RBG-4/2013

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W BYDGOSZCZY ul. Długa 47,85-034 Bydgoszcz Tel. 52 345-56-44, Fax 52 345-56-17 E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dnia 6 maja 2013r. Znak: RBG-61-28/12/KL DECYZJA NR RBG -4/2013 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tejże ustawy – po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wszczętego z urzędu przeciwko Bankowi Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów działania Banku Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie, polegające na: 1 . wprowadzeniu w błąd co do wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (poprzez prezentowanie informacji o jej wysokości wyliczonej przy błędnym założeniu, że koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń powinny zostać uwzględnione w kwocie wypłaty oznaczonej literą „Ck” o której mowa w pkt 2 załącznika nr 4 do ustawy o kredycie konsumenckim) oraz co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu, a całkowitą kwotą kredytu (poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy założeniu, że powinna ona uwzględniać koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń), co stanowi nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 5 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206), co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 3 grudnia 2012 r. 2 . bezprawnym działaniu polegającym na pobieraniu od konsumentów odstępujących od umowy o kredyt konsumencki odsetek od kwoty obejmującej zarówno środki pieniężne udostępnione do dyspozycji konsumentów, jak również uwzględniającej koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego wbrew dyspozycji przepisu art. 54 ust. 1 i ust. 2 2 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126 poz.715 ze zm.), co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 3 grudnia 2012 r. II . Na podstawie art. 28 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tejże ustawy – po przeprowadzeniu postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wszczętego z urzędu przeciwko Bankowi Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – po uprawdopodobnieniu stosowania przez Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na zamieszczeniu we wzorcu Umowa Nr… kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego postanowienia umowy, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.), którego treść jest następująca: Roczna stopa oprocentowania kredytu może ulec zmianie w przypadku zmiany jednego spośród podanych niżej czynników: 1) podwyższenia stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego, stopy lombardowej Narodowego Banku Polskiego lub stopy depozytowej Narodowego Banku Polskiego, ustalonych przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 2) podwyższenie stopy rezerwy obowiązkowej od wkładów złotowych, ustalonej przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 3) podwyższenie stawek WIBID, określających koszt pozyskania środków pieniężnych na krajowym rynku międzybankowym, o co najmniej 0,1 punktu procentowego 4) podwyższenie poziomu cen, ustalone na podstawie ogłaszanych przez Główny Urząd Statystyczny wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych, o co najmniej 2 procent. ( § 6 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) i po zobowiązaniu się przez Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie do poinformowania wszystkich kredytobiorców, których wiąże jeszcze umowa o kredyt odnawialny na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego w wersji sprzed 12 listopada 2012 r., czyli zawierającego zakwestionowane przez Prezesa UOKiK postanowienie, iż: a. Bank rezygnacje w bieżącym 12-miesięcznym okresie kredytowania z uprawnienia przewidzianego w kwestionowanym postanowieniu w części dotyczącej podwyższenia rocznej stopy oprocentowania kredytu, wobec czego do końca bieżącego 12-miesięcznego okresu kredytowania roczna stopa 3 oprocentowania kredytu nie zostanie jednostronnie podwyższona przez przedsiębiorcę; b. w przypadku przedłużenia okresu kredytowania na kolejny 12-miesięczny okres kredytowania zgodnie z warunkami opisanymi w umowie kredytu, kredyt będzie oprocentowany w całym okresie kredytowania przy zastosowaniu stałej stopy procentowanej. nakłada się obowiązek wykonania tego zobowiązania w terminie 2 miesięcy od uprawomocnienia się pkt II sentencji decyzji. III. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tejże ustawy – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie obowiązek złożenia - w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się pkt II sentencji niniejszej decyzji - sprawozdania z realizacji wykonania przyjętego zobowiązania. IV. Na podstawie art. 77 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331 ze zm.) w związku z art. 80 tej ustawy oraz stosowanie do art. 33 ust. 6 ww. ustawy, a także na podstawie art. 263 § 1 i art. 264 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 83 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – obciąża się Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie kosztami opisanego w punkcie I oraz II sentencji postępowania w sprawie naruszenie zbiorowych interesów konsumentów w kwocie 34,15 zł (słownie: trzydzieści cztery złote 15/100) i zobowiązuje się Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie do ich zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: Prezes UOKiK lub organ ochrony konsumentów ) przeprowadził postępowanie wyjaśniające, mające na celu wstępne ustalenie, czy nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przez Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w Warszawie (dalej: przedsiębiorca, Bank lub Spółka ) w związku z zawieraniem umów z konsumentami w oparciu o kredyt konsumencki. W toku tego postępowania Prezes UOKiK wezwał Spółkę do przedłożenia m.in. wzorców umów o kredyt konsumencki w rozumieniu art. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126, poz. 715 ze zm.) – dalej: u.k.k. - wraz ze wszystkimi wzorcami stanowiącymi integralną część umowy, tj. regulaminami, tabelami opłat 4 i prowizji oraz do przedstawienia innych szczegółowych informacji niezbędnych w niniejszej sprawie. Analiza zgromadzonego materiału, w szczególności Umowa Nr… kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego oraz Umowa kredytu gotówkowego na cele konsumpcyjne stały się podstawą do wszczęcia - postanowieniem Nr RBG-258/2012 z dnia 23 listopada 2012 r. - z urzędu postępowania w sprawie podejrzenia stosowania przez Bank praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: 1. zamieszczeniu we wzorcu Umowa Nr… kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego postanowienia umowy, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.), którego treść jest następująca: Roczna stopa oprocentowania kredytu może ulec zmianie w przypadku zmiany jednego spośród podanych niżej czynników: 1) podwyższenia stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego, stopy lombardowej Narodowego Banku Polskiego lub stopy depozytowej Narodowego Banku Polskiego, ustalonych przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 2) podwyższenie stopy rezerwy obowiązkowej od wkładów złotowych, ustalonej przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 3) podwyższenie stawek WIBID, określających koszt pozyskania środków pieniężnych na krajowym rynku międzybankowym, o co najmniej 0,1 punktu procentowego 4) podwyższenie poziomu cen, ustalone na podstawie ogłaszanych przez Główny Urząd Statystyczny wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych, o co najmniej 2 procent. ( § 6 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) – dalej: u.o.k.i.k. 2 . wprowadzeniu w błąd co do wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (poprzez prezentowanie informacji o jej wysokości wyliczonej przy błędnym założeniu, że koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń powinny zostać uwzględnione w kwocie wypłaty oznaczonej literą „Ck” o której mowa w pkt 2 załącznika nr 4 do ustawy o kredycie konsumenckim) oraz co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu, a całkowitą kwotą kredytu (poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy założeniu, że powinna ona uwzględniać koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń), co może stanowić nieuczciwą praktykę rynkową w rozumieniu art. 5 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206), co 5 może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.). 