów podyplomowych, 6) 60 zł za wydanie duplikatu dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy.” d. wykreślenia z Regulaminu opłat za studia zapisu o pobieraniu opłaty za duplikat suplementu. e. przedłożenia sprawozdania z wykonania zobowiązań poprzez załączenie nowych wzorców Umowy o studia ze wskazaniem wszelkich opłat, Regulaminu opłat za studia oraz Regulaminu studiów a także aneksów do obowiązujących już dokumentów w oparciu, o które realizowana jest usługa edukacyjna, a zatem Uczelnia zobowiązuje się do podjęcia kroków niezbędnych do zaprzestania stosowania wyżej wymienionych postanowień w stosowanych wzorcach oraz usunięcia wynikających z nich naruszeń w zawartych i obowiązujących nadal umowach, nakłada się na tego przedsiębiorcę obowiązek wykonania tego zobowiązania w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się przedmiotowej decyzji w tym zakresie. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – nakłada się na Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy obowiązek złożenia Prezesowi UOKiK informacji o stopniu realizacji zobowiązań w terminie do 28.02.2013r. III. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy – po przeprowadzeniu postępowania w sprawie podejrzenia stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu przeciwko Wyższej Szkole Gospodarki w Bydgoszczy – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę stosowaną przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy, polegającą na informowaniu studentów o zmianach w wysokości opłat czesnego i regulaminu studiów jedynie za pomocą platformy studenckiej ISAPS, a zaniechanie doręczenia informacji o zmianach w formie pisemnej wbrew dyspozycji przepisu art. 384 1 k.c. w zw. z art. 384 k.c., co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów i nakazuje się zaniechanie jej stosowania. IV. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy w związku ze stwierdzeniem stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w pkt III sentencji niniejszej decyzji – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – 4 nakłada się na Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy karę pieniężną w wysokości 21.409 zł (dwadzieścia jeden tysięcy czterysta dziewięć złotych 00/100), płatną do budżetu państwa. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ( dalej: Prezes UOKiK lub organ ochrony konsumentów ) przeprowadził z urzędu postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy wzorce umowne stosowane przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy (dalej: WSG, Uczelnia) zawierają niedozwolone postanowienia umowne, a co za tym idzie, czy miało miejsce naruszenie chronionych prawem interesów konsumentów uzasadniające podjęcie działań określonych w odrębnych ustawach, tj. art. 479 38 §1 i art. 479 39 k.p.c. w związku z art. 385 1 -385 3 k.c. oraz mające na celu wstępne ustalenie, czy nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowań w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów poprzez stosowanie postanowień wzorów umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Następnie – Postanowieniem Nr RBG-170/2012 z dnia 4 września 2012r. – Prezes UOKiK wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy, praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: 1. stosowaniu we wzorcu umowy Regulamin studiów postanowienia umownego wpisanego – na podstawie art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.) – do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone w brzmieniu: Student skreślony z listy studentów przed odbiorem dokumentów powinien uregulować wszystkie zobowiązania wobec Uczelni, czego potwierdzeniem jest karta obiegowa, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów ; 2. informowaniu studentów o zmianach w wysokości opłat czesnego i regulaminu studiów jedynie za pomocą platformy studenckiej ISAPS, a zaniechanie doręczenia informacji o zmianach w formie pisemnej wbrew dyspozycji przepisu art. 384 1 k.c. w zw. z art. 384 k.c., co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów; 3. niewskazaniu w umowie o studia, ani w stanowiącym załącznik do tej umowy Regulaminie opłat za studia 2011/2012 wysokości opłaty: a. reaktywacyjnej w przypadku zawieszenia w prawach studenta, o której mowa w §15 ust. 2 Regulaminu opłat za studia , b. za pisemny monit o zaległościach, o której mowa w §15 ust. 1 Regulaminu opłat za studia, wbrew dyspozycji przepisu art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012r. Nr 572 j.t.), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów; 4. ustaleniu w Regulaminie opłat za studia opłat za wydanie duplikatu legitymacji, duplikatu indeksu w kwocie wyższej, niż maksymalne stawki określone paragrafie 21 5 ust. 3 w zw. z paragrafem 21 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz. 1188), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów 5. ustaleniu w Regulaminie opłat za studia opłaty za wydanie duplikatu suplementu (w kwocie 35,00 zł) wbrew dyspozycji przepisu art. 99a ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 572 j.t.) w zw. z §21 Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz. 1188), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów. W toku niniejszego postępowania Prezes UOKiK pismem z dnia 7 września 2012r. wezwał Spółkę do ustosunkowania się do przedstawionych zarzutów. W odpowiedzi na powyższe, WSG w piśmie z dnia 24 września 2012r. (data wpływu: 25.09.2012r.) wskazała, iż działając w skomplikowanej materii usług edukacyjnych na poziomie wyższym, wyraża wolę dokonania natychmiastowej korekty spornych postanowień, wnioskując o niewyciąganie jakichkolwiek sankcji z tego tytułu. Ponadto, odnośnie zarzutu z punktu III sentencji decyzji, WSG zgadzając się z oceną prawną postawionego zarzutu (vide: k. 77) wskazała, iż przyjęta praktyka nie wynika ze złej woli Uczelni, a raczej chęci stworzenia ergonomicznego, systemu powiadomień realizujących wymogi prawa cywilnego jak i postępowania administracyjnego. Poinformowała jednocześnie, iż trwają prace mające na celu zmianę systemu powiadamiania, między innymi z wykorzystaniem oficjalnej platformy informatycznej administracji publicznej E-PUAP, umożliwiającej używanie podpisu certyfikowanego. Jednocześnie, w uzupełnieniu powyższego, WSG w piśmie z dnia 2 października 2012r. (data wpływu: 10.10.2012r.) a także po nieznacznej modyfikacji zobowiązania zawartej w piśmie z dnia 5 listopada 2012r. (data wpływu: 06.11.2012r.), mając na uwadze chęć ugodowego zakończenia sprawy oraz w oparciu o zasadę ekonomiki postępowania, złożyła w trybie art. 28 ust.1 uokik zobowiązanie do: a. wykreślenia z Regulaminu studiów