RGD-18/2000

1 U RZĄD O CHRONY K ONKURENCJI I K ONSUMENTÓW D ELEGATURA W G DAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL . (0-58) 346-29-32, T EL /F AX (0-58) 346-29-33, T EL . C ENTRALA (0-58) 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL Gdańsk, 14 lipca 2000r. RGD.532-1/99/00/CF D ECYZJA N R RGD. 18/2000 I. Na podstawie art. 104 K.p.a. i art. 8 ust. 1, w związku z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 lutego 1990r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (tekst jednolity: Dz.U. z 1999r. Nr 52, poz. 547 ze. zmianami), po prze- prowadzeniu postępowania administracyjnego wszczętego z wniosku Polskiego Związku Spedytorów Międzynarodowych w Gdyni przeciwko:
Baltic Container Lines Co. Ltd. w Gdyni,
INTER-MARINE, Sp. z o.o. w Gdyni,
MSC Poland, Sp. z o.o. w Gdyni,
Morskiej Agencji Gdynia, Sp. z o.o. w Gdyni,
Polskiemu Przedsiębiorstwu Maklerskiemu POLFRACHT w Gdyni,
P&O Nedlloyd Polska Sp. z o.o. w Warszawie, Oddział w Gdyni,
Polskiej Zjednoczonej Korporacji Bałtyckiej, Sp. z o.o. w Gdyni.
Scan-Group Agencies, Sp. z o.o. w Gdyni, nakazuje się skarŜonym przedsiębiorcom zaniechania stosowania praktyki monopoli- stycznej polegającej na zawarciu porozumienia polegającego na ustaleniu i wprowa- dzeniu z dniem 1 lipca 1999r. opłaty dokumentacyjnej, pobieranej od kontrahentów za sporządzenie deklaracji skróconej i jej wymianę na konosament oryginalny, w jedna- kowej wysokości 35 zł za konosament. II. Na podstawie art.104 K.p.a. i 14 ust.1 ustawy o przeciwdziałaniu […], nakłada się na przedsiębiorców wymienionych w pkt I niniejszej decyzji karę pienięŜną, płatną do budŜetu państwa, w wysokości:
Baltic Container Lines Co. Ltd. w Gdyni – 17.500 zł (słownie: siedemnaście tys. pięćset zł)
INTER-MARINE, Sp. z o.o. w Gdyni – 3.600 zł (słownie: trzy tys. sześćset zł),
dla MSC Poland, Sp. z o.o. w Gdyni – 29.700 zł (słownie: dwadzieścia dziewięć tys. siedemset zł),
Morską Agencję Gdynia, Sp. z o.o. w Gdyni – 27.900 zł (słownie: dwadzieścia siedem tys. dziewięćset zł),
Polskie Przedsiębiorstwo Maklerskie POLFRACHT w Gdyni – 2.800 zł (słownie: dwa tys. osiemset zł), 2
P&O Nedlloyd Polska, Sp. z o.o. w Warszawie, Oddział w Gdyni – 9.300 zł (słownie: dziewięć tys. trzysta zł) ,
Polską Zjednoczoną Korporację Bałtycką, Sp. z o.o. w Gdyni – 3.100 zł (słownie: trzy tys. sto zł),
Scan-Group Agencies, Sp. z o.o. w Gdyni – 5.300 zł (słownie: pięć tys. trzysta zł) UZASADNIENIE Do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wpłynęło wystąpienie Polskie- go Związku Spedytorów Międzynarodowych w Gdyni (zwanego dalej Związkiem), w którym zarzuca on wskazanym agentom/maklerom okrętowym i przedstawicielom reprezentującym zagranicznych armatorów liniowych, stosowanie praktyki monopolistycznej polegającej na wprowadzeniu w jednym dniu i w jednej wysokości dodatkowej opłaty pobieranej za wydanie deklaracji skróconej w zamian za konosament oryginalny. Praktyka ta skierowana jest przeciwko polskim importerom sprowadzającym do kraju towary drogą morską w oparciu o umowę bukingową na podstawie konosamentu. W ocenie Związku, opłata ta, tzw. opłata dokumentacyjna, została wprowadzona przez agen- tów/maklerów samowolnie i w sprzeczności z art. 141 § 2 Kodeksu morskiego, który stanowi, iŜ za ładunek przewoŜony na podstawie konosamentu, odbiorca zobowiązany jest do zapłace- nia tylko naleŜności wynikających z konosamentu lub umowy przewozu. Podnoszony przez agentów armatorów/maklerów argument, iŜ dokonywana zgodnie z wymogami nowego Ko- deksu celnego wymiana wspomnianych dokumentów jest pracochłonna i wymaga dodatko- wych nakładów, które ponosi agent, nie uzasadnia – w ocenie Związku – jej wprowadzenia, bowiem za wykonanie czynności leŜących po stronie armatora agent winien się rozliczać z nim w ramach prowizji. Wykorzystując zmowę, agenci narzucają importerom, często roz- drobnionym i nie znającym obowiązków agentów, konieczność uiszczenia opłaty, groŜąc wstrzymaniem ładunku w przypadku jej nie uregulowania. Tendencja do wprowadzania wspomnianej opłaty, pomimo protestu Związku i odbiorców towarów, wystąpiła w latach ubiegłych, zaś w styczniu 1999r. doszło pomiędzy agentami linii Ŝeglugowych i maklerami okrętowymi do formalnego porozumienia mającego znamiona praktyki monopolistycznej. Pismem z dnia 22 stycznia 1999r. Polski Związek Maklerów Okrętowych w Gdy- ni wystąpił do Związku o uznanie tzw. opłaty manipulacyjnej za sporządzenie i wydanie de- 3 klaracji skróconej, polecając jednocześnie swoim członkom jej bezwzględne egzekwowanie. Następnie Morska Agencja Gdynia, Sp. z o.o. w Gdyni pismem z dnia 1.07.1999r. poinfor- mowała Związek i firmy w nim zrzeszone, iŜ ostatecznie z tym dniem od wszystkich odbior- ców ładunków w imporcie pobierana będzie zryczałtowana opłata dokumentacyjna w wyso- kości 35zł, przeznaczona na pokrycie wszelkich kosztów związanych z przygotowaniem