3 . bezprawnym działaniu polegającym na pobieraniu od konsumentów odstępujących od umowy o kredyt konsumencki odsetek od kwoty obejmującej zarówno środki pieniężne udostępnione do dyspozycji konsumentów, jak również uwzględniającej koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego wbrew dyspozycji przepisu art. 54 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. Nr 126 poz.715 ze zm.), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r . o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.). W piśmie z dnia 12 grudnia 2012 r. przedsiębiorca odniósł się szczegółowo do zarzutów przedstawionych w ww. postanowieniu wydanym przez Prezesa UOKiK. W pierwszej kolejności Bank zaznaczył, iż w toku postępowania wyjaśniającego zobowiązał się do niezwłocznego podjęcia działań w celu zaniechania stosowania kwestionowanej klauzuli uznanej za tożsamą z wpisaną już do rejestru postanowień niedozwolonych. Spółka z dniem 12 listopada 2012 r. zaprzestała stosowania ww. postanowienia we wzorcach stosowanych w obrocie konsumenckim i od tego momentu stosuje wzorzec nie zawierający kwestionowanego postanowienia. Ponadto Bank wskazał, iż postanowienie wskazane w niniejszym postępowaniu nie spełnia cech tożsamości, w związku z powyższym wnosił o umorzenie postępowaniu, a w przypadku nieuwzględnienia powyższego wniosku – Spółka wniosła o wydanie decyzji na podstawie art. 28 u.o.k.i.k., przedstawiając szczegółowo czynności mające na celu usunięcie skutków stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. W tym celu przedsiębiorca zobowiązał się w terminie 2 miesięcy od uprawomocnienia się decyzji Prezesa UOKIK w tym zakresie do poinformowania wszystkich kredytobiorców, których wiąże jeszcze umowa o kredyt odnawialny na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego w wersji sprzed 12 listopada 2012 r., czyli zawierającego zakwestionowane przez Prezesa UOKiK postanowienie, iż: a. Bank rezygnuje (zrzeka się) w bieżącym 12-miesięcznym okresie kredytowania z uprawnienia przewidzianego dla niego tym postanowieniem w części dotyczącej podwyższenia rocznej stopy oprocentowania kredytu, wobec czego do końca bieżącego 12-miesięcznego okresu kredytowania roczna stopa oprocentowania kredytu nie zostanie jednostronnie podwyższona przez Bank; b. w przypadku przedłużenia okresu kredytowania na kolejny 12-miesięczny okres kredytowania zgodnie z warunkami opisanymi w umowie kredytu, kredyt będzie oprocentowany w całym okresie kredytowania przy zastosowaniu stałej stopy procentowej. W zakresie zarzutu określonego w pkt 2 postanowienia o wszczęciu postępowania w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, Bank wskazał iż postępuje w tym przedmiocie zgodnie z przepisami u.k.k. W szczególności Bank udostępnia kredytobiorcy - zgodnie z ustawową definicją tego pojęcia – całkowitą kwotę kredytu określoną w umowie o kredyt konsumencki, a także stosuje oprocentowanie do całkowitej kwoty kredytu. Spółka wskazała ponadto, iż u.k.k. nie definiuje odrębnie pojęcia udostępniania kredytu (całkowitej 6 kwoty kredytu). Kwestia interpretacji tego pojęcia na gruncie u.k.k. nie była przedmiotem orzecznictwa sądowego, brakuje także w tej kwestii poglądów doktryny. Bank zauważył, iż dokonuje wypłaty kredytu jednorazowo w dniu uruchomienia kredytu (opłata przygotowawcza, opłata z tytułu ubezpieczenia) i podtrzymuje stanowisko, iż koszty te nie są kosztami kredytowanymi. Już w postępowaniu wyjaśniającym (pismo z dnia 13 sierpnia 2012 r.) przedsiębiorca wskazywał, iż brak jest uzasadnienia dla twierdzenia, iż kredytobiorca do dyspozycji dostaje kwotę pomniejszoną o koszty dodatkowe. Na rachunek wskazany w umowie kredytu wypłacana jest bowiem całkowita kwota kredytu wskazana w umowie. Opłaty pobierane od konsumentów z tytułu udzielonego kredytu uwzględniane są zatem w całkowitym koszcie kredytu, podczas gdy całkowita kwota kredytu obejmuje jedynie środki wypłacane kredytobiorcy zgodnie z umową. Celem kredytu nie jest zatem sfinansowanie kosztów kredytu. W przeciwnym razie – w ocenie Spółki – w każdym przypadku nałożenie na kredytobiorcę obowiązku uiszczenia opłaty, czy innych kosztów z tytułu udzielonego kredytu prowadziłoby do wniosku o ich kredytowanie przez bank. Umowa nie stanowi, że Spółka pobierała opłatę przygotowawczą oraz opłatę z tytułu ubezpieczenia z całkowitej kwoty kredytu. Przedsiębiorca odniósł się również do przykładu kredytu przywołanego przez Prezesa UOKiK (umowa z dnia 2 kwietnia 2012 r.) o następujących parametrach: całkowita kwota kredytu – 12 764,77 zł; opłata przygotowawcza – 0 zł; opłata z tytułu ubezpieczenia – 764,77 zł. W ocenie Banku całkowicie bezzasadne jest stwierdzenie organu ochrony konsumentów, w zakresie rzeczywistej kwoty, którą mógł dysponować konsument w wysokości 12 000 zł. Na poparcie swoich twierdzeń Spółka przedłożyła wyciąg z rachunku bankowego zgodnie z którym saldo początkowe tego rachunku z dnia 2 kwietnia 2012 r. wynosiło 1 527,10 zł, a następnie zostało powiększone o kwotę 12 764,77 zł, po czym pomniejszone zostało o 764,77 zł w związku z pobraniem przez Bank opłat z tytułu zawarcia umowy o kredyt. Zdaniem przedsiębiorcy konsument nie był w żadnej chwili ograniczony w zakresie dysponowania całą przelaną kwotą kredytu. Jako przykład Spółka wskazała sytuację, w której to na realizację w ciężar tego rachunku bankowego oczekiwałoby zlecenie stałe, polecenie zapłaty czy zajęcie egzekucyjne, byłoby ono wykonane ze środków pochodzących z wypłaconego na rachunek kredytu, które i tak uległoby „zmieszaniu” ze środkami zgromadzonymi wcześniej na rachunku. W ocenie Banku, nie potrącał on z wypłacanej kwoty kredytu żadnych kosztów, lecz udostępniał (wypłacał na rachunek) całą kwotę kredytu (całkowitą kwotę kredytu). Pobranie przez Spółkę opłaty za ubezpieczenie następowało w ramach oddzielnej transakcji, po udostępnieniu kredytu kredytobiorcy, przy czym Bank ponosił ryzyko braku środków na rachunku w kwocie wystarczającej do zaspokojenia jego roszczeń o zapłatę. Następnie przedsiębiorca wskazał na kolejny przykład, który obrazuje – zdaniem Spółki – na tożsame zależności. Jak zaznaczył przedsiębiorca, opisywana powyżej sytuacja jest identyczna z sytuacją, w której Spółka wypłaca całkowitą kwotę kredytu bezpośrednio w gotówce, a następnie klient wpłaca na rachunek banku kwotę ustalonej opłaty za ubezpieczenie. W takiej sytuacji konsument może dysponować całą kwotą, przy czym Bank nie wie, czy wpłata kwoty opłaty za ubezpieczenie została dokonana przez konsumenta z innych środków pieniężnych konsumenta, czy też z udostępnionej kredytobiorcy całkowitej kwoty kredytu. 7 Niezależnie od powyższego Bank zobowiązał się – w celu uniknięcia wątpliwości interpretacyjnych – do zmiany postanowień umów o kredyt konsumencki w taki sposób, aby nie budziło wątpliwości, że Spółka nie kredytuje opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ubezpieczenia, a w konsekwencji nie wliczają się one w całkowitą kwotę kredytu. Od 12 listopada 2012 r. przedsiębiorca stosuje nowe wzorce zgodnie z którymi w: - § 8 ust. 1 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego został wprowadzony zapis zgodnie z którym „ Kredytobiorca zobowiązuje się do zapłaty najpóźniej w dniu uruchomienia kredytu, opłaty przygotowawczej za czynności związane z rozpatrzeniem wniosku, przygotowaniem i zawarciem umowy w wysokości … zł”. - § 9 Umowy kredytu gotówkowego na cele konsumpcyjne został wprowadzony zapis w myśl którego „ Kredytobiorca zobowiązany jest do zapłaty, najpóźniej w dniu uruchomienia kredytu: - opłaty przygotowawczej za czynności związane z rozpatrzeniem wniosku, przygotowaniem i zawarciem umowy w wysokości … zł, - opłaty tytułem ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń (za cały okres kredytowania) w wysokości …zł. ” Spółka ponadto podkreśliła, że zarówno przed powyższą zmianą wzorców, jak też po tej zmianie, to od kredytobiorcy zależy, czy uiszcza opłatę z tytułu ubezpieczenia i opłatę przygotowawczą z kwoty przelanej przez Bank z tytułu całkowitej kwoty kredytu, czy z innych środków zgromadzonych na rachunku. Bank nie kontroluje powyższej okoliczności i nie jest zobowiązany ani uprawniony do kontroli, z jakich środków kredytobiorca wpłaca na rachunek kredytowy opłatę przygotowawczą po udostępnieniu mu całkowitej kwoty kredytu bezpośrednio w gotówce. Przedsiębiorca wskazał, iż mając na względzie informacje przedstawione przez Prezesa UOKiK w raporcie z kontroli przedsiębiorców udzielających kredytów konsumenckich w 2012 r., jak również wprowadzenia nowych zapisów do wzorców umownych – zasadne będzie umorzenie w tym zakresie postępowania. Odnosząc się do zarzutu wskazanego w pkt 3 postanowienia wszczynającego postępowanie w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Spółka wskazała, iż stosuje oprocentowanie wyliczane do całkowitej kwoty kredytu. W ocenie przedsiębiorcy, nie kredytuje on opłaty przygotowawczej, a w razie odstąpienia konsumenta od umowy kredytu – odsetki naliczane są za faktyczny czas wykorzystania kredytu od całkowitej kwoty kredytu. Ponadto Bank przypomniał, iż zmienił stosowane przez siebie wzorce umowne, aby nie było wątpliwości co do zgodności z prawem praktyk stosowanych przez Spółkę. Ponadto Bank nadmienił, iż przepisy ustawy o kredycie konsumenckim są niejasne, a sądy do tej pory nie miały szans wypowiedzieć się odnośnie jej postanowień, których naruszenie zarzucane jest przedsiębiorcy. Spółka wskazała ponadto na rozbieżności powstające przy literalnym brzmieniu przepisów, a także wystąpienie w przedmiotowym postępowaniu tzw. „nowości zagadnienia”, która – zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, jak