postanowienia umownego o treści: Student skreślony z listy studentów przed odbiorem dokumentów powinien uregulować wszystkie zobowiązania wobec Uczelni, czego potwierdzeniem jest karta obiegowa, b. informowania studentów o zmianach wysokości opłat czesnego i regulaminu studiów nie tylko za pomocą platformy ISAPS, ale również w formie pisemnej poprzez każdorazowe doręczanie zmiany konsumentom, c. wskazania w Umowie o studia wysokości opłaty za monit (§15 ust.1 Regulaminu opłat za studia) przy jednoczesnym zachowaniu zapisu o wysokości tej opłaty w Regulaminie opłat za studia) i wykreślenia opłaty reaktywacyjnej z Regulaminu, d. dokonania zmiany Regulaminu Opłat za studia w zakresie ustalenia wysokości opłat za wydanie duplikatu legitymacji, duplikatu indeksu w kwocie odpowiadającej maksymalnej stawce określonej w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14.09.2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów i zastąpienia go postanowieniem w brzmieniu: „1. Uczelnia pobiera opłaty za wydanie: 1) legitymacji studenckiej i jej duplikatu, 2) indeksu i jego duplikatu, 6 3) dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, 4) świadectwa ukończenia studiów podyplomowych i jego duplikatu. 2. Opłaty za wydanie dokumentów wymienionych w ust.1 wynoszą: 1) 5 zł za wydanie legitymacji studenckiej 2) 17 zł za wydanie elektronicznej legitymacji studenckiej 3) 4 zł za wydanie indeksu 4) 60 zł za wydanie dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami, 5) 30 zł za wydanie świadectwa ukończenia studiów podyplomowych 6) 40 zł za wydanie dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. 3. Za wydanie duplikatu dokumentu pobiera się opłaty: 1) 7,50 zł za wydanie duplikatu legitymacji studenckiej 2) 25,5 zł za wydanie duplikatu elektronicznej legitymacji studenckiej 3) 6 zł za wydanie duplikatu indeksu 4) 90 zł za wydanie duplikatu dyplomu ukończenia studiów wraz z dwoma odpisami, 5) 45 zł za wydanie duplikatu świadectwa ukończenia studiów podyplomowych, 6) 60 zł za wydanie duplikatu dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy.” e. wykreślenia z Regulaminu opłat za studia zapisu o pobieraniu opłaty za duplikat suplementu. f. przedłożenia sprawozdania z ich wykonania w tym, załączenia nowych wzorców Umowy o studia ze wskazaniem wszelkich opłat, Regulaminu opłat za studia oraz Regulaminu studiów a także aneksów do obowiązujących już dokumentów w oparciu, o które realizowana jest usługa edukacyjna, a zatem Uczelnia zobowiązuje się do podjęcia kroków niezbędnych do zaprzestania stosowania wyżej wymienionych postanowień w stosowanych wzorcach oraz usunięcia wynikających z nich naruszeń w zawartych i obowiązujących nadal umowach. Wraz z pismem z dnia 5 listopada 2012r. (data wpływu: 06.11.2012r.) WSG nadesłało także rachunek zysków i strat za 2011 rok oraz deklarację dla podatku od towarów i usług za rok ubiegły ( vide: k.97-105). Prezes UOKiK ustalił następujący stan faktyczny: Na podstawie zebranych w toku postępowania dokumentów Prezes UOKiK ustalił, iż Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy posiada status niepublicznej uczelni wyższej, której założycielem jest Przedsiębiorstwo Wielobranżowe Kolfer Sp. z o.o. z siedzibą w Bydgoszczy. WSG posiada osobowość prawną i została wpisana do Rejestru Uczelni niepublicznych i związków uczelni niepublicznych prowadzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod numerem 309 ( vide: k. 67-69v). Uczelnia prowadzi działalność edukacyjną w systemie stacjonarnym i niestacjonarnym na szczeblu studiów pierwszego i drugiego stopnia. Zgodnie ze statutem Uczelni nauka na WSG jest płatna ( vide: §1 ust. 2 Regulaminu opłat za studia, k. 17v), a prowadzona działalność świadczona jest przy wykorzystaniu wzorców umów, jak np.: Regulamin studiów, Regulamin opłat za studia 2011/2012 oraz umowy o studia (pierwszego lub drugiego stopnia). 7 Prezes UOKiK ustalił, iż: 1) we wzorcu umowy Regulamin studiów znajduje się postanowienie umowne tożsame z wpisanym do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone w brzmieniu: Student skreślony z listy studentów przed odbiorem dokumentów powinien uregulować wszystkie zobowiązania wobec Uczelni, czego potwierdzeniem jest karta obiegowa. Uczelnia stoi na stanowisku, że może informować studenta o jego powinnościach. Nie ma zaś, w jej ocenie, nigdzie mowy, że zwrot dokumentów uzależniany jest od uregulowania zobowiązań. Postanowienie to jest zatem zbliżone do wpisanego do rejestru, ale w kontekście całej umowy może nie stanowić praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. 2) studenci informowani są o zmianach wysokości opłat czesnego i regulaminu studiów jedynie za pomocą platformy studenckiej ISAPS, a nie doręcza się informacji o zmianach w formie pisemnej. Z paragrafu 1 ust. 4 i 5 Regulaminu opłat za studia stosowanego przez WSG wynika, że zmiany w niniejszym Regulaminie opłat za Studia wchodzą w życie 1 sierpnia każdego roku. Wysokości opłat czesnego oraz regulamin studiów jest przekazywany corocznie do wiadomości studenta w formie określonej w §4 pkt 9 umowy o studia (tj. Strony ustalają, że formalne zawiadomienia związane z realizacją obowiązków Stron, wynikających z niniejszej umowy, zamieszczane w systemie ISAPS, są uznawane za ważne). 3) brak we wzorcach umowy wskazania wysokości opłaty reaktywacyjnej w przypadku zawieszenia w prawach studenta oraz opłaty za pisemny monit o zaległościach. Paragraf 15 ust. 1 Regulaminu opłat stanowi, że w przypadku zadłużenia na koncie studenta Uczelnia wysyła pisemny monit o zaległościach, którego koszty zostają doliczone do opłat Studenta. Następnie §15 ust. 2 wskazuje, że od momentu zawieszenia w prawach studenta, Student ma dwa miesiące na uregulowanie zadłużenia oraz opłaty reaktywacyjnej, której opłacenie jest warunkiem przywrócenia wszystkich praw Studenta. W przypadku braku wpłaty Student zostaje skreślony z listy studentów, co jest równoznaczne z rozwiązaniem Umowy o Studia. W żadnym wzorcu nie były wskazywane informacje o wysokości tych opłat. Dopiero pismem z dnia 13 lipca 2012r., w odpowiedzi na wezwanie Prezesa UOKiK, WSG wskazała, iż opłata za monit wynosi 6,00 zł, zaś opłata reaktywacyjna wynosiła 50,00 zł, jednakże została zlikwidowana ze względu na uproszczenie opłat ( vide: k. 71-72). 4) w Regulaminie opłat opłaty za wydanie duplikatu legitymacji, duplikatu indeksu ustalone są na poziomie wyższym, niż maksymalne stawki określone w przepisie Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz. 1188), 5) w Regulaminie opłat pobierana jest opłata za wydanie duplikatu suplementu w kwocie 35,00 zł. Następnie, Prezes UOKiK ustalił, iż przychód WSG za rok podatkowy 2011 wyniósł 26.761.127,68 zł ( vide: k. 97). 