de- klaracji skróconej i jej wymianą na konosament oryginalny. Mając powyŜsze na uwadze, po spełnieniu wymogów formalnych przez Związek, organ antymonopolowy wszczął w dniu 21 września 1999r. postępowanie administracyjne z wniosku Polskiego Związku Spedytorów Międzynarodowych w Gdyni przeciwko firmom: Baltic Container Lines Co. Ltd. w Gdyni, INTER MARINE Sp. z o.o.. w Gdyni, Maersk Pol- ska Sp. z o.o. Oddział Regionalny w Gdyni, M.S.C. Poland Sp. z o.o w Gdyni, Morskaj Agnecja Gdynia Sp. z o.o. w Gdyni, Pol_Asia Linie śeglugowe Sp. z o.o. w Gdyni, Polskie Przedsiębiorstwo Maklerskie „Polfracht” w Gdyni, P&O Nedlloyd Polska Sp. z o.o. Oddział w Gdyni, Scan-Group Agencies Sp. z o.o. w Gdyni i Polskiej Zjednoczonej Korporacji Bał- tyckiej Sp. z o.o. w Gdyni pod zarzutem stosowania praktyk monopolistycznych polegających na porozumieniu w zakresie ustalenia na tym samym poziomie i wprowadzeniu tego samego dnia tzw. opłaty dokumentacyjnej za wymianę konosamentu oryginalnego na deklarację skró- coną, co moŜe stanowić naruszenie art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 lutego 1990r. o przeciwdzia- łaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (jednolity tekst: Dz.U. z 1999r. Nr 52, poz. 547). Po złoŜeniu wyjaśnień przez Pol-Asia Linie śeglugowe Sp. z o.o. w Gdyni i Ma- ersk Polska, Sp. z oo. Oddział Regionalny w Gdyni postanowieniami z dnia 8 czerwca 2000r., sygn. RGD.532-3/00/CF i RGD.532-4/00/CF, sprawę przeciwko tym Spółkom wyłączono do odrębnego postępowania. Pozostałe skarŜone firmy, ustosunkowując się do zarzutu podniesionego we wnio- sku, kolejno podniosły, iŜ: Baltic Container Lines Co. Ltd. w Gdyni (zwana dalej BCL) – nie powinna być stroną postępowania, bowiem nie jest zrzeszona w Związku Polskich Maklerów Okrętowych. Nie reprezentuje równieŜ, ani nie jest agentem Ŝadnego armatora zagranicznego, a wniosek Związku o wszczęcie postępowania administracyjnego dotyczył praktyk monopolistycznych stosowanych przez agentów i przedstawicieli zagranicznych linii okrętowych wobec człon- 4 ków Związku. Głównym przedmiotem działalności Spółki są przewozy morskie, zaś działal- ność agencyjna jest działalnością marginalną – jedynie do m-ca marca 2000r. była agentem portowym POL-ATLANTIC. Jako agent portowy wydaje ona deklaracje skrócone w imieniu przewoźników oceanicznych lub ich agentów, pobierając za to opłatę dokumentacyjną jako jedyne wynagrodzenie. Spółka wspomnianą opłatę pobiera od 18.09.1995r., tj. od dnia rozpoczęcia dzia- łalności. Początkowo wynosiła ona 20zł za opracowanie i wydanie konosamentu ucelnionego oraz 30zł za dokonanie kaŜdej poprawki. Ustalając wysokość opłat bazowano na opłatach pobieranych za te usługi przez firmę Franc & Tobiasen, od której BCL przejęła działalność agencyjną. Zmiana opłaty nastąpiła na początku 1998r. (z 20zł do 30zł) w związku z wpro- wadzeniem nowych procedur przez Urząd Celny, które wiązały się ze zwiększeniem praco- chłonności przy przygotowywaniu dokumentacji i generalną podwyŜką kosztów prowadzenia działalności. Z dniem 1 lipca 1999r. wprowadzono jedną opłatę za obie usługi w wysokości 35zł. Opłaty tej firma nie pobiera od agentów linii oceanicznych (w poprzednim okresie po- bierała od nich jedynie opłatę za dokonanie poprawek w konosamencie). BCL podniosła ponadto, iŜ opłata za ucelnienie konosamentu i wydanie odbiorcy nie jest opłatą nową, bowiem w latach ubiegłych stosowało ją Biuro Portowe PLO, które sprawowało rolę agenta tegoŜ armatora. Jej stosowanie uzasadnia fakt, iŜ wyjaśnianie róŜnic między dokumentami przewozowymi i importowymi, zgłaszanie towaru do urzędu celnego, jak i dokonywanie poprawek na ucelnionych konosamentach, (wynikających często z błędu eksportera) wykraczało poza usługę przewozową, powodując dodatkowe koszty i wymagając dodatkowego nakładu pracy od agentów Ŝeglugowych. Protest Związku jest według niej pró- bą wymuszenia darmowego świadczenia usług wykraczających swoim zakresem poza usługę transportu morskiego. Inicjatywę Polskiego Związku Maklerów Okrętowych co do wprowa- dzenia jednej i w jednakowej wysokości opłaty za obie usługi (tj. za ucelnienie konosamentu i dokonanie poprawek) ocenia ona jako próbę ujednolicenia opłat, a nie zmowę monopoli- styczną. W 1999r. BCL wydała […] deklaracje skrócone, za które pobrano opłatę (Spółka nie prowadzi ewidencji deklaracji skróconych wydanych nieodpłatnie). Wszystkie one doty- czyły towarów sprowadzonych do portu w Gdyni. 