i sądów europejskich – jest przesłanką wpływającą na obniżenie potencjalnej kary pieniężnej. Ponadto Bank przypomniał, iż w doktrynie przyjęto, że stosowanie kar przez organ antymonopolowy powinno być uzależnione od stwierdzenia, że treść polityki organu jest na tyle wypracowana, aby umożliwiała przedsiębiorcy przewidywanie prawnych skutków swojego działania. W kolejnym piśmie – z dnia 15 lutego 2013 r. – Spółka wskazała, iż po zmianie wzorca umowy uruchomienie kredytu następuje w terminach ustalanych każdorazowo z konsumentem 8 na etapie zawierania umowy, przy czym konsument może wybrać dowolną datę, która nie może być jednak wcześniejsza niż data zawarcia umowy kredytu. Ponadto, jeśli konsument chciałby, aby teraz Bank pobrał z jego konta opłaty z ustanowienia kredytu (przygotowawczą oraz za ubezpieczenie) to musi złożyć pisemną dyspozycję pobrania takiej opłaty, na specjalnym druku przygotowanym przez przedsiębiorcę, tj. „ Dyspozycja pobrania prowizji lub opłaty ”. Jak wskazuje Spółka w piśmie z dnia 5 marca 2013 r. – przedmiotowy druk jest stosowany w obrocie konsumenckim od 3 grudnia 2012 r. Prezes UOKiK zawiadomił Bank o zakończeniu zbierania materiału dowodowego oraz o możliwości zapoznania się z aktami sprawy (pismo z dnia 18 kwietnia 2013 r.). Przedsiębiorca nie skorzystał w powyższego uprawnienia. Natomiast w piśmie z dnia 29 kwietnia 2013 r. złożył oświadczenie końcowe, w którym podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie, w tym wniosek o wydanie decyzji zobowiązującej w zakresie zarzutu określonego w pkt 1 postanowienia o wszczęciu postępowania. Prezes UOKiK ustalił następujący stan faktyczny: Na podstawie zebranych w toku postępowania dokumentów organ ochrony konsumentów ustalił, iż Bank Gospodarki Żywnościowej z siedzibą w Warszawie jest wpisany do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000011571, prowadzonego przez Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie, Wydział XII Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego. Przedmiotami działalności Spółki są m.in. przyjmowanie wkładów pieniężnych płatnych na żądanie lub z nadejściem oznaczonego terminu oraz prowadzenie rachunków tych wkładów; prowadzenie innych rachunków bankowych; udzielanie kredytów i pożyczek pieniężnych. W związku z prowadzoną działalnością przedsiębiorca udziela kredytów konsumenckich m.in. na podstawie wzorca umowy Umowa Nr… kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego, a także Umowa nr ….kredytu gotówkowego na cele konsumpcyjne . Wzorce stosowane były od wprowadzenia nowej regulacji odnoszącej się do kredytów konsumenckich w grudniu 2011 r. W przedmiotowych wzorcach znajdowały się postanowienia o następującej treści: „Roczna stopa oprocentowania kredytu może ulec zmianie w przypadku zmiany jednego spośród podanych niżej czynników: 1) podwyższenia stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego, stopy lombardowej Narodowego Banku Polskiego lub stopy depozytowej Narodowego Banku Polskiego, ustalonych przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 2) podwyższenie stopy rezerwy obowiązkowej od wkładów złotowych, ustalonej przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 3) podwyższenie stawek WIBID, określających koszt pozyskania środków pieniężnych na krajowym rynku międzybankowym, o co najmniej 0,1 punktu procentowego 4) podwyższenie poziomu cen, ustalone na podstawie ogłaszanych przez Główny Urząd Statystyczny wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych, o co najmniej 2 procent.” (§ 6 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) „Uruchomienie kredytu nastąpi poprzez postawienie środków pieniężnych do dyspozycji Kredytobiorcy wraz z jednoczesnym dokonaniem przez Bank BGŻ przelewu środków 9 pieniężnych w wysokości określonej w 1 ust. 1 na rachunek o nr………. prowadzony przez Bank……….. tytułem spłaty kredytu odnawialnego udzielonego przez ten bank, bez składania odrębnej dyspozycji przez Kredytobiorcę.” (§ 2 ust. 4 2/ Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) „Z tytułu udzielonego kredytu Bank BGŻ pobiera od Kredytobiorcy opłatę przygotowawczą – za czynności związane z rozpatrzeniem wniosku, przygotowaniem i zawarciem umowy kredytu w wysokości …………… zł; opłata pobierana jest jednorazowo z konta osobistego Kredytobiorcy, najpóźniej w dniu uruchomienia kredytu.” (§ 9 ust. 1 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) „W przypadku odstąpienia od umowy, Kredytobiorca nie ponosi kosztów związanych z odstąpieniem od umowy, z wyjątkiem obowiązku zwrotu zadłużenia z tytułu kredytu wraz z odsetkami naliczonymi za faktyczny okres wykorzystania kwoty kredytu, nie później niż w terminie 30 dni od dnia złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy”. (§ 23 ust. 2 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) „Bank BGŻ dokonuje wypłaty kredytu jednorazowo, w pełnej wysokości, gotówką/przelewem na rachunek nr…………………… prowadzony przez Bank BGŻ /1 , bez składania przez Kredytobiorcę odrębnej dyspozycji w tym zakresie”. (§ 3 ust. 2 Umowy Nr… kredytu gotówkowego na cel konsumpcyjny) „Z tytułu udzielonego kredytu Bank BGŻ pobiera należną Bankowi BGŻ: - opłatę przygotowawczą za czynności związane z rozpatrzeniem wniosku, przygotowaniem i zawarciem umowy kredytu w wysokości …………. zł. Opłata ta pobierana jest jednorazowo w dniu uruchomienia kredytu z rachunku, na który wypłacone zostały środki z tytułu kredytu, bez odrębnej w tym zakresie dyspozycji Kredytobiorcy - 4/ opłatę z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń (za cały okres kredytowania) w wysokości …. zł. Opłata ta pobierana jest jednorazowo w dniu uruchomienia kredytu z rachunku, na które wypłacone zostały środki z tytułu kredytu, bez odrębnej w tym zakresie dyspozycji Kredytobiorcy”. (§ 9 Umowy Nr… kredytu gotówkowego na cel konsumpcyjny) „W przypadku odstąpienia od umowy, Kredytobiorca nie ponosi kosztów związanych z odstąpieniem od umowy, z wyjątkiem obowiązku zwrotu – na rachunek, o którym mowa w § 17 – zadłużenia z tytułu kredytu wraz z odsetkami naliczonymi za faktyczny okres wykorzystania kwoty kredytu, nie później niż w terminie 30 dni od dnia złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy”. (§ 29 ust. 2 Umowy Nr… kredytu gotówkowego na cel konsumpcyjny) W dniu 12 listopada 2012 r. Bank – na podstawie uchwały zarządu Spółki z dnia 6 listopada 2012 r. - dokonała modyfikacji lub zaniechania stosowania niektórych z ww. postanowień. Zapis znajdujący się pierwotnie w § 6 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego został zmieniony w taki sposób, iż Bank 10 wprowadził stałą stopę oprocentowania przez cały okres umowy. Nowe brzmienie postanowienia jest następujące: „Kredyt oprocentowany jest według stałej rocznej stopy oprocentowania obowiązującej w okresie trwania umowy.” (§ 4 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) Klauzula określona w § 9 ust. 1 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego została zastąpiona następującym zapisem umownym: „Kredytobiorca zobowiązany jest do zapłaty, najpóźniej w dniu uruchomienia kredytu, opłaty przygotowawczej za czynności związane z rozpatrzeniem wniosku, przygotowaniem i zawarciem umowy w wysokości ……….. zł”. (§ 8 ust. 1 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) Natomiast postanowienie, które znajdowało się wcześniej w § 9 Umowy Nr… kredytu gotówkowego na cel konsumpcyjny, zostało zmienione w następujący sposób: „Kredytobiorca zobowiązany jest do zapłaty, najpóźniej w dniu uruchomienia kredytu: - opłaty przygotowawczej za czynności związane z rozpatrzeniem wniosku, przygotowaniem i zawarciem umowy w wysokości ……….. zł, - 4/ opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń (za cały okres kredytowania) w wysokości …zł. (§ 9 Umowy Nr… kredytu gotówkowego na cel konsumpcyjny) Ponadto w dniu 3 grudnia 2012 r. Bank wprowadził do obrotu z konsumentami wzór „Dyspozycja pobrania prowizji lub opłaty”, w którym kredytobiorca składa dyspozycję pobrania z rachunku określonych opłat lub prowizji w oznaczonej walucie. Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy, Prezes UOKiK zważył, co następuje: Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy u.o.k.i.k. jest uprzednie zbadanie przez organ ochrony konsumentów, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Stwierdzenie, że to nastąpiło, pozwala na realizację celu tej ustawy, wskazanego w art. 1 ust. 1, którym jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Zdaniem organu ochrony konsumentów, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą klientami skarżonego przedsiębiorcy. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa UOKiK działań przewidzianych w u.o.k.i.k. Przepis art. 24 ust. 1 tejże ustawy stanowi, iż „Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. ”, natomiast art. 24 ust. 2 określa, iż „Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; 11 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji”. Oceny, czy w danym przypadku mamy do czynienia z praktyką określoną w wyżej wymienionym przepisie należy dokonać na podstawie ustalenia łącznego spełnienia trzech przesłanek, którymi są: - działania przedsiębiorcy, - bezprawność tych działań, - naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. Działania przedsiębiorcy Zgodnie z treścią art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ilekroć w ustawie tej jest mowa o przedsiębiorcy, pojmuje się przez to w pierwszej kolejności przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tj: Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447, ze zm.). Przepis art. 2 tejże ustawy definiuje działalność gospodarczą jako zarobkową działalność wytwórczą, handlową, budowlaną, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Mając powyższe na uwadze uznać należy, iż Spółka - prowadząc działalność gospodarczą jako osoba prawna - jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 u.o.k.i.k. Tym samym jej działania mogą podlegać ocenie w aspekcie naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. I. Bezprawność działania z zarzutu pkt I sentencji decyzji. 1. W świetle przepisu art. 24 ust. 2 pkt 3 u.o.k.i.k przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie nieuczciwych praktyk rynkowych lub czynów nieuczciwej konkurencji. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz. U. Nr 171, poz. 1206) – dalej: u.p.n.p.r . stosowana przez przedsiębiorcę względem konsumentów praktyka rynkowa jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Przepis art. 5 ust. 1 u.p.n.p.r. stanowi, że praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeżeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Interpretując zatem pojęcie praktyki wprowadzającej w błąd należy stwierdzić, że jest to każda praktyka, która w jakikolwiek sposób, w tym również przez swoją formę, 12 wywołuje skutek w postaci co najmniej możliwości wprowadzenia w błąd przeciętnego konsumenta, do którego jest skierowana i która ze względu na swoją zwodniczą naturę może zniekształcić jego zachowanie rynkowe 1 . Stosownie do brzmienia art. 5 ust. 4 u.p.n.p.r . przy ocenie, czy praktyka rynkowa wprowadza w błąd przez działanie, należy uwzględnić wszystkie jej elementy oraz okoliczności wprowadzenia produktu na rynek, w tym sposób jego prezentacji. W niniejszym zarzucie koniecznym stało się również rozważenie przez Prezesa UOKiK, czy działania przedsiębiorcy w zakresie stosowania nieuczciwych praktyk rynkowych mogły wprowadzać przeciętnego konsumenta w błąd i tym samym mogły powodować podjęcie przez niego decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym posługuje się pojęciem przeciętnego konsumenta. To w odniesieniu do przeciętnego konsumenta powinna być dokonywana ocena każdej praktyki rynkowej, w tym praktyki polegającej na działaniu wprowadzającym w błąd. Będące przedmiotem niniejszego rozstrzygnięcia zachowanie Spółki w zakresie nieuczciwych praktyk rynkowych wymienionych w sentencji niniejszej decyzji powinno być zatem oceniane z perspektywy przeciętnego konsumenta. Definicja przeciętnego konsumenta zamieszczona w u.p.n.p.r . jest wynikiem dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSEU , dawniej Europejski Trybunał Sprawiedliwości). Stopniowy rozwój orzecznictwa ETS doprowadził do utrwalenia modelu konsumenta jako konsumenta rozważnego, przeciętnie zorientowanego, mającego prawo do rzetelnej informacji niewprowadzającej w błąd, zawierającej wszelkie niezbędne dane wynikające z funkcji i przeznaczenia danego towaru. W świetle orzecznictwa ETS poziom percepcji i uwagi konsumenta różni się w zależności od tego, jakiego produktu dotyczy praktyka rynkowa oraz w jakich okolicznościach produkt ten jest nabywany 2 . Orzecznictwo sądów polskich nie wypracowało natomiast do tej pory ujednoliconej wykładni, która pozwoliłaby na utrwalenie modelu przeciętnego konsumenta. Z jednej strony sądy traktowały konsumenta jako osobę nieuważną i nieświadomą, próbując w ten sposób wyrównać jego szanse w relacji z przedsiębiorcą. Wynikało to ze specyfiki uwarunkowań społeczno- gospodarczych (przemiana z gospodarki uspołecznionej w wolnorynkową) i braku wiedzy konsumenta na temat mechanizmów wolnorynkowych, zwłaszcza co do pozyskiwania klientów za pomocą reklamy. Z drugiej zaś strony wskazywano także na model konsumenta mocno wyedukowanego, łącząc wysoki standard powinności konsumenta z samym faktem uczestnictwa na coraz bardziej nieprzejrzystym rynku („skoro kupuje, powinien wiedzieć”, „gdyby przeczytał, wiedziałby”), przy jednoczesnym braku odniesienia tej powinności nie tylko do istniejącej i realizowanej polityki informacyjno-edukacyjnej wobec konsumenta, ale także oceny konkretnych obowiązków w tym zakresie jego kontrahenta 3 . Sąd Najwyższy, podobnie jak ETS, uznał, iż poziom nasilenia powyższych cech u przeciętnego odbiorcy zależy od rynku, na którym stosowana jest dana praktyka. Model przeciętnego odbiorcy dostosowany jest więc do tego, jakiego produktu dotyczą działania marketingowe przedsiębiorcy. 1 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt: I ACa 149/05. 2 por. C-342/97 Lloyd Schuhfabrik Meyer Rec. 1999, s. I-3819, pkt 26; C-299/99 Philips Rec. 2002, s. I-5475, pkt 63, a także wyroki z 2007 r. w sprawach C-353/03 Nestle przeciwko Mars, pkt 25; T-241/05 Procter & Gamble, pkt 43; T-33/04 House of Donut Int, pkt 50-51. 3 E. Łętowska , Europejskie prawo umów konsumenckich , Warszawa 2004 r., str. 66-67. 13 Zgodnie natomiast z art. 2 pkt 8 u.p.n.p.r . przez przeciętnego konsumenta rozumie się konsumenta, który jest dostatecznie dobrze poinformowany, uważny i ostrożny. Oceny tej powinno dokonać się z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych, językowych i przynależności danego konsumenta do szczególnej grupy konsumentów, przez którą rozumie się dającą się jednoznacznie zidentyfikować grupę konsumentów, szczególnie podatną na oddziaływanie praktyki rynkowej lub na produkt, którego praktyka rynkowa dotyczy ze względu na szczególne cechy, takie jak m. in. wiek, wykształcenie, sprawność fizyczna czy umysłowa. Wzorzec przeciętnego konsumenta nie jest stały, zmienia się bowiem w zależności od okoliczności konkretnego przypadku. W przedmiotowej sprawie oferta zawarcia umowy o kredyt konsumencki była skierowana do nieokreślonego kręgu osób. Z usług instytucji finansowych - w tym banków - i z ich ofert kredytowych korzystają różne osoby, w różnym wieku, o zróżnicowanym wykształceniu i dochodach oraz odmiennej świadomości otaczającej rzeczywistości. Na potrzeby niniejszej sprawy konstrukcję modelu przeciętnego konsumenta należy zatem stworzyć bez odwoływania się do przynależności do szczególnej grupy konsumentów. Niemniej jednak przeciętny konsument ma także prawo odebrać kierowany do niego przekaz w sposób dosłowny zakładając, że przedsiębiorca wysyłający takie komunikaty - jako profesjonalista - jest podmiotem wiarygodnym i przekazuje informacje w sposób jasny, jednoznaczny i niewprowadzający w błąd. W celu wykazania, że wskazane w sentencji niniejszej decyzji działania Spółki stanowią nieuczciwą praktykę rynkową, konieczne jest ponadto udowodnienie, że niniejsza praktyka rynkowa sprzeczna jest z dobrymi obyczajami (art. 4 u.p.n.p.r.). Pojęcie dobrych obyczajów nie jest w prawie zdefiniowane, ale podobnie jak zasady współżycia społecznego, jest przedmiotem wielu orzeczeń sądowych oraz opracowań doktryny. Wskazuje się w nich, że dobre obyczaje to uczciwe zasady postępowania i ustalone zwyczaje w ujęciu etyczno-moralnym, a na ich treść składają się elementy etyczne i socjologiczne kształtowane przez oceny moralne i społeczne, stanowiące uzupełnienie porządku prawnego. Dobre obyczaje pozostają klauzulą generalną, która podlega konkretyzacji na okoliczność danego stanu faktycznego. Zgodnie z poglądem występującym w doktrynie sprzeczne z dobrymi obyczajami są działania, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u klienta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności (...) czyli takie działanie, które potocznie określone jest jako nieuczciwe, nierzetelne, odbiegające in minus od przyjętych standardów postępowania 4 . W relacjach przedsiębiorców z konsumentami, istota zachowań zgodnych z dobrymi obyczajami została przedstawiona oraz wielokrotnie interpretowana w judykaturze. Zgodnie z wypracowanym stanowiskiem stwierdzić należy, iż „ istotą pojęcia dobrego obyczaju jest szeroko rozumiany szacunek dla człowieka. W stosunkach z konsumentami powinien on wyrażać się we właściwym informowaniu o przysługujących uprawnieniach, niewykorzystywaniem uprzywilejowanej pozycji profesjonalisty i rzetelnym traktowaniem partnerów umów. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami można uznać działania zmierzające do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u konsumenta, także wykorzystania jego niewiedzy i naiwności” 5 . 4 K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz , Warszawa 2002 r., str. 804, 5 Wyrok SOKiK z dnia 23 lutego 2006 r., sygn. akt XVII Ama 118/04. 