8 Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy, Prezes UOKiK zważył, co następuje: Interes publiczny Prezes UOKiK, zgodnie z art. 1 ust. 1 uokik , podejmuje się ochrony interesów konsumentów wyłącznie w interesie publicznym, tzn. wtedy, gdy daną praktyką przedsiębiorcy może być dotknięty każdy konsument w analogicznych okolicznościach. 1 Warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów określonych w tej ustawie jest zatem zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym działania przedsiębiorców naruszają jej przepisy i jednocześnie stanowią zagrożenie dla interesu publicznego, bądź też naruszają ten interes. Niniejsze postępowanie dotyczy podejrzenia stosowania przez Uczelnię, praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów będących jej studentami, bądź tych potencjalnych, którzy będą chcieli skorzystać z oferty edukacyjnej WSG. Oznacza to de facto , że przedmiotowe praktyki mogłyby dotyczyć nieokreślonego z góry kręgu adresatów, a zatem mogły naruszać zbiorowy interes konsumentów. Uznać wobec tego należy, iż niniejsze postępowanie prowadzone było w interesie publicznym. Przedsiębiorca Przepisy art. 4 pkt 1 a) uokik wskazują, iż za przedsiębiorcę uważa się osobę prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej . Zgodnie bowiem z art. 12 ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wyższym (dalej: posw , Dz. U. z 2012r. Nr 572 j.t.) uczelnia, w tym uczelnia niepubliczna, posiada osobowość prawną. Prowadzenie zaś przez uczelnię działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej (…) nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, o czym stanowi przepis art. 106 posw . Jednakże, jak przesądził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 kwietnia 2004r., uczelnia niepaństwowa jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 lit. a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (sygn. akt: III SK 22/04). Ponadto, Sąd Okręgowy w Warszawie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 5 lutego 2003r. stwierdził, iż świadczenie przez uczelnię niepubliczną usług edukacyjnych w ramach systemu oświaty jest usługą o charakterze użyteczności publicznej (sygn. akt: XVII Ama 36/02). Pogląd ten podzielił także Sąd Apelacyjny w Warszawie, który w wyroku z dnia 8 maja 2007 roku orzekł, iż uczelnia świadcząc usługi edukacyjne dla studentów, prowadzi działalność w sferze użyteczności publicznej, a co za tym idzie posiada ona status przedsiębiorcy w rozumieniu art. 4 pkt 1a uokik , a tym samym w rozumieniu art. 479 2 kpc , a także w stosunkach cywilnoprawnych pomiędzy uczelnią a studentem (sygn. akt: I ACa 14/07). Wobec powyższego należy uznać, iż uczelnia niepubliczna na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów posiada status przedsiębiorcy. W konsekwencji działania WSG mogą być poddane ocenie w toku postępowania przed Prezesem UOKiK. 1 Por. Wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 13 stycznia 2009r., sygn. akt: XVII Ama 26/08; 9 I. Przesłanki wydania decyzji zobowiązującej z art. 28 ust. 1 uokik. Zgodnie z art. 28 ust. 1 uokik , jeżeli w toku postępowania przed Prezesem UOKiK w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24 uokik, jednak zobowiąże się on do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes UOKiK może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Istota decyzji zobowiązującej polega na quasi-porozumieniu się przedsiębiorcy z Prezesem UOKiK co do sposobu załatwienia sprawy, będącej przedmiotem postępowania. Porozumienie to opiera się na pośrednim przyznaniu się przedsiębiorcy do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów i zobowiązaniu się do określonego zachowania, które ma prowadzić do zakończenia tych naruszeń i zapobieżenia im w przyszłości, w zamian za odstąpienie Prezesa UOKiK od wydania decyzji z art. 26 lub 27 uokik , stwierdzającej fakt naruszenia zakazu z art. 24 ust. 1 uokik oraz od nałożenia kary pieniężnej na przedsiębiorcę. 2 Analiza przepisu art. 28 ust. 1 uokik pozwala jednoznacznie stwierdzić, że Prezes UOKiK może wydać powyższą decyzję w sytuacji łącznego spełnienia dwóch przesłanek: • uprawdopodobnienia w trakcie postępowania w sprawach praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, iż przedsiębiorca stosuje niedozwoloną praktykę, o której mowa w art. 24 uokik , • zobowiązania przedsiębiorcy do podjęcia lub zaniechania działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom. Uprawdopodobnienie ( semiplena probatio ) oznacza, że na korzyść Strony postępowania (przedsiębiorcy) odstąpiono od udowodnienia określonych faktów na rzecz uprawdopodobnienia – na podstawie okoliczności sprawy, lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania, że stosuje on określoną w art. 24 uokik praktykę. 3 Uprawdopodobnienia wymagają wszystkie przesłanki zakazu z art. 24 ust. 1 uokik łącznie, a nadto Prezes UOKiK musi uznać za zasadne przyjęcie tego zobowiązania. W świetle powyższego, stwierdzić należy, że do wydania decyzji zobowiązującej konieczne jest wystąpienie następujących przesłanek: 1) uprawdopodobnienie bezprawności działania przedsiębiorcy 2) uprawdopodobnienie naruszenia zbiorowego interesu konsumentów 3) złożenie zobowiązania przez przedsiębiorcę 4) uznanie przez Prezesa UOKiK za celowe nałożenie obowiązku wykonania przedłożonych przez przedsiębiorcę zobowiązań. 2 D. Miąsik [w:] T. Skoczny (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów Komentarz , Warszawa 2009r., s. 1048; 3 M. Sieradzka [w:] K.Kohutek, M.Sieradzka, U stawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Warszawa 2008, s. 681; 10 Ad 1) Uprawdopodobnienie bezprawności działania Przedmiotem niniejszego postępowania jest uprawdopodobnienie naruszeń, o których mowa w pkt I. 1 – 4 sentencji decyzji. Ad 1. W świetle przepisu art. 24 ust. 1 uokik zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów . Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art.479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz.296, z późn. zm.; vide: art. 24 ust. 2 pkt 1 uokik). Natomiast zgodnie z przepisem art. 479 43 kpc wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 kpc. Uchwałą z dnia 13 lipca 2006 r. Sąd Najwyższy uznał, iż praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (…) stosowanie identycznej klauzuli, jak klauzula wpisana do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, przez innego przedsiębiorcę, który nie był stroną lub uczestnikiem postępowania zakończonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru (…). Praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów obejmuje również przypadki wprowadzenia jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu szyku wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru ( sygn. akt: III SZP 3/2006) . W związku z powyższym, Prezes UOKiK stwierdził, że zapis kwestionowany w pkt I.1 sentencji decyzji o treści – Student skreślony z listy studentów przed odbiorem dokumentów powinien uregulować wszystkie zobowiązania wobec Uczelni, czego potwierdzeniem jest karta obiegowa – może być tożsamy z postanowieniem o treści – W przypadku złożenia pisemnej rezygnacji lub otrzymania decyzji o skreśleniu z listy studentów, zwrot dokumentów nastąpi po uregulowaniu zaległych opłat oraz złożenia karty obiegowej – wpisanym do rejestru pod numerem 1844 na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 21 października 2009r. (sygn. akt: XVII AmC 429/09). Zapis ten wprowadza niejako umowne prawo zatrzymania rzeczy – dokumentów, które student składa ubiegając się o przyjęcie na uczelnię. Z uzasadnienia tegoż wyroku wynika, że klauzula ta uzależnia ich zwrot od uregulowania zaległych opłat. Podkreślić należy, że dokumenty te Uczelnia wykorzystuje w procesie rekrutacyjnym w celach administracyjnych. Nie są one wykorzystywane w procesie skreślania z listy studentów. W konsekwencji, wprowadzony we wzorcu umownym zapis wywodzący podobne skutki, może zmierzać do narzucenia konsumentowi bardziej restrykcyjnych warunków rezygnacji ze studiów. Za uprawdopodobnione zatem należy uznać, iż stosowana przez WSG klauzula może mieścić się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru. 11 Ad 2. W świetle przepisu art. 24 ust.1 uokik zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów . Zgodnie zaś z przepisem art. 24 ust. 2 uokik przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Paragraf 15 ust. 1 Regulaminu opłat stanowi, że w przypadku zadłużenia na koncie studenta Uczelnia wysyła pisemny monit o zaległościach, którego koszty zostają doliczone do opłat Studenta. Następnie §15 ust. 2 wskazuje, że od momentu zawieszenia w prawach studenta, Student ma dwa miesiące na uregulowanie zadłużenia oraz opłaty reaktywacyjnej, której opłacenie jest warunkiem przywrócenia wszystkich praw Studenta. W przypadku braku wpłaty Student zostaje skreślony z listy studentów, co jest równoznaczne z rozwiązaniem Umowy o Studia. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż zgodnie z art. 160 ust. 3 posw warunki odpłatności za studia określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej . Przepisy ustawy nie precyzują zakresu uregulowania, jaki winien zostać zawarty w treści umowy zawieranej ze studentem. Przywołany przepis ustawy wskazuje jedynie, iż umowa ta ma określać warunki odpłatności za studia . Skoro ustawa posługuje się szerokim pojęciem warunków odpłatności za studia to zakresu znaczeniowego tego pojęcia nie można dowolnie ograniczać. Tym samym należy uznać, że fragmentaryczne uregulowanie tych kwestii w umowie ze studentem nie jest wystarczające. 4 Umowy zawierane przez uczelnię ze studentami powinny zatem w sposób kompleksowy i pełny regulować warunki odpłatności za naukę. Obowiązek informowania partnera o istotnych (z jego punktu widzenia) okolicznościach dotyczących kontraktu, jego przedmiotu i treści, przedmiotu świadczenia, a także powinność czynienia tego we sposób prawdziwy, rzeczowy i kompletny – jest cechą generalną prawa umów i wypływa z obowiązku lojalnego kontraktowania. 5 Wolą ustawodawcy było zatem, by już na etapie zapisu na studia – jeśli nie w samej umowie to w Regulaminie opłat (będącym załącznikiem nr 2 do umowy o studia) – student powinien otrzymać pełne i rzetelne informacje na temat płatności, jakie będzie zobowiązany ponosić wraz ze wskazaniem, za co dana opłata jest pobierana, oraz w jakiej wysokości. Tymczasem, Prezes UOKiK, po przeanalizowaniu wzorców umownych przedłożonych przez Uczelnię, stwierdził brak wskazania we wzorcach wysokości opłaty reaktywacyjnej, wymaganej przez WSG w przypadku zawieszenia w prawach studenta, a przywracającej pełnię praw studenckich (vide: §15 ust. 2 Regulaminu opłat) oraz brak wskazania wysokości opłaty za monit (vide: §15 ust. 1 Regulaminu opłat). W piśmie z dnia 13 lipca 2012r. (data wpływu: 17.07.2012r.) Uczelnia wskazała, iż opłata reaktywacyjna opiewała na kwotę 50 zł, jednakże została zlikwidowana ze względu na uproszczenie opłat. Natomiast opłata za monit wynosi 6 zł. W związku z powyższym, należy uznać za uprawdopodobnione, iż nieumieszczenie w/w opłat w regulaminie może naruszać art. 160 ust. 3 posw. 4 Vide: Decyzja Prezesa UOKiK nr RWA-47/2008 z dnia 17.10.2008r.; 5 E. Łętowska, Prawo umów konsumenckich, Warszawa 2002, s.215; 12 Ad 3. Przepis paragrafu 21 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 września 2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 201, poz. 1188, dalej: rozporządzenie) stanowi, że opłaty za wydanie dokumentów uczelnia pobiera w wysokości zgodnej z kosztami poniesionymi na ich wykonanie , nie wyższej jednak niż: 5 zł za wydanie legitymacji studenckiej (§21 ust. 2 pkt 1), 17 zł za wydanie elektronicznej legitymacji studenckiej (§21 ust. 2 pkt 2) oraz 4 zł za wydanie indeksu (§21 ust. 2 pkt 3). Za wydanie zaś duplikatu dokumentu pobiera się opłatę o połowę wyższą od opłaty za wydanie oryginału, o czym stanowi paragraf 21 ust. 3 rozporządzenia. Stosownie do wskazanych regulacji najwyższe opłaty, jakie Uczelnia może pobierać od studentów za w/w świadczenia wynoszą: 7,50 zł za wydanie duplikatu legitymacji studenckiej zwykłej, 25,50 zł za wydanie duplikatu elektronicznej legitymacji studenckiej oraz 6 zł za wydanie duplikatu indeksu. Tymczasem Uczelnia pobiera: 1) za wydanie duplikatu legitymacji – 35,00 zł (nie różnicując opłaty za wydanie legitymacji zwykłej od legitymacji elektronicznej, gdzie opłaty są różne, vide: §24 ust.2 pkt 1 Regulaminu opłat), 2) za wydanie duplikatu indeksu – 35,00 zł (v ide: § 24 ust. 2 pkt 2 Regulaminu opłat). W ocenie Prezesa UOKiK, za uprawdopodobnione należy uznać, iż zapisy Regulaminu opłat mogą zatem naruszać wyżej przywołane przepisy. Ad 4. Jeśli zaś chodzi o opłatę za duplikat suplementu do dyplomu WSG pobiera opłatę w wysokości 35,00 zł. Natomiast przepis art. 99 a posw stanowi, że uczelnia nie pobiera opłat za wydanie suplementu do dyplomu. Z kolei § 21 rozporządzenia wymienia dokumenty, za które uczelnia pobiera opłaty. Odnośnie zaś duplikatów § 21 ust. 3 rozporządzenia stanowi, że za wydanie duplikatu dokumentu pobiera się opłatę o połowę wyższą od opłaty za wydanie oryginału . Skoro zatem uczelnia nie może pobrać opłaty za wydanie suplementu do dyplomu, to zgodnie z zapisem dotyczącym opłat za duplikaty i wobec