RGD-11/2000

URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W GDAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL . (0-58) 346-29-32, T EL /F AX (0-58)346-29-33, T EL . C ENTRALA (0-58) 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL Gdańsk, 28 kwietnia 2000r. RGD.561-49/99/00/MLM DECYZJA RGD.11/2000 I. Na podstawie art. 8 ust. 1, w związku z art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie inte- resów konsumentów (Dz.U. Nr 52 z 1999r., poz.547), po przeprowadzeniu po- stępowania administracyjnego wszczętego z urzędu przeciwko Zakładowi Usług Komunalnych Marian Marszałkowski w Glinczu nakazuje się skarŜonemu Zakładowi zaniechania stosowania praktyki monopolistycznej polegającej na naduŜywaniu pozycji dominującej na lokalnym rynku usług wodociągowych poprzez narzucanie odbiorcom uciąŜliwych warunków umów na dostawę wo- dy, nie gwarantujących odbiorcom odpowiednich, jakościowych standardów obsługi. II. Na podstawie art. 104 K.p.a. i art. 8 ust. 1, w związku z art. 5 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 24 lutego 1990r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycz- nym /.../ nakazuje się Zakładowi Usług Komunalnych zaniechania stosowania praktyki monopolistycznej polegającej na stwarzaniu konsumentom uciąŜli- wych warunków dochodzenia swoich praw poprzez nieuwzględnienie w umo- wie o dostawę wody zapisów określających zasady dokonywania pomiaru i rozliczeń za zuŜytą wodę, jaki i odpowiedzialności dostawcy za dostarczanie wody o nieodpowiednich parametrach jakościowych. UZASADNIENIE Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadząc, w innej sprawie, postępowanie wyjaśniające, dokonał analizy umów o dostawę wody zawieranych przez Zakład Usług Komunalnych – Marian Marszałkowski z odbiorcami usług wodo- 2 ciągowych. Wyniki analizy wskazywały na to, iŜ niektóre zapisy umów nie gwaranto- wały konsumentom naleŜytego zabezpieczenia ich praw, jak np. moŜliwości korzy- stania z upustów czy bonifikat naleŜności, w sytuacji dostarczania przez dostawcę wody o nieodpowiedniej jakości czy ciśnieniu, co mogłoby być uznane za przejaw naduŜywania pozycji dominującej i stać w sprzeczności z zakazem określonym przepisem art. 5 ust. 1 pkt 6 i 8 ustawy o przeciwdziałaniu [...]. Mając na uwadze powyŜsze okoliczności Urząd Ochrony Konkurencji i Kon- sumentów wszczął postępowanie administracyjne w sprawie nakazania zaniechania stosowania przez ZUK praktyki monopolistycznej polegającej na narzucaniu odbior- com uciąŜliwych warunków umów na dostawę wody, poprzez nieuwzględnianie w ww. umowach moŜliwości skutecznego domagania się usługobiorcy obniŜenia naleŜ- ności w razie dostarczania wody o nieodpowiednim ciśnieniu. W odpowiedzi na wszczęcie postępowania skarŜony przedsiębiorca, w pi- śmie z dnia 7 lutego br., uznał postawiony zarzut za chybiony bowiem, jego zdaniem, w kwestiach spornych usługobiorca zawsze ma moŜliwość, w oparciu o przepisy ko- deksu cywilnego, skutecznego domagania się rekompensat na drodze sądowej. W dniu 1 marca br., prowadzone dotychczas postępowanie zostało rozsze- rzone o zarzut zdefiniowany art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy, tj. narzucania uciąŜliwych wa- runków umów o dostawę wody, których zapisy nie zapewniają odbiorcom odpowied- nich jakościowych standardów obsługi, poprzez pominięcie w ich treści; a) prawa odbiorcy do skutecznego domagania się obniŜenia naleŜności, w razie dostarczania wody o nieodpowiednich parametrach jakościowych, b) określenia obowiązków dostawcy w przypadku wystąpienia przerw w dostawie wody, c) zasad dokonywania pomiaru i rozliczeń za zuŜytą wodę oraz sposobu ustalania naleŜności w razie niesprawności urządzeń pomiarowych. Ponadto prowadzone postępowanie rozszerzono o zarzut określony art. 5 3 ust. 1 pkt 8 ustawy antymonopolowej tj. naduŜywania pozycji dominującej na rynku poprzez stwarzanie konsumentom uciąŜliwych warunków dochodzenia swoich praw. O RGAN ANTYMONOPOLOWY USTALIŁ I ZWAśYŁ CO NASTĘPUJE : Warunkiem koniecznym zastosowania ustawy antymonopolowej jest usta- lenie