14 Kwestionowana w niniejszym zarzucie praktyka skarżonego przedsiębiorcy dotyczy wprowadzania w błąd w zakresie informacji o wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (poprzez prezentowanie informacji o jej wysokości wyliczonej przy błędnym założeniu, że kredytowane koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń powinny zostać uwzględnione w kwocie wypłaty oznaczonej literą „Ck”, o której mowa w pkt 2 załącznika nr 4 do ustawy o kredycie konsumenckim ) oraz co do proporcji pomiędzy całkowitym kosztem kredytu a całkowitą kwotą kredytu (poprzez prezentowanie informacji o całkowitej kwocie kredytu obliczonej przy założeniu, że powinna ona uwzględniać kredytowane koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeń). Zgodnie z definicją ustawową całkowita kwota kredytu jest to suma wszystkich środków pieniężnych, które Bank udostępnia konsumentowi na podstawie umowy o kredyt - art. 5 pkt 7 u.k.k. Ratio legis powyższej regulacji sprowadza się do konieczności udzielenia konsumentowi w momencie zawarcia umowy o kredyt rzetelnej informacji o wysokości kwoty, jaką będzie mógł dysponować w sposób dowolny po zawarciu umowy. Do powyższej kwoty nie mogą zostać wliczone opłaty za udzielenie przedmiotowego kredytu, w tym opłata przygotowawcza, opłata za ubezpieczenie, prowizja czy też odsetki. Wszystkie koszty związane z udzieleniem kredytu ponoszone przez konsumenta powinny zostać umieszczone jedynie w całkowitym koszcie kredytu. Podobne zdanie w niniejszej kwestii zajęła Komisja Europejska w Wytycznych w sprawie stosowania przepisów dyrektywy o kredycie konsumenckim dotyczących rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania 6 . Zgodnie z powyższym dokumentem całkowita kwota kredytu ( total amount of credit ) nie obejmuje kwot, które stanowią koszt udzielonego kredytu, gdyż są one zamieszczone w całkowitym koszcie kredytu. Jako przykład Komisja podaje sytuację w której wierzyciel udziela konsumentowi kredytu na kwotę 5000 euro, przy czym koszt udzielenia kredytu w wysokości 100 euro jest wliczony w pulę udostępnianą konsumentowi i następnie potrącany jest w momencie wypłaty środków. Faktycznie więc konsument może rozporządzać jedynie 4900 euro i to właśnie ta kwota – w ocenie Komisji Europejskiej - powinna stanowić całkowitą kwotę kredytu. Wskazać w tym miejscu należy, iż wysokość całkowitej kwoty kredytu determinuje również wysokość rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (dalej: RRSO ). Rzeczywista roczna stopa oprocentowania zawiera koszty, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt wyrażone jako wartość procentowa całkowitej kwoty kredytu w stosunku rocznym ( vide art. 5 i 12 u.k.k.). Sposób wyliczenia RRSO w postaci wzoru matematycznego wskazany jest w załączniku nr 4 do u.k.k. Jednym z jego elementów jest wartość podana jako C k czyli kwota wypłaty, która powinna obejmować jedynie środki pieniężne, którymi konsument może w sposób swobodny dysponować. Brak w umowie prawidłowo wyliczonego RRSO uniemożliwiał konsumentom w sposób rzetelny porównanie oferty danego przedsiębiorcy z ofertami przestawionymi przez konkurentów świadczących tożsame usługi. To właśnie ten współczynnik stanowi miarodajne źródło oceny kosztów danej oferty, nawet przy jednoczesnym zróżnicowaniu pozostałych parametrów umowy. 6 Europen Commision, Commision staff working document “G uidelines on the application of Directive 2008/48/EC (Consumer Credit Directive) in relation to costs and the Annual Percentage Rate of charge”, SWD(2012) 128 final, Bruksela 8 maja 2012 r. s. 11. 15 Bank w umowach zawieranych z konsumentami w taki sposób wylicza wysokość całkowitej kwoty kredytu - a więc kwoty, którą powinien w sposób swobodny dysponować konsument i która winna być pozbawiona wszelkiego rodzaju obciążeń związanych z udzielonym kredytem - że uwzględnia w niej również koszt kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego. Opłaty te pobierane są przez przedsiębiorcę jednorazowo po uruchomieniu kredytu na rachunek wskazany w umowie kredytu z tego rachunku. W celu zobrazowania sposobu działania przedsiębiorcy warto przywołać dane wskazane np. w Umowa kredytu gotówkowego na cel konsumpcyjny z dnia 2 kwietnia 2012 r., w której to całkowita kwota kredytu wyniosła 12 764,77 zł, opłata przygotowawcza 0 zł, a opłata z tytułu ustanowienia zabezpieczeń w postaci pakietu ubezpieczeń 764,77 zł. Rzeczywista kwota, którą mógł dysponować konsument wyniosła więc jedynie 12 000 zł. W kolejnej umowie (z dnia 16 maja 2012 r.) przedstawionej przez Bank w toku postępowania powyższe wartości wyniosły odpowiednio 11 283,77 zł, 0 zł oraz 1.183,77 zł. Tak więc po odliczeniu opłat związanych z ustanowieniem zabezpieczenia konsumentowi do dyspozycji pozostała kwota 10 100 zł. Bank w odpowiedzi na przedstawione zarzuty wskazuje, iż konsument nie jest ograniczony w żadnej chwili w zakresie dysponowania całą przelaną kwotą i środki na pokrycie opłat związanych z pokryciem kosztów kredytu mogą pochodzić z funduszy znajdujących się już na jego koncie. W ocenie Prezesa UOKiK taka argumentacja jest mało wiarygodna mając na względzie dowody zebrane w toku postępowania administracyjnego. Kwoty składające się na całkowitą kwotę kredytu wyliczone były w taki sposób, aby przedsiębiorca miał pewność, iż zostaną z nich pokryte wszystkie koszty ustanowienia kredytu, a konsument otrzymał tyle pieniędzy, ile docelowo zakładał. W tym miejscu wskazać należy, iż – zgodnie z historiami rachunków – obciążenie konta konsumenta kosztami udzielonego kredytu następowało bezpośrednio po przelaniu środków udostępnianych w ramach kredytu na wskazane w umowie konto (w tym samym dniu). Konsument nie mógł więc swobodnie dysponować całą udostępnioną sumą. Nie znajduje również uzasadnienia argument, zgodnie z którym pieniądze z kredytu po przelaniu ich na konto konsumenta „zmieszały się” ze środkami, które mogłyby (ale nie muszą) znajdować się wcześniej na koncie. Wartość przesłanych środków została obliczona w takiej wysokości, w której to jednocześnie konsument otrzymuje fundusze, jakie docelowo miał zamiar pożyczyć, a przedsiębiorca automatycznie – bez odrębnej dyspozycji konsumenta – pobiera opłaty związane z przyznaniem kredytu, które w praktyce są kredytowane w ramach zawartej umowy. Przy takim założeniu odsetki naliczane są nie tylko od środków pieniężnych udostępnionych konsumentowi do jego swobodnej dyspozycji, ale również od opłat dodatkowych naliczonych w związku z udzielonym kredytem. Przedsiębiorca wskazuje, iż przy tak przyjętej procedurze może się zdarzyć sytuacja, w której to przesłane przez Bank pieniądze zostaną automatycznie zajęte w ramach postępowania egzekucyjnego czy też przesłane w inne miejsce w ramach zlecenia stałego – tak więc Spółka nie miałaby możliwości pobrania z rachunku opłat z tytułu udzielonego kredytu, do czasu zasilenia tego rachunku odpowiednią kwotą. W ocenie organu ochrony konsumentów taka sytuacja jest mało prawdopodobna, zważywszy na to, że Bank pobiera należne opłaty bezpośrednio po tym, jak przeleje środki wynikające z umowy na konto konsumenta. Ponadto Spółka sama wskazuje, iż opisywany przez nią stan faktyczny nie miał nigdy miejsca, tzn. zawsze na koncie konsumenta po przelaniu pieniędzy w ramach umowy kredytu znajdowała się kwota, którą mógł pobrać Bank. Działo się to właśnie dlatego, ponieważ chwilę 16 wcześniej przedsiębiorca przekazał na to konto środki przyznane z tytułu zawartej umowy o kredyt konsumencki. Istotne jest również to, że Bank uniemożliwia przesłanie pieniędzy z kredytu na inne konto osobiste konsumenta aniżeli to prowadzone przez Spółkę. W związku z powyższym w przypadku nowych klientów, którzy pragną uzyskać środki w ramach oferowanych produktów – zobowiązani są oni do utworzenia w tym celu specjalnego konta do rozliczeń bezgotówkowych. Jest wprawdzie możliwa wypłata środków gotówką, w takim wypadku nie ma konieczności zakładania oddzielnego konta - niemniej wskazać należy, iż przy wysokich kwotach wypłacanych w ramach kredytów konsumenckich (kilkanaście tysięcy) jest to sposób niepraktyczny, niebezpieczny oraz bardzo niewygodny. Tak więc nowy klient, który zawiera umowę z Bankiem w celu uzyskania dodatkowych funduszy, zakłada jednocześnie w nim konto osobiste. Na tymże koncie brak jest jednak innych środków, gdyż powstało ono jedynie dla celów uzyskania kredytu i możliwości przesłania tych funduszy na inne konto konsumenta, znajdujące się w oddzielnej instytucji finansowej. Nie ma w takim wypadku więc możliwości „zmieszania się” pieniędzy ze środkami znajdującymi się już na koncie czy też uniemożliwienia w inny sposób faktycznego potrącenia - z tak udostępnionych funduszy – kosztów udostępnienia kredytu. W ocenie Prezesa UOKiK uwzględnianie kosztów kredytu, tj. opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego w całkowitej kwocie kredytu (zarówno w kontekście informowania o rzeczywistej rocznej stopie oprocentowania jak i samej całkowitej kwocie kredytu) prowadzi do błędnego ukazania proporcji pomiędzy kwotą, którą kredytobiorca pożycza, a kosztami jej pożyczenia, a tym samym do wyboru przez konsumenta oferty mniej korzystnej. W