braku wskazania przez ustawodawcę wysokości ewentualnej opłaty za wydanie duplikatu suplementu, można by stwierdzić, że za wydanie tegoż duplikatu suplementu uczelnia również nie powinna pobierać żadnej opłaty. W świetle powyższego, za uprawdopodobnione należy uznać, iż ustalenie przez WSG opłaty za wydanie duplikatu suplementu do dyplomu na poziomie 35,00 zł (vide: § 24 ust. 2 pkt 5 Regulaminu opłat ) może jawić się jako bezprawna praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów. Ad 2) Uprawdopodobnienie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów sformułowała definicję negatywną pojęcia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzając w art. 24 ust. 3 uokik , że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W świetle art. 1 ust. 1 uokik należy przyjąć, że ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy działania przedsiębiorcy są powszechne i mogą dotknąć każdego potencjalnego konsumenta będącego kontrahentem przedsiębiorcy. Przedmiotem ochrony nie są zatem interesy indywidualnego 13 konsumenta lub grupy indywidualnych konsumentów, ale wszystkich – aktualnych lub potencjalnych klientów – traktowanych jako grupa uczestników rynku zasługująca na szczególną ochronę (por. wyrok SA w Warszawie z dnia 10 lipca 2008r., sygn. akt: VI ACa 306/08) 6 . Stanowisko to potwierdzone zostało również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 września 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01) stwierdził, iż: nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy antymonopolowej można wszczynać tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów . W ocenie Prezesa UOKiK, praktyki zarzucane WSG mogły zatem dotyczyć wszystkich potencjalnych klientów – studentów, którzy chcieliby skorzystać z jej oferty edukacyjnej. Zatem stroną umowy zawieranej przez Uczelnię mogli być zarówno wszyscy aktualni, jak i wszyscy przyszli, potencjalni klienci zamierzający podjąć naukę na WSG. Oznacza to de facto , że przedmiotowe praktyki mogłyby dotyczyć nieokreślonego z góry kręgu adresatów, a zatem za uprawdopodobnione należy uznać naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. Na poparcie powyższego należy przytoczyć pogląd, jaki zaprezentował Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z 13 stycznia 2009r., zgodnie z którym jeżeli potencjalną daną praktyką przedsiębiorcy może być dotknięty każdy konsument w analogicznych okolicznościach, to ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów (sygn. akt: XVII Ama 26/08). Jak już wcześniej wspomniano, zgodnie ze stanowiskiem doktryny uprawdopodobnienie ( semiplena probatio ), pojmowane jako środek zastępczy dowodu w ścisłym znaczeniu, niedający pewności, ale wyłącznie prawdopodobieństwo twierdzenia o jakimś fakcie, stanowi odstępstwo od ogólnej reguły dowodzenia twierdzonych faktów na korzyść tej strony, której ustawa zezwala w określonym wypadku na uprawdopodobnienie faktu, na który się powołuje, zamiast udowadniania go. Jest to środek zwolniony z formalizmu zwykłego postępowania dowodowego mający na celu przyspieszenie postępowania w sprawie. 7 Mając w szczególności tę okoliczność na uwadze, Prezes UOKiK, w konsekwencji przyjęcia zobowiązania przedsiębiorcy, zastosował przepis art. 243 kpc w zw. z art. 84 uokik stanowiący, iż zachowanie szczegółowych przepisów o postępowaniu dowodowym nie jest konieczne, ilekroć ustawa przewiduje uprawdopodobnienie zamiast dowodu . W przypadku uprawdopodobnienia zatem organ dokonuje jedynie pobieżnej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co w niniejszej sprawie przejawiało się w przytoczeniu wstępnych ustaleń i ocen prawnych zarzutów poczynionych przy wszczęciu niniejszego postępowania w sprawie podejrzenia naruszenia przez WSG zbiorowych interesów konsumentów, bez potrzeby dogłębnego i wnikliwego przeprowadzania postępowania dowodowego. 6 D. Miąsik [w:] T. Skoczny (red.), Ustawa (…), op. cit., s. 962; 7 T. Demendecki, Komentarz do art.243 Kodeksu postępowania cywilnego, Lex online 2012; 14 Ad 3) złożenie zobowiązania przez przedsiębiorcę Oprócz uprawdopodobnienia wyżej omówionych przesłanek, warunkiem pozwalającym na wydanie decyzji zobowiązującej przez Prezesa UOKiK jest zobowiązanie się przez przedsiębiorcę do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniom. Zobowiązanie przedsiębiorcy stanowi jednostronny akt woli, który w sytuacji wydania decyzji na podstawie art. 28 ust. 1 uokik staje się obowiązkiem prawnym. 8 Zobowiązanie może polegać na podjęciu działania bądź zaniechania, w zależności od tego, jaka postać zachowania przedsiębiorcy będzie niezbędna do zabezpieczenia interesów konsumentów. W przedmiotowej sprawie, Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy pismem z dnia 2 października 2012r. (data wpływu: 10.10.2012r.) złożyła zobowiązanie do zaniechania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Jednocześnie zadeklarowała przedłożenie nowych wzorców umów a także aneksów do obowiązujących już dokumentów, w oparciu o które realizowana jest usługa edukacyjna. Reasumując, Uczelnia zobowiązała się do podjęcia kroków niezbędnych do zaprzestania stosowania postanowień, o których mowa w zarzutach, oraz usunięcia wynikających z nich naruszeń w zawartych i obowiązujących nadal umowach. Wobec powyższego WSG wniosła o wydanie decyzji w trybie art. 28 uokik. Ad 4). Uznanie przez Prezesa UOKiK za celowe nałożenie obowiązku wykonania przedłożonych przez przedsiębiorcę zobowiązań Wobec faktu złożenia przez WSG stosownego zobowiązania, Prezes UOKiK rozważył następujące okoliczności. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, iż zarzuty dotyczą m.in. naruszeń związanych z wejściem w życie ustawy nowelizującej Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 112, poz. 654) , a także rozporządzenia z dnia 14 września 2011r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów. Przepisy te weszły w życie stosunkowo niedawno, a nadto wzbudzają w środowisku uczelnianym wątpliwości interpretacyjne 9 . Przyjęcie zobowiązania we wskazanym w pkt I sentencji decyzji zakresie o treści zaproponowanej przez Uczelnię, doprowadzi do całkowitego wyeliminowania naruszeń i przyczyni się do wzmocnienia ochrony konsumentów, zważywszy na fakt, iż Uczelnia zobowiązała się nie tylko do zmiany wzorców umów, ale także do aneksowania umów dotychczas podpisanych. Prezes UOKiK uznał, iż w tak ustalonych okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy, zasadnym będzie przyjęcie zobowiązania Wyższej Szkoły Gospodarki i wydanie decyzji zobowiązującej na podstawie art. 28 uokik w zakresie zarzutów, o których mowa w pkt I. 1 – 4 sentencji decyzji. Zobowiązanie przedstawione przez Uczelnię zmierza do zapobieżenia naruszeniom zbiorowych interesów konsumentów i w sposób wystarczający zabezpieczy interesy 8 M.Sieradzka [w:] K.Kohutek, M.Sieradzka, Ustawa (…), op.cit., s. 681-682; 9 Vide : http://www.rp.pl/artykul/784635-Za-co-student-nie-zaplaci.html ; 15 konsumentów, stąd wniosek WSG o wydanie decyzji zobowiązującej w zakresie zarzutów z punktu I sentencji decyzji, należało uwzględnić. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie I sentencji decyzji. II. Obowiązek składania informacji o stopniu realizacji zobowiązania Stosownie do art. 28 ust. 3 uokik elementem obligatoryjnym decyzji zobowiązującej jest nałożenie przez Prezesa UOKiK obowiązku składania w terminie wyznaczonym przez Prezesa UOKiK informacji o stopniu realizacji zobowiązań, m.in. w formie sprawozdania z wykonania nałożonego zobowiązania. Nałożenie zaś obowiązku sprawozdawczego zwalnia Prezesa UOKiK z konieczności monitorowania zachowań przedsiębiorcy 10 , a pozwala skoncentrować się na efekcie końcowym realizacji zobowiązań, jakim jest sprawozdanie. WSG powinna przede wszystkim przedłożyć poprawione wzorce umowne a także aneksy już obowiązujących umów wraz z dowodami ich pisemnego nadania studentom. Wyznaczony na złożenie sprawozdania termin do 28 lutego 2013 roku jest terminem odpowiednim, wystarczającym do wykonania nałożonego obowiązku. Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w punkcie II sentencji decyzji. III. Przesłanki wydania decyzji stwierdzającej praktykę z art. 26 ust. 1 uokik. Zgodnie z art. 26 ust.1 uokik Prezes UOKiK wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeżeli stwierdzi naruszenie zakazu określonego w art. 24 uokik. W związku z tym rozstrzygnięcie Prezesa UOKiK w zakresie zarzutu, o którym mowa w pkt III sentencji przez pryzmat złożonego wniosku, winno być oparte na ustaleniu łącznego spełnienia dwóch przesłanek, którymi są: 1. bezprawność działania przedsiębiorcy, 2. naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. Ad 1. Bezprawność działania przedsiębiorcy. Pojęcie bezprawności nie jest pojęciem prawnie zdefiniowanym. Należy zatem przyjąć, zgodnie z jego literalnym brzmieniem, że „działanie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umową międzynarodową mającą bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych oraz z zasadami współżycia społecznego. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezależnym od wystąpienia szkody, czy też zamiaru po stronie przedsiębiorcy dopuszczającego się działań bezprawnych. Bezprawność jest taką cechą działania, która polega na jego sprzeczności z normami prawa lub zasadami 10 D. Miąsik, [w:] T. Skoczny (red.), Ustawa(…), op. cit., s.1055; 16 współżycia społecznego, bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Dla ustalenia bezprawności działania wystarczy, że określone zachowanie koliduje z przepisami prawa 11 . Z paragrafu 1 ust. 4 i 5 Regulaminu opłat za studia stosowanego przez WSG wynika, że zmiany w niniejszym Regulaminie opłat za Studia wchodzą w życie 1 sierpnia każdego roku. Wysokości opłat czesnego oraz regulamin studiów jest przekazywany corocznie do wiadomości studenta w formie określonej w §4 pkt 9 umowy o studia (tj. Strony ustalają, że formalne zawiadomienia związane z realizacją obowiązków Stron, wynikających z niniejszej umowy, zamieszczane w systemie ISAPS, są uznawane za ważne). Zgodnie z art. 384 1 kodeksu cywilnego wzorzec wydany w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym wiąże drugą stronę, jeśli zostały zachowane wymagania z art. 384 k.c., a strona nie wypowiedziała umowy w najbliższym terminie wypowiedzenia. Ustalony przez jedną ze stron wzorzec umowy, w szczególności ogólne warunki umów, wzór umowy, regulamin, wiąże drugą stronę, jeżeli został jej doręczony przed zawarciem umowy (art. 384 §1 k.c.). Niewątpliwie umowa o studia łącząca studenta i uczelnię ma charakter umowy ciągłej i podlega rygorowi umów konsumenckich określonych w art. 384 i 384 1 kodeksu cywilnego. Oznacza to, że inkorporacja treści zmian wzorca następuje przez jego doręczenie, a więc zmieniony wzorzec umowy wiąże studenta (konsumenta), jeżeli został mu doręczony. Zawarcie ze studentem umowy o studia następuje w formie pisemnej, tym bardziej zatem zmiany tak istotnych informacji jak wysokości opłat czesnego wymaga doręczenia studentowi pisemnej informacji, a nie tylko zamieszczenia tejże informacji w systemie elektronicznym. System ten ma poniekąd usprawnić studentowi funkcjonowanie w akademickiej rzeczywistości, jednakże nie zwalnia w żaden sposób uczelni z obowiązku pisemnego zawiadamiania bądź też aneksowania zawieranych umów w przypadku zmian wysokości opłat czesnego. W przypadku elektronicznych form komunikowania się, jedynie oświadczenie woli złożone w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu jest równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pisemnej ( vide : art. 78 § 2 k.c.). Przyjęty zaś system informowania o zmianach poprzez system ISAPS nie spełnia wyżej opisanych wymogów, na co wskazała sama Uczelnia informując, iż trwają prace mające na celu zmianę systemu powiadamiania, między innymi z wykorzystaniem oficjalnej platformy informatycznej administracji publicznej E-PUAP, umożliwiającej używanie podpisu certyfikowanego. Przedsiębiorca przy wykorzystaniu nowych technologii, próbuje przerzucić na konsumenta obowiązek monitorowania ewentualnych zmian w warunkach umowy w trakcie trwania stosunku ciągłego, nie wywiązując się przy tym z obowiązku doręczenia ich konsumentowi. Po pierwsze, Uczelnia nie może narzucić konsumentowi obowiązku zapewnienia sobie dostępu do Internetu. Po wtóre, w przypadku przerw w posiadaniu Internetu przez studenta zostanie on pozbawiony jedynego źródła informacji o ewentualnych zmianach, przy czym zmiany w zakresie opłat czesnego należy uznać za na tyle istotne, że informacja ta winna do niego dotrzeć przede wszystkim na piśmie. Tymczasem „doręczenie” wzorca polega na wręczeniu kontrahentowi dokumentu obejmującego całość wzorca. Nie chodzi tutaj jednak tylko o doręczenie w „technicznym” znaczeniu, czyli wręczenie dokumentu (ściślej, nośnika, w którym wzorzec jest zawarty), ale także stworzenia realnej możliwości zapoznania się przez drugą stronę z pełnym tekstem wzorcu 12 . 