rynku właściwego w danej sprawie tzw. rynku relewantnego, gdyŜ właśnie na nim ujawniają się praktyki monopolistyczne będące przejawem naduŜywania siły ryn- kowej przez skarŜony podmiot. Określając rynek właściwy i wyznaczając jego granice naleŜy wziąć pod uwagę co najmniej następujące jego elementy, takie jak: produkt, terytorium, faza obrotu towarowego (zbyt, hurt, detal), funkcję strony obrotu (podaŜ, popyt) oraz czasowy aspekt obrotu. Identyfikacja wymiaru produktowego rynku sprowadza się do wyodręb- nienia towarów, w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy o przeciwdziałaniu [...], w oparciu o ich szczególne własności, m.in. przeznaczenie, funkcje uŜytkowe i cenę tak, aby odróŜnić te towary od innych w taki sposób, Ŝe nie istnieje moŜliwość dowolnej ich zamiany. Chodzi więc tutaj o towary takie same lub z punktu widzenia nabywcy uznawane za substytuty. Definicja rynku w ujęciu przestrzennym wyraŜa ogół stosunków wymiany oraz stosunków równoległych zachodzących między jego uczestnikami usytuowanymi na danym obszarze. W związku z powyŜszymi ustaleniami Urząd stanął na stanowisku, Ŝe ryn- kiem produktowym, w prowadzonej sprawie, jest rynek świadczonych przez skarŜo- nego usług wodociągowych, natomiast przestrzennie rynek ten został ograniczony do sieci wodociągowej Gminy śukowo, dzierŜawionej i uŜytkowanej przez ZUK. Na wyŜej wyznaczonym rynku ZUK, jako dostawca wody oraz jedyny uŜyt- 4 kownik dzierŜawionej sieci, posiada bezspornie pozycję monopolistyczną w rozumie- niu art. 2 pkt 6 ustawy o przeciwdziałaniu […]. Daje mu to określoną władzę rynko- wą przesądzając jednocześnie o moŜliwości zastosowania wobec tego podmiotu art. 5 ust. 1 ustawy. Mimo iŜ, właścicielem sieci jest gmina, to ZUK funkcjonuje na rynku jako samodzielny, wyodrębniony organizacyjnie i finansowo przedsiębiorca, działa we wła- snym imieniu i na własny rachunek i zobowiązany jest – na równi z innymi podmio- tami – do przestrzegania prawa regulującego sferę stosunków ekonomicznych, w tym równieŜ przepisów ustawy antymonopolowej. Na nim takŜe ciąŜą wszelkie obo- wiązki zarówno jako dostawcy wody jak i jako partnera w umowach. Aby jednak stwierdzić stosowanie przez przedsiębiorcę praktyk monopoli- stycznych określonych w art. 5 ust. 1 pkt 6 naleŜy wykazać, iŜ naduŜywał on zajmo- wanej pozycji i sprzedawał swoje usługi w taki sposób, iŜ narzucał uciąŜliwe warunki umów oraz osiągał z tego tytułu nieuzasadnione korzyści. Narzucanie uciąŜliwych warunków oznacza, Ŝe usługobiorca został zmu- szony przez kontrahenta, w sposób sprzeczny z ustawą o przeciwdziałaniu […], do ich przyjęcia. W rozpatrywanej sprawie dostawa wody odbywa się na podstawie umowy, której warunki nie zapewniają konsumentom odpowiednich jakościowych standardów obsługi poprzez pominięcie w ich treści m.in.; prawa skutecznego domagania się re- kompensaty za dostarczoną wodę o nieodpowiednich parametrach (np. ciśnieniu), czyli odbiorca nie ma wpływu na jakość świadczonych usług przez usługodawcę; jak teŜ zasad dokonywania pomiaru i rozliczeń za zuŜytą wodę oraz sposobu ustalania naleŜności w razie niesprawności urządzeń pomiarowych. NaleŜy takŜe nadmienić, Ŝe obowiązki informacyjne dostawcy w sytuacji wystąpienia braku lub dłuŜszych przerw w dostawie wody zostały znacznie ograni- czone. Takich warunków, narzuconych siłą przewagi kontraktowej dostawcy, z pewnością nie miałby on szans wynegocjować w hipotetycznej sytuacji istnienia kon- 5 kurencji na rynku. Generalnie kaŜdy usługodawca zobowiązany jest od świadczenia usług o odpowiedniej jakości – przyjęcie odmiennego stanowiska naruszałoby bezwzględnie obowiązujące przepisy art. 560 § 1 i § 3 kc, które przyznają kupującemu prawo obni- Ŝenia ceny w wypadku, gdy przedmiot ma wady. Za obniŜeniem opłaty za dostarcza- nie wody o nieodpowiednich parametrach jakościowych (np. ciśnieniu) przemawia więc wzgląd na zachowanie wymogu ekwiwalentności wzajemnych świadczeń, ale nie tylko. Egzekwowanie przez odbiorcę swych uprawnień, na wypadek dostaw wody o nieodpowiedniej jakości, czy ciśnieniu