przypadku, gdy oferty dwóch kredytodawców nie różnią się od siebie, a pierwszy kredytodawca uwzględnia kredytowaną prowizję zarówno w całkowitej kwocie kredytu, jak i w całkowitym koszcie kredytu, a drugi kredytodawca uwzględnia taką prowizję jedynie w całkowitym koszcie kredytu, to w efekcie konsument uzyska wprowadzającą w błąd informację, że rzeczywista roczna stopa oprocentowania dla pierwszego kredytu jest niższa niż rzeczywista roczna stopa oprocentowania dla drugiego kredytu. Wyższe koszty kredytu występują u przedsiębiorcy, który zamieszcza koszty kredytu zarówno w całkowitych kosztach kredytu, jak również w całkowitej kwocie kredytu. Jak więc wynika z powyższego, uwzględnienie kwot dodatkowych w całkowitej kwocie kredytu prowadzi do braku możliwości rzetelnego porównania kosztów kredytu w oparciu o rzeczywistą roczną stopę oprocentowania, co jest w sposób oczywisty sprzeczne z celem regulacji. Bank, nie informując konsumenta w sposób prawidłowy o całkowitej kwocie kredytu oraz wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania, implikuje w świadomości konsumentów informacje o korzystniejszych warunkach swojej oferty. Efektem tego działania może być podjęcie przez konsumenta decyzji w zakresie zawarcia umowy z tym przedsiębiorcą na warunkach mniej korzystnych, niż wynikałoby to z oferty innego kredytobiorcy, który w sposób prawidłowy wyliczył i przedstawił RRSO oraz całkowitą kwotę kredytu. Jak więc wynika z powyższego, Spółka w taki sposób konstruuje ofertę, a następnie umowę, aby konsument w ramach udostępnionej kwoty uzyskał środki, które miał zamiar uzyskać, a przedsiębiorca mógł w sposób automatyczny pobrać z nich opłaty z tytułu zabezpieczenia kredytu oraz opłatę przygotowawczą. Jest to – zdaniem organu ochrony konsumentów – błędna konstrukcja, gdyż udostępniona suma wskazana w umowie jako 17 całkowita kwota kredytu powinna odpowiadać rzeczywistym środkom, które konsument otrzymał i którymi może w późniejszym terminie dowolnie dysponować. Przy tak skonstruowanym modelu udostępniania środków pieniężnych, opłaty związane z kosztami udzielonego kredytu są automatycznie potrącane z konta konsumenta – które mogło zostać utworzone tylko na potrzeby tej konkretnej umowy kredytowej - i bez znaczenia jest to, czy znajdowały się tam wcześniej jakieś inne środki pieniężne. Konsument przed zawarciem umowy otrzymuje informacje, które nie są prawdziwe, gdyż nie może w sposób swobodny dysponować pełną sumą udostępnioną w ramach kredytu, ponieważ zaraz po ich przelaniu na konto, potrącane są koszty ustanowienia kredytu. Mając na względzie powyższe rozważania należy stwierdzić, iż Spółka w wyniku uwzględnienia w całkowitej kwocie kredytu niektórych kosztów udzielenia tego kredytu, może wprowadzać konsumentów w błąd w zakresie wysokości rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania oraz wysokości całkowitej kwoty kredytu, przez co przeciętny konsument może podjąć decyzję, której by nie podjął, gdyby w sposób należyty został poinformowany o warunkach udzielanego kredytu. Przedmiotowe działanie w ocenie Prezesa UOKiK może spełniać przesłanki nieuczciwej praktyki rynkowej, o której mowa w art. 5 ust. 1 u.p.n.p.r. Niemniej jednak wskazać należy, iż przedsiębiorca w toku postępowania wyjaśniającego, w celu uniknięcia dalszych wątpliwości w zakresie kwalifikacji swojego postępowania, w taki sposób zmienił wzorce umowne, aby konsument miał pewność, iż zobowiązany jest do zapłaty kosztów ustanowienia kredytu, najpóźniej w dniu jego uruchomienia. Nowe wzorce zostały wprowadzone do obrotu w dniu 12 listopada 2012 r. Jednocześnie od 3 grudnia 2012 r. wprowadzony został formularz „Dyspozycja pobrania prowizji lub opłaty”, w której to konsument wyraża autonomiczną decyzję w zakresie pobranie ze wskazanego przez niego rachunku opłat wynikających z ustanowienia kredytu, w tym opłaty przygotowawczej czy też opłaty z tytułu zabezpieczenia kredytu. Od wprowadzenia przedmiotowej dyspozycji brak jest automatyzmu w zakresie potrącania przedmiotowych opłat ze środków udostępnianych konsumentowi w ramach umowy kredytu. Konsument ma więc realny wybór, w jaki sposób regulować opłaty wynikające z udzielonego przez przedsiębiorcę kredytu. Przy takim założeniu oferta skierowana do konsumenta powinna w zakresie całkowitej kwoty kredytu zawierać w sobie jedynie takie środki pieniężne, które rzeczywiście zostają kredytobiorcy udostępnione, a to w jaki sposób ureguluje koszty kredytu pozostaje jedynie w jego dyspozycji. Może zarówno uczynić to w formie gotówkowej przed uruchomieniem kredytu, jak i żądać obciążenia jego konta wskazanymi opłatami. Konsument ma więc możliwość podjęcia świadomej decyzji w zakresie spłaty żądanych należności z tytułu wypłaty środków przyznanych w ramach umowy kredytu. Wskazać należy, iż kredytobiorca może w takim wypadku dowolnie modyfikować zakres spłaconych kosztów, tzn. część wpłacić gotówką przed uruchomieniem terminu, a pozostałą część pobrać ze środków udostępnionych w ramach kredytu. Zgodnie z dyspozycją art. 27 ust. 1 i 2 u.o.k.i.k. nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał zabronionych działań, o których mowa w art. 24 ww. ustawy. W związku z modyfikacją zapisów umownych, a także w związku z wprowadzeniem do obrotu wzorca „ Dyspozycji pobrania prowizji lub opłaty ”, który umożliwiał konsumentowi swobodny wybór w zakresie dysponowania udostępnioną sumą pieniężną w ramach umowy kredytu, doszło do zaniechania stosowania kwestionowanej praktyki. Jako datę zaniechania przedmiotowej praktyki Prezes UOKiK przyjął datę 18 wprowadzenia do obrotu formularza „ Dyspozycja pobrania prowizji lub opłaty ”. Mając powyższe na względzie organ ochrony konsumentów wydał decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 3 grudnia 2012 r. 2. W świetle przepisu art. 24 u.o.k.i.k. przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Działania przedsiębiorcy mogą zostać uznane za bezprawne w razie ustalenia, że doszło do naruszenia przepisów innych ustaw zasad współżycia społecznego oraz dobrych obyczajów. W ocenie Prezesa UOKIK przedsiębiorca w sposób nieuprawniony pobiera od konsumentów odstępujących od umowy o kredyt konsumencki odsetki od kwoty obejmującej zarówno środki pieniężne udostępnione do dyspozycji konsumentów, jak również uwzględniającej koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego. Zgodnie z art. 54 ust. 1 oraz ust. 2 u.k.k. - konsument zwraca niezwłocznie kredytodawcy kwotę udostępnionego kredytu wraz z odsetkami za okres od dnia wypłaty kredytu do dnia spłaty kredytu. Poprzez kwotę udostępnionego kredytu należy rozumieć realną wysokość środków pieniężnych, które znajdują się w dyspozycji konsumenta na podstawie zawartej umowy. Bank w ramach niniejszego postępowania oświadczył, iż w przypadku odstąpienia konsumenta od umowy, nalicza odsetki za faktyczny okres wykorzystania kredytu od całkowitej kwoty kredytu określonej w zawartej z konsumentem umowie. Wskazać jednak należy, iż Spółka w całkowitą kwotę kredytu wlicza nie tylko sumę środków pieniężnych udostępnionych konsumentowi, którą może dowolnie rozdysponowywać, ale również koszty kredytu w postaci opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego. Taka sytuacja ma miejsce w momencie, w którym to konsument nie reguluje kosztów kredytu ze swoich środków zewnętrznych, tylko pokrywane są one z udostępnionej przez Bank kwoty w ramach umowy o kredyt konsumencki. Z powyższego wynika, iż praktyka określona w niniejszym zarzucie jest bezpośrednio skorelowana ze stwierdzoną praktyką w pkt I.1 sentencji niniejszej decyzji. To właśnie nieprawidłowe wyliczanie wartości całkowitej kwoty kredytu powoduje to, że przy odstąpieniu konsumenta od umowy w ustawowym terminie 14 dni naliczane są odsetki również od kosztów ustanowienia kredytu. Przy takim działaniu konsument jest obciążany odsetkami nie tylko od rzeczywistej kwoty, którą może dowolnie dysponować w ramach udostępnionego kredytu, ale również odsetkami naliczanymi od kosztów uzyskania kredytu, które jest zobowiązany zapłacić przedsiębiorcy i które pobierane są przez Bank w momencie uruchomienia kredytu. W ocenie Prezesa UOKiK przedsiębiorca jest uprawniony jedynie do naliczania odsetek za środki udostępnione konsumentom, którymi mogą oni świadomie i dowolnie rozporządzać. W przypadku odstąpienia od umowy uważana jest ona za niezawartą, a to, co strony już świadczyły ulega zwrotowi. Odstąpienie takie ma moc wsteczną, powodując nie tyle wygaśnięcie umowy, ale powrót do stanu, jaki istniał przed jej zawarciem ( ex tunc ), a przedsiębiorcy nie należy się nic ponad to, co wskazuje ustawodawca. W takiej sytuacji Bank nie może żądać od konsumenta zapłaty kosztów związanych z udzieleniem kredytu, gdyż te nie są już mu należne, a ich „zwrot” nastąpił w chwili uruchomienia kredytu na rachunek wskazany w umowie kredytu z tego rachunku. Konsument nie mógł więc dysponować tymi środkami, 19 które zostały przeznaczone na opłatę przygotowawczą oraz opłatę z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego i pobrane przez