5 INTER MARINE, Sp. z o.o. w Gdyni (zwana dalej INTER-MARINE) – nie znane jest jej umocowanie prawne do reprezentowania przez Związek odbiorców ładunków transportowanych drogą morską, nie jest on bowiem stroną w pobieraniu przez agentów opła- ty dokumentacyjnej. Spółka podniosła ponadto, iŜ stosowany przez Związek zwrot, iŜ tytułem do stosowania spornej opłaty jest wymiana konosamentu oryginalnego na deklarację skróconą jest nieprawdą i naduŜyciem, a pobierana przez nią opłata nie ma związku z Kodeksem mor- skim, umową przewozu i warunkami konosamentowymi. Jest ona pobierana od wszystkich kontrahentów Spółki, z których Ŝaden nie odmówił dotychczas jej zapłaty i przeznaczona na częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez agenta armatora liniowego z tytułu dodat- kowych czynności związanych z dokumentacją ładunkową (poprawki, zmiany i wprowadza- nie danych), kosztów informacji i notyfikacji, korespondencji, komunikacji oraz wszelkich innych czynności wykonywanych przez agentów na rzecz ładunku. INTER-MARINE pobiera opłatę dokumentacyjną od 1993r. Jej wysokość – usta- lana na podstawie szacunku całości ponoszonych kosztów - do lipca 1999r. wynosiła 15 zł za konosament. Drastyczny wzrost kosztów związanych z prowadzeniem działalności biurowej w połowie 1999r. spowodował konieczność podniesienia wspomnianej opłaty. Biorąc pod uwagę fakt, iŜ koszt opłaty dokumentacyjnej w Antwerpii stanowił w tamtym okresie równo- wartość około 18 $, skarŜona, jak podaje, postanowiła, iŜ w warunkach polskich godziwym poziomem ceny za usługi będzie suma 35 zł za konosament. Na decyzję o podniesieniu opłaty miał teŜ wpływ fakt, iŜ „ ... na rynku pojawiła się informacja o wyŜszym poziomie wysokości opłaty dokumentacyjnej...” W ocenie Spółki - wobec praktyki stosowania jednolitego poziomu opłaty doku- mentacyjnej w danym kraju /porcie - działania agentów liniowych w przedmiocie wprowa- dzenia i ujednolicenia w/w opłaty naleŜy traktować jako dostosowanie się do praktyki mię- dzynarodowej Z dniem 1 lutego 2000r., aby zrównowaŜyć ponoszone koszty, kwota opłaty zo- stała podwyŜszona do 42zł. za konosament. Informując o zmianie opłaty, Spółka przedstawiła kalkulację uzasadniającą wspomniana podwyŜkę. W 1999r. INTER-MARINE wymieniła […] konosamenty na deklaracje skrócone dla towarów wprowadzanych do portu w Gdyni i […] dla towarów wprowadzanych do poru w Gdańsku 6 MSC Poland, Sp. z o.o. w Gdyni (zwana dalej MSC) – postępowanie winno być umorzone ze względu na jego bezprzedmiotowość, bowiem przedstawiony przez Związek zrzut, iŜ między agentami linii Ŝeglugowych doszło do formalnego porozumienia w sprawie pobierania dodatkowych opłat naleŜy uznać za bezpodstawny i nie poparty wiarygodnymi faktami. Spółka oświadczyła ponadto, iŜ między firmami wymienionymi we wniosku o wszczęciu postępowania administracyjnego nie doszło do zawarcia porozumienia - w rozu- mieniu definicji zawartej w art. 2 pkt 3 ustawy antymonopolowej - w sprawie pobierania i ustalania ceny za sporządzanie deklaracji skróconej. Nigdy teŜ nie doszło do jakiejkolwiek wymiany informacji na temat kalkulacji cen ani struktury kosztów związanych ze świadczo- nymi usługami MSC faktycznie wprowadziła z dniem 1 lipca 1999r. opłatę manipulacyjną w wy- sokości 35zł za sporządzenie tzw. deklaracji skróconej i pobiera ją nadal w tej samej kwocie od wszystkich swoich kontrahentów. Powołując się na klauzulę rozsądku zawartą w art. 6 ustawy antymonopolowej, Spółka podniosła, iŜ wprowadzenie opłaty miało uzasadnienie fak- tyczne, nie mające w Ŝadnym wypadku charakteru porozumienia monopolistycznego . Wyni- kało ono z konieczności ponoszenia znacznych, dodatkowych kosztów związanych ze sporzą- dzeniem tego dokumentu, a spowodowanych koniecznością dokonywania licznych poprawek i uzupełnień podanych informacji, awizowania przesyłek, przeprowadzania rozmów telefo- nicznych oraz wynikających z konieczności dokonania zmian techniczno-organizacyjnych w funkcjonowaniu firmy (w tym równieŜ przeprowadzenia szkoleń i zmian zakresu obowiąz- ków pracowników). Opłata manipulacyjna pobierana jest od wszystkich klientów Spółki. Podstawą jej określenia była szacunkowa kalkulacja kosztów osobowych i materiałowych związanych z koniecznością utrzymywania stałej łączności telefonicznej z siecią agentów za granicami Polski, wysyłaniem korespondencji handlowej drogą telefaksową, pocztą elektro- niczną oraz zwykłą drogą listową, często za pośrednictwem poczty kurierskiej. Uzasadnienie prawne wprowadzenia wspomnianej opłaty wynika z faktu, iŜ nowy Kodeks celny obowiązek sporządzenia deklaracji skróconej nakłada na podmiot wprowadza- jący towar na polski obszar celny. Spółka, jako agent przewoźnika morskiego, czynności takie wykonuje, ponosząc z tego tytułu określone koszty pracownicze i materiałowe, które muszą być pokryte w formie opłaty Bezpośrednim adresatem opłaty jest odbiorca towaru, który w ostateczności ponosi wszystkie koszty związane z usługą transportową. 