11 por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz , pod red. J. Szwaji, CH Beck, Warszawa 2000, s. 117-118; 12 W. Popiołek, Kodeks cywilny Tom I. Komentarz do art. 1-449 1 pod red. K. Pietrzykowskiego , Warszawa 2008, s. 1077; 17 Uczelnia nie może wskazywać konsumentowi na zmianę tak ważnej informacji, jak np. wysokość świadczeń, jedynie poprzez zamieszczenie stosownych informacji w wewnętrznym systemie informatycznym, gdyż nie stanowi to wypełnienia obowiązku doręczenia wzorca kontrahentowi. Powyższe działania nie gwarantują studentowi rzetelnej informacji o zmianie treści umowy zawartej z Uczelnią w zakresie ewentualnej zmiany w opłatach, które winien on ponosić. W przypadku zawiadamiania studentów o zmianach opłat przez Internet, nie sposób zweryfikować, w jakim dokładnie terminie nastąpiło zapoznanie się konsumenta z treściami przedstawionymi w systemie, w związku z czym może dojść do ograniczenia jego uprawnień np. w zakresie skrócenia terminu na wypowiedzenie umowy, będącego wyrazem wprowadzanych zmian. O ile w przypadku informacji niewymagających zmian umowy (godziny zajęć, dyżury wykładowców, terminy egzaminów, etc.) takie uregulowanie zamieszczania ogłoszeń jest dopuszczalne, o tyle w przypadku konieczności wprowadzenia zmian w warunkach już zawartej umowy pisemnej - wszelkie informacje muszą zostać doręczone konsumentowi w sposób nie budzący wątpliwości. Przedsiębiorca nie może w sposób arbitralny narzucać formy zmian warunków umowy w trakcie jej trwania. Ad 2. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. Pojęcie zbiorowego interesu konsumentów oraz wypracowane stanowisko orzecznictwa definiujące ten interes zostały przedstawione już we wcześniejszej części decyzji ( vide: strona 12-13 decyzji). Jednakże w zakresie stwierdzonej praktyki, o której mowa w pkt III sentencji decyzji, wskazać należy, iż w ocenie Prezesa UOKiK, praktyki zarzucane WSG mogły dotyczyć wszystkich potencjalnych klientów – studentów, którzy chcieliby skorzystać z jej oferty edukacyjnej. Zatem stroną umowy zawieranej przez Uczelnię mogli być zarówno wszyscy aktualni, jak i wszyscy przyszli, potencjalni klienci zamierzający podjąć naukę na WSG. Oznacza to de facto , że przedmiotowe praktyki dotyczyły nieokreślonego z góry kręgu adresatów, a zatem naruszenie zbiorowego interesu konsumentów miało miejsce. Wobec powyższego należy stwierdzić, że wszystkie przesłanki z art. 24 ust. 1 i 2 uokik zostały spełnione, co oznacza, iż WSG dopuściła się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Uznanie przez Prezesa UOKiK za niecelowe nałożenie obowiązku wykonania przedłożonych przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy W tym miejscu stwierdzić należy, iż przepis art. 28 uokik nie nakłada na Prezesa UOKiK obowiązku wydania decyzji zobowiązującej. Wydanie tej decyzji jest zatem fakultatywne. 13 Decyzje zobowiązujące są bowiem wydawane w ramach uznania administracyjnego. Na przyjęcie takiej konstrukcji wskazuje zawarte w przepisie art. 28 uokik sformułowanie, że Prezes UOKiK „może wydać”, a nie jak w pozostałych przypadkach „wydaje” decyzję. Konsekwencją odwołania się do uznania administracyjnego jest to, że Prezes UOKiK nie jest zobowiązany do wydania decyzji zobowiązującej, nawet jeśli przedsiębiorca podejmie ze swej strony wszelkie niezbędne kroki zmierzające do tego. 14 13 C.Banasiński, E. Piontek (red.) Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz., LexisNexis, Warszawa 2009r., s.482; 14 Ibidem, s.46; 18 Powyższe stanowisko znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 25 maja 2009r., który orzekł, że Prezes UOKiK nie jest zobligowany do zastosowania art. 28 uokik, a oparcie rozstrzygnięcia na tym przepisie jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem, przy czym nie jest on związany wnioskiem o wydanie decyzji zobowiązującej (sygn. akt: XVII Ama 98/09). W ocenie Prezesa UOKiK, wydanie decyzji zobowiązującej musi służyć realizacji głównego celu działania organu ochrony konsumentów, jakim jest ochrona interesu publicznego, o czym stanowi art. ust. 1 uokik . W tym kontekście, w przedmiotowym zakresie, przyjęcie zobowiązania Strony i wydanie decyzji zobowiązującej nie spełniałoby swojej funkcji. Prezes UOKiK, zważył na fakt, iż Strona uchybiła obowiązkowi prawidłowego doręczania konsumentom informacji o zmianach wysokości opłat czesnego i regulaminu studiów (informacje te przekazywane były jedynie za pomocą systemu ISAPS), a więc informacji o kluczowym znaczeniu ekonomicznym dla studentów. Przepisy ustawy, a więc art. 384 1 w zw. z art. 384 k.c., z których obowiązek pisemnego doręczania takich zmian wynika, obowiązują od 2000 roku, a więc już 12 lat. Bezprawność wynikająca z niezastosowania tego przepisu jest tym bardziej rażąca. Ponadto wskazać należy, iż w przypadku naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Prezes UOKiK wielokrotnie decydował się na nałożenie na niepaństwowe i państwowe szkoły wyższe w drodze decyzji kar finansowych 15 . Wydanie decyzji na podstawie art. 28 uokik stanowi swojego rodzaju premię dla przedsiębiorcy, nie może jednak powodować sytuacji, w której to przedsiębiorca – mimo poważnego naruszenia interesów konsumentów - uniknie za nie odpowiedzialności. W szczególności należy wskazać na fakt, iż m.in. w tym zakresie Prezes UOKiK odmówił przyjęcia zobowiązania przy wydawaniu decyzji stwierdzającej praktykę naruszającą zbiorowy interes konsumentów stosowaną przez Wyższą Szkołę Bankową w Toruniu ( vide: decyzja Nr RBG-7/2012 z dnia 4.06.2012r.), którą to odmowę uzasadnił wagą poczynionych naruszeń. Niemniej Prezes UOKiK wziął pod uwagę postawę Uczelni w toku prowadzonego postępowania, co będzie miało swoje odzwierciedlenie w ostatecznym wymiarze kary. Należy jednak zauważyć, iż stosowanie postanowienia kwestionowanego jest zabronione ex lege , i stanowi najpoważniejsze naruszenie stwierdzane przedmiotową decyzją. Mając na uwadze ugruntowane orzecznictwo Prezesa UOKiK oraz wyniki powyższej analizy, Prezes UOKiK uznał, iż w omawianym zakresie, należało wydać decyzję w trybie art. 26 ust. 1 uokik stwierdzającą stosowanie przedmiotowej praktyki oraz nakazującą zaniechanie jej stosowania, nie zaś decyzję na podstawie art. 28 uokik . W świetle powyższego, orzeczono jak w punkcie III sentencji decyzji. 15 RKT – 16/2010 z dnia 19 lipca 2010r.; RPZ – 32/2010 z dnia 27 października 2010r.; RLU – 9/2010 z 1 lipca 2010r.; RKT – 39/2010 z dnia 18 listopada 2010r.; RLU – 24/2009 z dnia 9 listopada 2009r.; RWA-12/2009 z dnia 28 lipca 2009r.; RWA-29/2008 z dnia 8 września 2008r.; RBG-7/2012 z dnia 4 czerwca 2012r.; 19 IV. Przesłanki nałożenia kary pieniężnej. Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 uokik Prezes UOKiK ma kompetencje do ukarania przedsiębiorcy poprzez nałożenie na niego kary pieniężnej w wysokości do 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeśli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Nakładanie kar pieniężnych w świetle wyżej przywołanego przepisu odbywa się co prawda na zasadzie fakultatywności, niemniej jednak – jak określa się w doktrynie – stosowanie kar pieniężnych powinno mieć miejsce w przypadkach dostatecznie wykształconych w praktyce reguł stosowania przepisów dotyczących naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Wskazać w tym miejscu należy, iż na Uczelni, zawierającej umowy ze studentami, spoczywa obowiązek prawidłowego doręczania konsumentom informacji o zmianach wysokości opłat czesnego i regulaminu studiów, a więc informacji o kluczowym znaczeniu ekonomicznym dla studentów. Jak wynika bowiem z wykładni przepisu art. 355 k.c. podmiot w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej winien wykazać szczególną, czyli wyższą, niż tylko należyta staranność w działaniach z uwagi na zawodowy charakter działalności. Prowadzenie działalności profesjonalnej uzasadnia zwiększone oczekiwania co do umiejętności, wiedzy, skrupulatności takiego kontrahenta. 16 W judykaturze natomiast wskazano, że przy kształtowaniu wzorca należytej staranności trzeba także brać pod uwagę wymóg znajomości obowiązującego prawa oraz następstw z niego wynikających w zakresie prowadzonej przez dany podmiot działalności gospodarczej ( vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.08.1993r., sygn. akt: III CRN 77/93). 17 Przepisy dotyczące wymogów prawidłowego doręczania informacji o zmianach umowy, obowiązujące już od ponad 12 lat, powinny być zatem Uczelni znane i przez nią przestrzegane. Mając na względzie powyższe oraz stan faktyczny niniejszej sprawy, Prezes UOKiK postanowił skorzystać z uprawnienia do nałożenia kary pieniężnej z tytułu naruszenia przez Uczelnię reguł prawidłowego doręczania studentom informacji m.in. o zmianach wysokości czesnego. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie zawiera zamkniętego katalogu przesłanek, od których uzależniona jest wysokość kar nakładanych na przedsiębiorców. W art. 111 uokik przykładowo jedynie wskazano, iż Prezes UOKiK winien wziąć pod uwagę okres, stopień, okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenia przepisów ustawy . Ponadto orzecznictwo wskazuje, że w przypadku kar przesłankami, które należy brać pod uwagę, są m.in.: potencjał ekonomiczny przedsiębiorcy, dopuszczalny poziom kary wynikający z przepisów ustawy oraz cele, jakie kara ma osiągnąć (por.: wyrok Sądu Najwyższego z 27.06.2000 r., sygn. akt: I CKN 793/98). W roku 2011 WSG osiągnęła przychód w wysokości – 26.761.127,68 zł ( vide: k. 97). Maksymalny wymiar kary, jaki można nałożyć na przedsiębiorcę wynosi 2.676.112,76 zł – tj. 10% całkowitego przychodu osiągniętego w 2011 roku. Podkreślić nadto należy, iż nakładana przez Prezesa UOKiK kara finansowa pełni trojaką funkcję: represyjną, prewencyjną i edukacyjną. Ustalając wymiar kary należy wziąć przede wszystkim pod uwagę funkcję prewencyjną kar, w tym prewencję ogólną. Kara bowiem winna być ustalona tak, aby powstrzymywać 16 A. Rzetecka –Gil, Komentarz do niektórych przepisów kodeksu cywilnego, Lex Online 2010; 17 Cyt. za A. Rzetecka – Gil, op. cit.; 20 przedsiębiorcę stosującego praktykę oraz innych przedsiębiorców przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Zachodzi zatem konieczność wymierzenia kary o takiej wysokości, która zniechęci inne uczelnie do stosowania naruszeń godzących w konsumentów, a tym samym zobliguje ich do stosowania procedur oraz wzorców umownych zgodnych z obowiązującymi przepisami prawa. W niniejszym postępowaniu rozpatrywano pięć zarzutów, z czego cztery zostały uprawdopodobnione, zaś w zakresie jednego – stwierdzono udowodnienie. W związku z tym, Prezes UOKiK za udowodnione naruszenie, o którym mowa w pkt III sentencji decyzji, postanowił wymierzyć Uczelni karę pieniężną. Wskazać w tym miejscu należy, iż regulamin, w którym znalazł się kwestionowany zapis, i z którego wynikała kwestionowana praktyka, obowiązywał od 15 marca 2012r., co wynikało bezpośrednio z jego zapisów ( vide: Regulamin in fine, k. 20v). WSG złożyła deklarację zaniechania stosowania praktyki, a więc do tej pory była stosowana przez 9 miesięcy. W związku z powyższym, organ ochrony konsumentów uznał, iż natura naruszenia, jakiego dopuściła się Uczelnia na etapie wykonywania umowy z konsumentem, uzasadnia ustalenie wyjściowego poziomu wymiaru kary pieniężnej na poziomie 0,1% przychodu uzyskanego przez przedsiębiorcę w 2011r., co jest równe kwocie 26.761,13 zł. Po ustaleniu kwoty bazowej należało rozważyć ewentualne wystąpienie okoliczności łagodzących i obciążających, które mają wpływ na wysokość kary. Prezes UOKiK przy określaniu wymiaru kary, stwierdził występowanie okoliczności łagodzącej, leżącej po stronie WSG, tj. pozytywnej reakcji Uczelni, która po wszczęciu postępowania zadeklarowała podjęcie działań w kierunku prawidłowego doręczania studentom wszystkich informacji, co w konsekwencji doprowadzi do wyeliminowania naruszenia. Okoliczność ta obniża wymiar kary o 20% . Prezes UOKiK nie stwierdził występowania żadnej okoliczności obciążającej. W związku z powyższym, Prezes UOKiK postanowił nałożyć na WSG karę w wysokości 21.409,00 zł. Kwota ta stanowi 0,08% przychodu przedsiębiorcy osiągniętego w 2011 roku i równocześnie 0,8% kary maksymalnej. W ocenie organu ochrony konsumentów kara w takim wymiarze jest adekwatna do stopnia naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i współmierna do możliwości finansowych Uczelni. Prezes UOKiK uznał, że orzeczona kara prawidłowo spełni zarówno funkcję represyjną, jak i swoje zadania w zakresie prewencji generalnej i indywidualnej, zapobiegając stosowaniu podobnych naruszeń w przyszłości, zarówno przez WSG, jak i przez inne uczelnie publiczne i niepubliczne. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie IV sentencji decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 uokik karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na rachunek bankowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w NBP o/o Warszawa nr 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000 . Jednocześnie poucza się, że na podstawie art. 81 ust. 1 uokik w związku z art. 479 28 §2 k.p.c. od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony 21 Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia. Stosownie do art. 83 uokik w zw. z art. 40 §2 kpa decyzję niniejszą doręcza się na adres pełnomocnika Uczelni, który przedstawił dokument umocowujący go do występowania przed Prezesem UOKiK w imieniu Wyższej Szkoły Gospodarki w Bydgoszczy ( vide: k. 79). Z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Dorota Karczewska Otrzymują: 1. Radca prawny Jacek Onoszkowicz – Jacyna Kancelaria Radcy Prawnego ul. Dworcowa 100 85 – 010 Bydgoszcz 2. a/a.