Bank zaraz po wypłacie kredytu. Przedsiębiorcy nie przysługuje więc prawo do żądania zwrotu tak pobranych opłat, a tym samym nie ma możliwości żądania odsetek od tych kwot. Reasumując w przypadku odstąpienia przez konsumenta od umowy o kredyt konsumencki, w przypadku pokrycia opłat związanych z udzieleniem kredytu ze środków wypłaconych konsumentowi w ramach tegoż kredytu, Bankowi służy jedynie prawo żądania zwrotu środków pieniężnych wypłaconych kredytobiorcy pomniejszonych o koszty udzielonego kredytu, tj. opłaty przygotowawczej oraz opłaty z tytułu ustanowienia zabezpieczenia w postaci pakietu ubezpieczeniowego. Przeciwne postępowanie przedsiębiorcy należy uznać za działanie bezprawne. Zgodnie z dyspozycją art. 27 ust. 1 i 2 u.o.k.i.k. nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał zabronionych działań, o których mowa w art. 24 ww. ustawy. Praktyka określona w przedmiotowym zarzucie wynika po części z praktyki wskazanej w zarzutu w pkt I.1. sentencji decyzji, gdyż brak prawidłowego określenia całkowitej kwoty kredytu, oddziałuje bezpośrednio na sposób obliczania kwoty, od której należy liczyć odsetki w przypadku odstąpienia przez konsumenta od umowy kredytu konsumenckiego. W związku z modyfikacją zapisów umownych, a także w związku z wprowadzeniem do obrotu wzorca „ Dyspozycji pobrania prowizji lub opłaty ”, który umożliwiał konsumentowi swobodny wybór w zakresie dysponowania udostępnioną sumą pieniężną w ramach umowy kredytu, doszło do zaniechania stosowania kwestionowanej praktyki w niniejszym zarzucie. Jako datę zaniechania przedmiotowej praktyki Prezes UOKiK przyjął datę wprowadzenia do obrotu formularza „ Dyspozycja pobrania prowizji lub opłaty ”. Mając powyższe na względzie organ ochrony konsumentów wydał decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 3 grudnia 2012 r. II. Uprawdopodobnienie bezprawności działania zarzutu z pkt II sentencji decyzji. Przepis art. 28 ust. 1 u.o.k.i.k. stanowi, że „ jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań”. W związku z powyższym, dla zastosowania art. 28 u.o.k.i.k. zachodzi w przedmiotowej sprawie konieczność uprawdopodobnienia naruszenia przez Bank przepisu art. 24 u.o.k.i.k. Jak wspomniano wyżej, zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 1 u.o.k.i.k. za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: rejestr ). 20 Należy w tym miejscu wskazać, iż wzorce umowy wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mogą być poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca (art. 479 36 – 479 45 k.p.c.) dokonuje się niezależnie od tego, czy wzorzec był, czy też nie był zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (cały wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowień w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: SOKiK ) i wyłącznie do kompetencji tego Sądu należy uznanie postanowień wzorców umów za niedozwolone. Przepis art. 479 43 k.p.c. rozszerza prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocności rozszerzonej następuje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Konsekwencją umieszczenia postanowienia w rejestrze jest to, że posłużenie się nim będzie miało skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzględnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowień umownych oznacza, że od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. Powyższe stanowisko Prezesa Urzędu zgodne jest z orzecznictwem Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 13 lipca 2006r. (sygn. akt III SZP 3/06) stwierdził, iż „(…) stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów (…) oraz, że „wpis postanowienia wzorca do rejestru skutkuje tym, że zakazane jest posługiwanie się wpisaną klauzulą we wszystkich wzorcach umów (…) w oderwaniu od rodzaju umowy lub gałęzi gospodarki, w której umowa została zawarta”. W uzasadnieniu do powyższej uchwały Sąd uznał m.in., że „ (…) praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów art. 23a u.o.k.i.k. obejmuje również przypadki wprowadzania jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej, co wpisana do rejestru (…). Przyjęta powyżej rozszerzająca wykładnia art. 23a u.o.k.i.k. znajduje również uzasadnienie w dyrektywach 93/13 oraz 98/27 a także orzecznictwie ETS dotyczącym zasady efektywności (…)”. Nie jest zatem konieczna dokładna literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej, stąd niedozwolone będą także takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Mając powyższe rozważania na uwadze, Prezes UOKiK zakwestionował następujące postanowienia: Roczna stopa oprocentowania kredytu może ulec zmianie w przypadku zmiany jednego spośród podanych niżej czynników: 1) podwyższenia stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego, stopy lombardowej Narodowego Banku Polskiego lub stopy depozytowej Narodowego 21 Banku Polskiego, ustalonych przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 2) podwyższenie stopy rezerwy obowiązkowej od wkładów złotowych, ustalonej przez Radę Polityki Pieniężnej, o co najmniej 0,25 punktu procentowego, 3) podwyższenie stawek WIBID, określających koszt pozyskania środków pieniężnych na krajowym rynku międzybankowym, o co najmniej 0,1 punktu procentowego 4) podwyższenie poziomu cen, ustalone na podstawie ogłaszanych przez Główny Urząd Statystyczny wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych, o co najmniej 2 procent. ( § 6 Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego) W ocenie organu ochrony konsumentów kwestionowany zapis może mieścić się w hipotezie klauzuli zamieszczonej pod poz. 3016 rejestru o treści: " Kredyt oprocentowany jest według zmiennej stopy procentowej obowiązującej w okresach, za które naliczane są odsetki. Wysokość ustalonego oprocentowania może ulec zmianie w przypadku zmiany o co najmniej 0,25 punktu procentowego jednego z niżej wymienionych czynników 1/ stawek WIBOR 2/ stopy procentowej bonów skarbowych 52- tygodniowych 3/ stopy redyskonta weksli NBP 4/ stopy procentowej kredytu lombardowego NBP 5/ wysokości stopy rezerw obowiązkowych Zmiana wysokości oprocentowania następuje z dniem wejścia w życie w bankach Uchwały Zarządu Banku zmieniającej wysokość stopy procentowej" (wyrok Sądu Okręgowego Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie– dalej: SOKiK - z dnia 9 kwietnia 2010 r. sygn. akt XVII AmC 959/09, potwierdzony wyrokiem Sądu Apelacyjnego 27 października 2010 r. sygn. akt VI ACa 775/10 oraz postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2011 r. sygn. akt I CSK 310/11). W powyższych wyrokach sądy jednoznacznie wskazały, że użycie w postanowieniu pojęcia „może ulec zmianie” powoduje, iż nie jest wiadomym, czy nastąpi jakakolwiek zmiana wysokości oprocentowania kredytu, co pozostawia jedynie uznaniu Spółki dokonanie ewentualnej zmiany oprocentowania przy wystąpieniu któregokolwiek z wymienionych czynników. Również fakt, iż nie jest wiadomym o ile wzrośnie oprocentowanie stanowi naruszenie interesów konsumentów albowiem postanowienie to odnosi się jedynie do wzrostu o określoną wartość punktu procentowego wskazanych czynników, nie zawierając informacji o sposobie wyliczenia nowego oprocentowania powoduje. W takim wypadku konsument nie ma możliwości dokonania analizy zasadności wprowadzonej zmiany i prawidłowego obliczenia wysokości nowego oprocentowania. Ponadto - jak słusznie zauważył Sąd Najwyższy – abuzywność tej klauzuli nie może budzić wątpliwości, skoro nie obliguje przedsiębiorcy do obniżenia stopy oprocentowania kredytu w przypadku zmiany czynnika bądź czynników na korzyść kredytobiorcy. W przedmiotowej sprawie Bank również nie precyzuje konieczności zmiany oprocentowania, pozostawiając przedmiotową kwestię jedynie w jego gestii. W kwestionowanej klauzuli nie było również informacji, czy zmiany będą tożsame wraz ze zmianami wymienionych parametrów oraz czy wprost będą oddawać ich wysokość. Tak więc przedsiębiorca byłby uprawniony do dowolnej zmiany rocznej stopy oprocentowania, a nie jedynie w zakresie i wysokości wynikających ze zmiany tych parametrów. Ponadto nie został określony okres, w jakim byłaby możliwa zmiana oprocentowania umownego biorąc pod uwagę moment zmiany wskazanych w umowie parametrów, co może prowadzić do sytuacji, 22 w której to roczna stopa oprocentowania zostanie zmieniona, mimo upływu długiego okresu od faktycznej zmiany jednego ze wskaźników, z którym nie ma już ekonomicznego powiązania. W ocenie Prezesa UOKiK to właśnie w tym zakresie postanowienie zamieszczone we wzorcu stosowanym przez Bank w niniejszym postępowaniu może być tożsame z klauzulą wpisaną już do rejestru. Warto w tym miejscu wskazać, iż nieuprawnione jest również takie uregulowanie zmiennego oprocentowania w umowie, które przyznaje przedsiębiorcy prawo do zmiany oprocentowania jedynie w przypadku podwyższenia określonych parametrów (co skutkuje podwyższeniem zmiennego oprocentowania), nie przyznając analogicznego prawa konsumentowi w sytuacji obniżenia tożsamych wskaźników. Prawa stron umowy kredytowej - w przypadku zawierania ich w obrocie