7 W 1999r. Spółka wymieniła […] konosamentów na deklaracje skrócone, wszy- stkie one dotyczyły ładunków przywiezionych do portu w Gdyni. Morska Agencja Gdynia Sp. z o.o. w Gdyni (zwana dalej MAG) – chybione jest powoływanie się wnioskodawcy na art. 141 § 1 Kodeksu morskiego w uzasadnieniu bez- prawności pobierania przez MAG zryczałtowanej naleŜności w wysokości 35 zł. za czynności związane z wymianą konosamentu na deklarację skróconą, bowiem nie jest to naleŜność wy- nikająca z konosamentu lub umowy przewozu ładunku morzem naleŜna przewoźnikowi za- granicznemu, ale naleŜność pobierana w swoim imieniu i na swoją rzecz przez agenta mor- skiego/ maklera okrętowego. Jest to cena za dodatkowe usługi nie związane z przewozem morskim, a wynikające z wymogów polskiego prawa celnego. Do czasu wejścia w Ŝycie no- wego prawa celnego procedurom celnym słuŜył tzw. konosament celny, z którego sporządze- niem i przedstawieniem nie wiązały się Ŝadne pracochłonne czynności wykonywane przez Agencję, jako agenta morskiego/maklera okrętowego, odpowiedzialnego za prawidłowe wy- danie ładunku osobie legitymowanej z konosamentu do jego odbioru . Po zmianie przepisów celnych, deklaracja skrócona jest dokumentem zawierającym wszystkie dane dotyczące prze- wozu ładunku (załadunek, odbiór, port załadunku i wyładunku, opis ładunku, jego jakości i ilości) słuŜącym do wszczęcia procedury celnej towarów. W ocenie Agencji , osobą wprowa- dzającą towar na polski obszar celny jest importer lub jego spedytor. Agenci/ maklerzy w porozumieniu z urzędami celnymi podjęli się – przy czynnościach klarowania statku – sporządzania deklaracji skróconych, jak równieŜ przedstawiania ich organom celnym do zare- jestrowania i ostemplowania, a następnie wydania ich oczekującym odbiorcom w zamian za oryginalne konosamenty. Są to czynności pracochłonne, wymagające dokonywania szeregu poprawek, zmian i uzupełnień przedstawionych w konosamentach danych oraz kontaktów telefonicznych, teleksowych i telefaksowych celem ustalenia tych danych, które nie są zwią- zane z przewozem morskim. MAG zaprzeczyła ponadto, jakoby między konkurentami nastąpiło porozumienie cenowe i wniosła o wydanie decyzji nie stwierdzającej naruszenia przepisów ustawy antymo- nopolowej. W jej ocenie Polski Związek Maklerów Okrętowych nie był inicjatorem wprowa- dzenia spornej opłaty, tym bardziej iŜ zrzesza niewielką ilość agentów. W m-cu styczniu 1999r., poprzez jednego z członków wyraził on jedynie opinię co do zasadności jej pobiera- nia, nie wypowiadając się co do wysokości. 8 Agencja opłatę w wysokości 35zł za konosament pobiera od 1.07.1999r. (po- przednio pobierała opłaty: 30zł za konosament i 20zł za kaŜdą poprawkę). Z dniem 2 listopa- da 1999r. jej wysokość została obniŜona do 34zł. Stawka ta ma charakter ceny umownej, usta- lonej w oparciu o koszty średniego nakładu czasu pracy pracowników MAG. Do tej pory Ŝa- den z kontrahentów nie wystąpił o jej kalkulację. W ocenie Agencji wysokość opłaty jest zni- koma w zestawieniu z kosztami transportu morskiego i cenami usług świadczonych przez spedytorów. Większość samodzielnie działających importerów i część spedytorów propozycję wprowadzenia przez MAG wspomnianej opłaty zaakceptowała bez zastrzeŜeń (Agencja nie pobiera opłaty przy przewozach firm: POL-Levant Linie śeglugowe i Team Lines). Jedyną firmą reklamującą opłatę dokumentacyjną jest C.Hartwig w Gdyni, któremu w 1999r. wydano […] partii konosamentowych. Po zakończeniu postępowania dowodowego MAG złoŜyła pismo, w którym usto- sunkowała się do zebranego w sprawie materiału, wskazując jednocześnie na moŜliwość za- stosowania wobec niej art. 6 ustawy antymonopolowej. W 1999r. MAG wymieniła […] konosamenty na deklaracje skrócone dla towarów sprowadzonych do portu w Gdyni. POLSKIE PRZEDSIĘBIORSTWO MAKLRSKIE Polfracht w Gdyni (zwane dalej Polfracht) – nie było intencją firmy, ani pozostałych agentów linii zagranicznych wy- mienionych we wniosku, stosowanie praktyk monopolistycznych. Powołując się na art. 6 ustawy antymonopolowej wskazała, iŜ w jej ocenie brak jest równieŜ przesłanek, aby uznać, iŜ pobieranie opłaty dokumentacyjnej w kwocie 35zł. za wydanie deklaracji skróconej za praktykę monopolistyczną. Deklaracja skrócona jest niezbędnym dokumentem do rozpoczęcia procedury celnej ładunków. W ocenie Polfrachtu, z prawnego punktu widzenia, nie jest on zobowiązany do sporządzania tejŜe deklaracji, bowiem ani on ani armator, którego reprezen- tuje (Yang Ming Line), nie są osobami wprowadzającymi towar na polski obszar celny. Za- równo Przedsiębiorstwo, jak i inni agenci liniowi, sporządzają deklarację skróconą w celu ułatwienia i przyspieszenia procedury celnej. Zryczałtowana opłata, którą Polfracht pobiera od dnia 1 lipca 1999r. w wysokości 35zł. za konosament, nie przynosi zysku. Została ona wprowadzona w celu pokrycia dodat- kowych, faktycznie poniesionych kosztów ( telefony, faxy, efektywna, dodatkowa praca) 9 związanych ze sporządzeniem wspomnianej deklaracji i wymianą jej na konosament oce- aniczny. Z dniem 31 stycznia 2000r. opłata została podniesiona do kwoty 41,50zł. O wprowadzeniu opłaty, w stosownym czasie, poinformowani zostali pisemnie potencjalni odbiorcy Polfrachtu. Pisemnie