przyczynić się moŜe do podnoszenia stopnia dbałości przy wykonywaniu swych zobowiązań ze strony dostawcy wody. Z uwagi na charakter działalności powodowego dostawcy kryteria naleŜytej staranności, o któ- rym mowa w art. 355 § 2 kc, powinny być szczególnie wysokie (por. wyrok Sądu An- tymonopolowego z dnia 1 marca 1993r., sygn. akt XVII Amr 43/92). NaleŜy mieć na względzie, Ŝe przedmiotem postępowania antymonopolo- wego jest treść umowy regulującej zasady współpracy stron. W tym kontekście sta- nowisko dostawcy, odmawiającego uregulowań w umowie jasno określonych, czytel- nych i zrozumiałych dla odbiorcy zasad dokonywania pomiaru i wzajemnych rozliczeń czy teŜ odpowiedzialności z tytułu dostarczania wody o nieodpowiednich parame- trach na tej podstawie, Ŝe odbiorcom przysługuje prawo dochodzenia swoich rosz- czeń na drodze postępowania sądowego nie znajduje uzasadnienia. Dlatego teŜ zagadnienie regulacji w umowie zasad odpowiedzialności do- stawcy np. z tytułu wadliwej usługi, przede wszystkim w ramach rękojmi za wady, zachowuje aktualność i jest przydatne w stosunkach pomiędzy dostawcą, a jego kon- trahentami. W ocenie Urzędu w takiej sytuacji dostawca wody osiąga nieuzasadnione korzyści w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy antymonopolowej. Tą nieuzasadnio- ną korzyścią jest pobieranie opłat, z naruszeniem zasady ekwiwalentności wzajem- nych świadczeń stron umowy oraz przepisów o rękojmi, w wysokości ustalonej dla dostaw wody np. o odpowiednim ciśnieniu, pomimo jego niezachowania. Wobec spełnienia łącznie wszystkich przesłanek analizowanego przepisu ustawy o przeciwdziałaniu […] zarzut narzucania przez ZUK uciąŜliwych warunków 6 umów przynoszących mu nieuzasadnione korzyści naleŜy uznać za udowodniony. Rozpatrując, czy działania ZUK naruszają przepis art. 5 ust. 1 pkt 8 ustawy antymonopolowej naleŜy stwierdzić, iŜ brak stosownych (wymienionych wyŜej) zapi- sów w umowie na dostarczanie wody moŜe nastręczać odbiorcy dochodzącemu swych roszczeń, powaŜne trudności, o ile wręcz uniemoŜliwić egzekwowanie swoich praw, co w świetle analizowanego przepisu naleŜy uznać za sprzeczne z prawem naduŜycie władzy rynkowej poprzez stwarzaniu konsumentom uciąŜliwych warunków dochodzenia swoich praw. KaŜda umowa winna określać zarówno wzajemne obowiązki jaki i prawa umawiających się stron. Odbiorcy (kontrahenci) powinni znać, w ramach swoich praw, zasady dokonywania pomiaru i rozliczeń za zuŜytą wodę jak teŜ i oczekiwać odpowiedniej jakości świadczonych usług. W Ŝadnej mierze organ antymonopolowy, który jest zobowiązany do ochrony interesów konsumentów nie moŜe akceptować (uznać za prawidłową) umowy która konsumentom przyznaje tylko jedno prawo; prawo do dochodzenia swoich roszczeń na drodze postępowania sądowego. Takie stanowisko nie znajduje Ŝadnego racjonalnego uzasadnienia. Co więcej, kontrahenci broniący swoich praw lub egzekwujący te prawa zmuszani są, we wstępnej fazie, do ponoszenia dodatkowych kosztów (opłaty sądowe), gdyŜ umowa nie przewiduje in- nych, wynikających wprost z jej treści, moŜliwości załatwienia ewentualnie zaistnia- łego sporu. Ponadto naleŜy podnieść, Ŝe kwestionowana umowa – w rozpatrywanym zakresie – nie odpowiada równieŜ minimalnym standardom obsługi odbiorców okre- ślonych we wzorcowej umowie o dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków, opra- cowanej wspólnie przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów i Izbę Gospodar- czą „Wodociągi Polskie” w Bydgoszczy. Generalnie rzecz biorąc umowa ta stanowi podstawę dla negocjacji pomiędzy dostawcą a odbiorcami, przy czym prawa tych ostatnich nie powinny być w Ŝaden sposób umniejszone, co ma miejsce w przedmio- towej sprawie. Biorąc pod uwagę powyŜsze orzeczono jak w sentencji. 7 Pouczenie: Od niniejszej decyzji słuŜy stronie odwołanie do Sądu Okręgowgo w Warszawie - Sądu Antymonopolowego w terminie 14 dni od daty jej do- ręczenia, za pośrednictwem Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gdańsku. Z upowaŜnienia Prezesa Urzędu Roman Jarząbek Dyrektor Delegatury UOKiK w Gdańsku