konsumenckim - powinny być wyważone i nie mogą stanowić formy uprzywilejowania tylko silniejszej strony stosunku zobowiązaniowego. Przedsiębiorca w niniejszym postępowaniu możliwość zmiany oprocentowania uzależnił jedynie od wzrostu czynników determinujących stopę oprocentowania, nie wprowadzając podobnego obowiązku w przypadku obniżenia ww. czynników. Mając powyższe na względzie, za uprawdopodobnione uznać zatem należy, że działanie przedsiębiorcy, polegające na stosowaniu we wzorcu umowny Umowa Nr…. kredytu odnawialnego na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego postanowienie o ww. treści, może stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 u.o.k.i.k . Zgodnie z art. 28 u.o.k.i.k , jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione - na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania z urzędu – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24 tej ustawy, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes UOKiK może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Bank jeszcze na etapie postępowania wyjaśniającego zaniechał stosowania przedmiotowego postanowienia. Niemniej po przedstawieniu zarzutu w postanowieniu wszczynającym postępowanie w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów, Spółka zobowiązała się do usunięcia skutków stosowania przez przedsiębiorcę niedozwolonej klauzuli poprzez całkowite wyeliminowanie jej z obrotu prawnego w ramach umów nadal obowiązujących . Zgodnie przedmiotowym zobowiązaniem, Spółka wskazała, iż w terminie 2 miesięcy od uprawomocnienia się decyzji Prezesa UOKIK w tym zakresie, zobowiązuje się do poinformowania wszystkich kredytobiorców, których wiąże jeszcze umowa o kredyt odnawialny na cele konsumpcyjne dla posiadaczy konta osobistego w wersji sprzed 12 listopada 2012 r., czyli zawierającego zakwestionowane przez Prezesa UOKiK postanowienie, iż: a. Bank rezygnuje (zrzeka się) w bieżącym 12-miesięcznym okresie kredytowania z uprawnienia przewidzianego dla niego tym postanowieniem w części dotyczącej podwyższenia rocznej stopy oprocentowania kredytu, wobec czego do końca bieżącego 12-miesięcznego okresu kredytowania roczna stopa oprocentowania kredytu nie zostanie jednostronnie podwyższona przez Bank; 23 b. w przypadku przedłużenia okresu kredytowania na kolejny 12-miesięczny okres kredytowania zgodnie z warunkami opisanymi w umowie kredytu, kredyt będzie oprocentowany w całym okresie kredytowania przy zastosowaniu stałej stopy procentowanej. Analizując projekt powyższego zobowiązania, Prezes UOKiK uznał, iż brak jest przeciwwskazań do przyjęcia zobowiązania w omawianym zakresie, gdyż takie zobowiązanie ma na celu całkowite wyeliminowanie z obrotu postanowienia umownego, które może być tożsame z klauzulą wpisaną już do rejestru i to nie tylko ze wzorców umownych aktualnie używanych przez Spółkę, ale również z umów już obowiązujących konsumentów, co prowadzić będzie do usunięcia skutków niedozwolonej praktyki W świetle powyższego organ ochrony konsumentów uznał, że podjęte przez przedsiębiorcę zobowiązanie zmierza bezpośrednio do zapobieżenia naruszeniom art. 24 u.o.k.i.k. Tym samym możliwe jest uznanie, że spełniony został drugi, obok uprawdopodobnienia stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, warunek niezbędny do wydania - w zakresie pkt II - decyzji na podstawie art. 28 ust. 1 u.o.k.i.k. Przesłanka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w pkt I i II. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów formułuje definicję negatywną pojęcia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzając w art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W świetle art. 1 ust. 1 wyżej przywołanej ustawy należy przyjąć, że ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy działania przedsiębiorcy są powszechne i mogą dotknąć każdego potencjalnego konsumenta będącego kontrahentem przedsiębiorcy. Przedmiotem ochrony nie są zatem interesy indywidualnego konsumenta lub grupy indywidualnych konsumentów, ale wszystkich – aktualnych lub potencjalnych klientów – traktowanych jako grupa uczestników rynku zasługująca na szczególną ochronę 7 . Stanowisko to potwierdzone zostało również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w uzasadnieniu jednego z wyroków stwierdził, iż: „nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy antymonopolowej można wszczynać tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” 8 . W ocenie Prezesa UOKiK zakwestionowane w przedmiotowej decyzji zachowanie Banku godzi w zbiorowe interesy konsumentów. Stroną umowy zawieranej przez ww. przedsiębiorcę są zarówno wszyscy aktualni, jak i wszyscy potencjalni klienci zamierzający skorzystać z kredytu konsumpcyjnego. Zatem krąg adresatów takiego wzorca nie jest z góry określony. 7 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt VI ACa 306/08, a także T. Skoczny, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów Komentarz , Warszawa 2009, s. 962. 8 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2003 r., sygn. akt: I CKN 504/01. 24 Na poparcie powyższego należy zatem przytoczyć stanowisko SOKiK, który w jednym z wyroków wskazał, iż „ jeżeli potencjalną daną praktyką przedsiębiorcy może być dotknięty każdy konsument w analogicznych okolicznościach, to ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów” 9 . Tak więc w rozpatrywanym stanie faktycznym zachowanie Spółki nie dotyczy interesów poszczególnych osób, których sprawy mają charakter jednostkowy, indywidualny i nie dający się porównać z innymi, lecz wpływa niekorzystnie na interesy potencjalnie nieokreślonego kręgu konsumentów, których sytuacja jest identyczna i wspólna dla całej, licznej grupy obecnych i przyszłych kontrahentów przedsiębiorcy. Mając powyższe na względzie należy wskazać, iż przesłanka wystąpienia zbiorowych interesów konsumentów nastąpiła w przypadku praktyki stwierdzonej zarówno w pkt I, jak i w pkt II sentencji decyzji. Wobec tego orzeczono jak w pkt I oraz II sentencji decyzji. III. Stosownie do art. 28 ust. 3 u.o.k.i.k. w decyzji (…) Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Zgodnie z tym przepisem Bank Gospodarki Żywnościowej z siedzibą w Warszawie został zobowiązany do złożenia - w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się pkt II sentencji niniejszej decyzji - sprawozdania o realizacji przyjętego zobowiązania. Organ ochrony konsumentów nie nałożył na przedsiębiorcę kary pieniężnej za praktykę wskazaną w pkt II sentencji decyzji, bowiem art. 28 ust. 4 u.o.k.i.k. stanowi, iż w przypadku wydania decyzji, o której mowa w ust. 1 nie stosuje się art. 26 i 27 oraz art. 106 ust. 1 pkt 4, z zastrzeżeniem ust. 7 tejże ustawy. Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w pkt III sentencji. IV. Zgodnie z art. 80 u.o.k.i.k. Prezes UOKiK rozstrzyga o kosztach w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W myśl art. 77 ust. 1 u.o.k.i.k., jeżeli w wyniku postępowania organ ochrony konkurencji stwierdził naruszenie przepisów ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania. W świetle natomiast art. 263 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego, do kosztów postępowania zalicza się m.in. koszty doręczenia stronom pism urzędowych. Z kolei zgodnie z art. 264 § 1 ww. kodeksu, jednocześnie z wydaniem decyzji organ administracji publicznej ustala w drodze postanowienia wysokość kosztów postępowania, osoby zobowiązane do ich poniesienia oraz termin i sposób ich uiszczenia. Postępowanie w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów zostało wszczęte z urzędu, a w jego wyniku organ ochrony konsumentów w punkcie I oraz punkcie II sentencji decyzji stwierdził naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Kosztami niniejszego postępowania są wydatki związane z korespondencją prowadzoną przez Prezesa UOKiK ze stroną. W związku z powyższym postanowiono obciążyć 9 Wyrok SOKiK z dnia 13 stycznia 2009 r. (sygn. akt XVII Amc 26/08). 25 ww. przedsiębiorcę kosztami postępowania w wysokości 34,15 zł (słownie: trzydzieści cztery złote 15/100). Z uwagi na powyższe orzeczono jak w punkcie IV sentencji. Koszty niniejszego postępowania, przedsiębiorca, obowiązany jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000 w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 kodeksu postępowania cywilnego od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie, które wnosi się za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia. W przypadku kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie IV niniejszej decyzji, stosownie do art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z 479 32 § 1 i 2 kodeksu postępowania cywilnego oraz stosownie do art. 264 § 2 kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, stronie przysługuje zażalenie za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie tygodniowym od dnia jej doręczenia. Z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Dorota Karczewska Otrzymują: 1. Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. ul. Kasprzaka 10/16 01-211 Warszawa 2. a/a.