lub telefonicznie oświadczyli oni, iŜ będą tę opłatę rozliczać poprzez spedytorów, łącznie z frachtem morskim i innymi kosztami. Stąd teŜ, w ocenie firmy, spedytorzy, którzy faktycznie nie ponoszą kwestionowanej opłaty, ani nie zrze- szają i nie reprezentują odbiorców, nie mogą protestować w ich imieniu. W bieŜących propozycjach transportowych (pismo firmy z dnia 9.02.2000r.) ar- mator, którego Polfracht jest reprezentantem, załącza do oferty transportowej obowiązkową opłatę dokumentacyjną (documentation fee-df). Opłatę dokumentacyjną uiszczają wszyscy odbiorcy i kontrahenci, poza C. Har- twig w Gdyni, który jest największym spedytorem obsługującym odbiorców ładunków skon- teneryzowanych. Systematycznie odmawia on zapłaty, pomimo zgody odbiorców w imieniu których zobowiązany jest ją uiścić. Od 1 lipca 1999r. Polfracht wymienił […] konosamentów na deklaracje skrócone. P&O Nedlloyd Polska, Sp. z o.o. w Warszawie Oddział w Gdyni (zwana dalej Nedlloyd) – wprowadzenie z dniem 1 lipca opłaty dokumentacyjnej w wysokości 35zł za ko- nosament oceaniczny nie jest praktyką monopolistyczną. Spółka pobiera ją w imieniu i na rzecz armatora. W jej ocenie jest to rzetelna opłata za cały ciąg dodatkowych czynności do- kumentacyjnych (poprawki, uzupełnienia, i zmiany w dokumentacji, które dotyczą prawie kaŜdego konosamentu), leŜących poza zakresem obowiązków przewoźnika i jego agenta. Nie jest to opłata za wymianę konosamentu, a zatem powoływanie się wnioskodawcy na Kodeks morski jest bezzasadne. O jej wprowadzeniu odbiorcy ładunków (bezpośredni importerzy) zostali poinformowani z naleŜytym wyprzedzeniem i Ŝaden z nich nie zgłosił w tym przed- miocie zastrzeŜeń. Opłata pobierana jest od wszystkich kontrahentów. Spółka przedstawiła sposób obliczenia wysokości w/w opłaty, informując jedno- cześnie, iŜ z dniem 1 lutego 2000r. taryfowa wysokość opłaty dokumentacyjnej w imporcie pobierana przez armatora P&O Nedlloyd wynosi 10$ lub równowartość w PLN za konosa- ment oceaniczny. Jest ona umieszczona w taryfie i manifestach armatora Nedlloyd pod nazwą Import Service Documentation (ISD) i w zaleŜności od ustaleń między załadowcą (eksporte- 10 rem) i odbiorcą (importerem) jest opłacana przez jedną ze stron. W znacznej większości od- biorcy wpłacają ja bezpośrednio na konto armatora. Przedstawiając kopie przykładowych manifestów, kopie faktur armatorskich oraz najnowszy wyciąg z taryfy armatorskiej Spółka wskazała jednocześnie, iŜ opłata dokumentacyjna pobierana w portach polskich naleŜy do najniŜszych w regionie. Opłaty tej Nedlloyd nie pobiera od przesyłek dyplomatycznych, przesyłek regu- larnych, gdzie wszystkie dane są stałe i nie wymagają Ŝadnych uzupełnień i poprawek, prze- syłek odbieranych przez polskich importerów w innych portach (nie występuje wtedy dekla- racja skrócona nie ma w związku z tym konieczności dokonywania poprawek) oraz w innych uzasadnionych przypadkach. W 1999r. Spółka sporządziła około […] deklaracji skróconych dla towarów spro- wadzanych do portu w Gdyni ( w tym około […] odpłatnie), […] dla towarów sprowadza- nych do portu w Gdańsku i […] do portu w Szczecinie. Polska Zjednoczona Korporacja Bałtycka Sp. z o.o. w Gdyni (zwana dalej PZKB) – postępowanie administracyjne winno być umorzone jako bezzasadne, bowiem nie doszło do naruszenia przepisów ustawy antymonopolowej. W ocenie Spółki, wprowadzona z dniem 1 lipca 1999r, opłata dokumentacyjna za wymianę konosamentu na deklarację skróco- ną jest ekonomicznie uzasadniona i nie moŜna jej uznać za wygórowaną. Finalnie obciąŜa ona odbiorców ładunków, z których Ŝaden z nich nie interweniował w firmie w związku z jej wprowadzeniem. W ocenie Spółki, wprowadzony przez nowy Kodeks celny, obowiązek sporządza- nia i przedstawiania deklaracji skróconej leŜy poza zakresem obowiązków przewoźnika lub jego agenta, nie posiadają bowiem oni statusu „osoby wprowadzającej towar na polski obszar celny”. PZKB, jako agent kilku przewoźników morskich, podjęła się sporządzania deklaracji skróconych według nowego wzoru w trosce o naleŜytą ochronę interesów polskich importe- rów ładunków. Na pokrycie kosztów związanych z przygotowaniem deklaracji i wymianą jej na konosament oryginalny, Spółka 1 lipca 1999r. wprowadziła i zaczęła pobierać od wszyst- kich kontrahentów relacji pozaeuropejskich opłatę dokumentacyjną. Przygotowanie deklaracji skróconej jest bowiem pracochłonne, wymaga dokonywania wielu poprawek, zmian i uzupeł- nień danych w dokumentach, często przy pomocy kosztownych połączeń telefonicznych i 11 faxów. Dodatkowo konieczne było równieŜ przeszkolenie odpowiedzialnych za przygotowa- nie deklaracji pracowników i zmiana struktury organizacyjnej firmy. Od 1 lipca do 31 grudnia 1999r. wysokość opłaty wynosiła 35zł, od 1 stycznia 2000r. – 38zł. za konosament. Ustalono ja w oparciu o własną ocenę dodatkowych czynności i kosztów telekomunikacji. W 1999r. Spółka wymieniła […] deklaracje skrócone dla towarów sprowadza- nych do Gdyni ( w tym […] odpłatnie) i […] dla sprowadzanych do portu w Gdańsku. Scan-Group Agencies Sp. z o.o. w Gdyni (zwana dalej Scan-Group) – nie jest uczestnikiem Ŝadnej zmowy o charakterze monopolistycznym, nie naleŜy równieŜ do Pol- skiego Związku Maklerów Okrętowych. Spółka podniosła ponadto, iŜ Związek nie jest stroną postępowania, bowiem opła- ta dokumentacyjna skierowana jest do odbiorców towarów, których tylko niekiedy reprezen- tują spedytorzy. Pobierana przez nią od 1 lipca 1999r. opłata dokumentacyjna „… nie jest pobierana za, tylko przy okazji wymiany konosamentu oryginalnego na konosament celny.” Do jej wprowadzenia zmusił Spółkę wzrost kosztów, jakie firma ponosi dla prawidłowego wystawienia deklaracji skróconej. Wynikają one z konieczności dokonywania poprawek i uzupełnień w dokumencie, dodatkowej korespondencji i rozmów telefonicznych w celu usta- lenia właściwego lub pełnego adresu odbiorcy oraz np. z dodatkowego monitorowania i in- formowania odbiorców na ich Ŝyczenie o aktualnej pozycji towaru oraz innych czynności wykonywanych na rzecz towaru od momentu zabukowania do wydania konosamentu, a wy- kraczających poza rutynowe działania agenta pokryte prowizją agencyjną. Opłata pobierana jest od wszystkich kontrahentów, którzy uiszczają ją regularnie. Wyjątkiem jest C. Hartwig Gdynia, ale Spółka nie wstrzymała mu z tego tytułu wydania to- waru. Początkowo, tj. od 1 lipca 1999r. wysokość opłaty wynosiła 35zł. Od 10 lutego 2000r.- podniesiono ją do kwoty 40zł. za konosament. Wysokość opłaty ustalana jest na podstawie uśrednionych kosztów ponoszonych przy wystawianiu deklaracji skróconej. W 1999r. Scan-Group wydała odpłatnie […] deklaracji skróconych, z czego […] dotyczyło towarów dostarczonych do portu w Gdyni i […] do portu w Gdańsku. 12 Wnioskodawca pismem z dnia 3.02.2000r. ustosunkował się do wyjaśnień złoŜo- nych przez skarŜone firmy, podtrzymując w całości swoje stanowisko zawarte we wniosku o wszczęcie postępowania administracyjnego. Urząd, w celu uzupełnienia materiału dowodowego, przeprowadził badania rynku w zakresie stosowania opłaty dokumentacyjnej przez działających w portach w Gdyni i Gdań- sku oraz zespole portowym Szczecin-Świnoujście agentów morskich/ maklerów okrętowych.. Do materiału dowodowego włączona została równieŜ korespondencja Związku z Morską Agencją Gdynia dotycząca spornej opłaty, pismo Urzędu Celnego w Gdyni Nr 0400- PC-501-11/97/JG z dnia 7.01.1998r. zawierające wyjaśnienia w związku z wejściem w Ŝycie z dniem 1 stycznia 1998r. ustawy z dnia 9 stycznia 1997r. Kodeks celny (Dz.U. Nr 23, poz. 117 ze. zmianami) oraz pismo PSM C. Hartwig Gdynia S.A. z 8.06.2000r. ORGAN ANTYMONOPOLOWY, ANALIZUJĄC ZEBRANY MATERIAŁ DOWODOWY, USTALIŁ I ZWAśYŁ, CO NASTĘPUJE: Praktyki monopolistyczne ujawniają się na rynku. Warunkiem koniecznym zasto- sowania ustawy antymonopolowej oraz wyciągnięcia ewentualnych sankcji wobec przedsię- biorców ją naruszających jest ustalenie rynku, rozumianego nie jako ogólna kategoria ekono- miczna, ale rynku właściwego w danej sprawie, tzw. rynku relewantnego, z wyznaczeniem jego podstawowych składowych, tj. wymiaru przedmiotowego (towar, usługa), fazy obrotu (zbyt, hurt, detal), funkcji strony rynku (popyt, podaŜ), terytorium oraz czasowego aspektu obrotu. Identyfikacja wymiaru produktowego rynku sprowadza się do wyodrębnienia to- warów (usług) w rozumieniu art. 2 ust. 5 ustawy antymonopolowej w oparciu o ich szczegól- ne własności, tak, aby odróŜnić te towary (usługi) od innych w taki sposób, by nie istniała moŜliwość dowolnej ich zamiany. Chodzi więc tu o towary takie same lub z punktu widzenia nabywcy uznane za substytuty. Wymiar produktowy rynku jest w niniejszym postępowaniu związany z obsługą importu towarów sprowadzanych do kraju drogą morską na podstawie konosamentu, tj. do- kumentu legitymującego jego posiadacza do rozporządzania ładunkiem. 13 Wprowadzenia towarów w granice polskiego obszaru celnego dokonują przewoź- nicy lub osoby działające w ich imieniu, tj. maklerzy lub agenci (w tej sprawie patrz: pismo Urzędu Celnego w Gdyni z dnia 7 stycznia 1998, znak 0400-PC-501-11/97/JG). Są oni, na podstawie ustawy z dnia 9 stycznia 1997r. Kodeks celny (Dz.U. Nr 23, poz. 117 ze zmiana- mi), zobowiązani do przedstawienia towarów organom celnym wraz z tzw. deklaracją skróco- ną, czyli dokumentem zawierającym dane niezbędne do ustalenia toŜsamości towaru 1 . Dekla- racja skrócona powstaje w ten sposób, iŜ na kopii konosamentu, na której dokonano niezbęd- nych poprawek i uzupełnień, urząd celny potwierdza odpowiednią pieczęcią fakt ujęcia danej przesyłki w swojej ewidencji. Odbiór ładunku następuje po tym, jak importer lub upowaŜnio- ny przez niego spedytor zwróci armatorowi lub jego przedstawicielowi oryginał konosamen- tu, otrzymując w zamian deklarację skróconą, upowaŜniającą go do podjęcia towaru z maga- zynu (placu portowego). Sporządzaniem deklaracji skróconej i jej wymianą na konosament oryginalny zajmują się maklerzy/agenci, za co otrzymują stosowne wynagrodzenie. Mając na względzie powyŜsze Urząd uznał, iŜ wymiar produktowy rynku jest w niniejszym postępowaniu związany z obsługą importu towarów w zakresie wykonywanych przez maklerów/agentów czynności wprowadzenia ich na polski obszar celny i wydawania importerom. Ze względu na specyfikę rynku i obowiązujące przepisy nie moŜna wskazać in- nej usługi, która byłaby substytutem dla tak wyznaczonego przedmiotu rynku. Drugim wymiarem rynku relewantnego jest – obok przedmiotowego – wymiar przestrzenny. Definicja rynku w ujęciu przestrzennym określa ogół stosunków wymiany oraz stosunków równoległych zachodzących miedzy jego uczestnikami usytuowanymi na danym obszarze. O jego zasięgu lokalnym w ostatecznym rachunku decydują jednolite warunki kon- kurencji na nim panujące w odniesieniu do towarów będących przedmiotem tego samego rynku produktowego. W niniejszej sprawie uznano, iŜ rynek przedmiotowy (zdefiniowany jak wyŜej) ma charakter lokalny i geograficznie ograniczony jest do portu w Gdyni, jako określo- nego miejsca przeładunku towarów importowanych drogą morską. Strukturę podmiotową rynku relewantnego, określonego produktowo i terytorial- nie jak wyŜej, tworzą – po stronie podaŜy – przedsiębiorcy prowadzący działalność makler- sko-agencyjną, w tym równieŜ ośmiu objętych niniejszym postępowaniem. Pozostają oni 1 NaleŜy wyjaśnić, iŜ przed zmianą przepisów celnych, podstawą odbioru towaru przez importera był tzw. konosament celny, który otrzymywał on od agenta/maklera w zamian za konosament oryginalny 14 względem siebie w stosunku konkurencji, zarówno w aspekcie realnym, jak i potencjalnym, bowiem oferują ten sam rodzaj usługi w ramach jednego rynku geograficznego. Stronę popy- tową tworzą z kolei importerzy lub upowaŜnieni przez nich spedytorzy, korzystający z usług maklerów/agentów. Przepisem stanowiącym podstawę dla ewentualnego wyciągnięcia sankcji do sto- sunku do ośmiu firm objętych niniejszym postępowaniem jest art. 4 ust. 1 ustawy antymono- polowej, zgodnie z którym praktykami monopolistycznymi są porozumienia polegające w szczególności na ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen oraz zasad ich kształtowania mię- dzy konkurentami w stosunkach z osobami trzecimi. Przez „porozumienia” w świetle art. 2 pkt 3 lit. b cytowanej ustawy, rozumie się sprzeczne z ustawą, podjęte w jakiejkolwiek for- mie, uzgodnienia dwóch lub więcej przedsiębiorców lub ich związków. Tradycyjnie rozróŜnia się dwa rodzaje porozumień ograniczających konkurencję: poziome (horyzontalne) oraz pionowe (wertykalne). Pierwsze zawierane są miedzy konkuren- tami, a więc przedsiębiorcami funkcjonującymi na tym samym szczeblu produkcji lub obrotu, drugie natomiast przez partnerów rynkowych (kontrahentów) znajdujących się na róŜnych szczeblach produkcji lub obrotu. NiezaleŜnie od rodzaju porozumienia moŜe ono dojść do skutku jedynie w stosunkach między samodzielnymi przedsiębiorcami, którzy dobrowolnie i świadomie do niego przystąpili, dla osiągnięcia zakazanego ustawą celu, wymierzonego prze- ciwko innym uczestnikom obrotu towarowego. Efektem takich działań jest zniekształcenie i zamazanie relacji konkurencyjnych na rynku. Dla moŜliwości zakwestionowania legalności porozumienia monopolistycznego nie jest wymagane posiadanie pozycji dominującej na rynku przez jednego przedsiębiorcę lub łącznie przez strony porozumienia (tzw. kolektywna dominacja rynkowa). Do porozumień cenowych z reguły dochodzi w sytuacji, gdy na rynku nie ma przedsiębiorcy dominującego, zaś konkurenci są w jednakowym stopniu zainteresowani wzrostem lub spadkiem cen, w za- leŜności od typu rynku na którym funkcjonują (rynek podaŜowy lub popytowy). Nie kaŜde porozumienie jest zakazane, a jedynie takie, które ma na celu ograni- czenie konkurencji, bądź eksploatację przez uczestników porozumienia ich pozycji rynkowej kosztem innych podmiotów, stanowiąc tym samym zagroŜenie interesu publiczno-prawnego. Aczkolwiek w polskiej ustawie antymonopolowej nie jest uregulowana kwestia porozumień o charakterze de minimins , to jednak zgodnie z utrwalonym juŜ w tej mierze polskim orzecznic- 15 twem antymonopolowym uwaŜa się, iŜ porozumienie ma istotne znaczenie dla konkurencji, gdy jego uczestnicy wiąŜą łącznie nie mniej niŜ 10% wyznaczonego rynku, bowiem dopiero wtedy wywiera ono istotny skutek na rynku. 2 . Ustalając udział w rynku skarŜonych firm, jako kryterium przyjęto ilość wyda- nych przez nie deklaracji skróconych sporządzonych dla towarów sprowadzanych przez port w Gdyni. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iŜ w 1999r. wydały one łącznie 10.107 takich dokumentów. W porównaniu z ilością deklaracji sporządzonych przez inne firmy agencyjno-maklerskie prowadzące działalność w tym porcie (19.225), udział skar- Ŝonych firm w rynku właściwym stanowi 34,3 %. Przesądza to o moŜliwości postawienia im zarzutu naruszenia art. 4 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu […] na skutek zawarcia porozu- mienia cenowego, którego – ze względu na siłę „związania” rynku relewantnego – w Ŝaden sposób nie moŜna uznać za bagatelne. W celu uzupełnienia materiału dowodowego Urząd przeprowadził dodatkowe ba- dania wśród przedsiębiorców działających na podobnych, aczkolwiek odrębnych rynkach. Objęto nimi firmy – wskazane przez zarządy portów w Gdańsku i zespole portowym Szcze- cin-Świnoujście – wykonujące usługi agencyjno-maklerskie na terenie tych portów: 10 w Gdańsku i 15 w Szczecinie. Badani przedsiębiorcy wystawili w 1999r. odpowiednio 121 i 5.912 deklaracji. Z zebranego materiału dowodowego jednoznacznie wynika, iŜ ankietowane firmy nie pobierały opłaty dokumentacyjnej. Elementem kaŜdego porozumienia monopolistycznego, w tym takŜe cenowego, jest złoŜenie przez uczestników rynku w dowolnej formie oświadczenia woli o treści sprzecz- nej z ustawa antymonopolową, a fakt złoŜenia takiego oświadczenia, jako istotnej przesłanki do zawiązania porozumienia monopolistycznego, wymaga udowodnienia. Z uwagi na zakazany i groźny dla funkcjonowania konkurencji charakter porozu- mień kartelowych nie jest wymagane prawem, aby organ antymonopolowy dla wykazania, Ŝe w rozpatrywanym przypadku doszło do ustanowienia takiego porozumienia, oparł się wyłącz- nie na bezpośrednich dowodach potwierdzających zawarcie zmowy. 2 Por . wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 2.12.1998r., sygn. akt XVII Ama 59/98. Warto przy tym zwrócić uwagę, Ŝe zdaniem Komisji Europejskiej nie ma odczuwalnego ograniczenia konkurencji przy udziale w rynku w granicach do 10%, natomiast orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości wskazuje, Ŝe odczuwalność ograniczeń konkurencji widoczna jest juŜ przy udziale przekraczającym 5% w rynku. 16 Podlegające ocenie współdziałanie (wejście w zmowę) nie musi być poprzedzone ani potwierdzone odpowiednimi ustaleniami na piśmie, bowiem do zawiązania takiego poro- zumienia moŜe dojść równieŜ w formie ustnej lub poprzez działania konkludentne 3 . Zgodnie z orzecznictwem Sądu Antymonopolowego 4 , jak i literaturą przedmiotu, fakt złoŜenia oświad- czenia woli moŜe być wykazany poprzez dowody pośrednie, decydujące bowiem znaczenie dla istnienia porozumienia monopolistycznego mają skoordynowane zachowania na rynku zainteresowanych przedsiębiorców skierowane przeciwko osobom trzecim, nie będącym stro- nami porozumienia. Dla uruchomienia instrumentów ustawy wystarczy bowiem podjęcie – w jakiejkolwiek formie – sprzecznych z ustawą antymonopolową uzgodnień, które mogą pole- gać na podobieństwie postępowania poszczególnych przedsiębiorców, nie dających się wyja- śnić – przy uwzględnieniu wszystkich przesłanek – bez załoŜenia, iŜ doszło między nimi do zawarcia zmowy. ZwaŜyć przy tym naleŜy, iŜ dla uznania danego porozumienia za nielegalne i na- ruszające reguły konkurencji nie jest wymagane wystąpienie określonego skutku na rynku, bowiem o istocie porozumienia monopolistycznego decyduje juŜ sam uzgodniony zamiar przedsiębiorców wpłynięcia na rynek w sposób sprzeczny z prawem 5 , przy czym skutek mo- Ŝe, ale nie musi wystąpić. W stanie faktycznym niniejszej sprawy, decydujące znaczenie dla ustalenia, czy między firmami objętymi postępowaniem doszło do porozumienia monopolistycznego zaka- zanego art. 4 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu […], ma wykazanie, oprócz udowodnionego wcześniej udziału w rynku, iŜ działając w warunkach konkurencji, uzgodniły one i w efekcie ujednoliciły politykę cenową stosowaną wobec swoich kontrahentów. Bezspornym jest fakt, iŜ wszystkie skarŜone firmy wprowadziły z dniem 1 lipca 1999r. jednakową opłatę dokumentacyjną w wysokości 35 zł. Do dnia 30 czerwca 1999r. opłatę taką pobierały tylko: • BCL – w wysokości 30 zł za opracowanie i wydanie konosamentu ucelnio- nego i oraz 30 zł za dokonanie kaŜdej poprawki, 3 Zakaz porozumień ograniczających konkurencję, W-wa 1996, s.26 4 Por. wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 1 marca 1993r., sygn. akt XVII Amr 37/92 oraz z dnia 15 lipca 1998r., sygn. akt XVII Ama 27/98 5 Por. T. Skoczny, Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym w świetle orzecznictwa, Dom Wy- dawniczy ELIPSA, W-wa 1999, s. 62 17 • INTER-MARINE – w wysokości 15 zł za konosament, • MAG – w wysokości 30 zł od deklaracji/ konosamentu i 20 zł za kaŜdą do- konaną poprawkę. Tak więc, poza wyŜej wskazanymi, Ŝadna inna (poza Maersk Polska Sp. z o.o. Oddział Regionalny w Gdyni i POL-ASIA, Linie śeglugowe, Sp. z o. W Gdyni, które wyłą- czono do odrębnego postępowania), objęta zarzutem zawarcia kwestionowanego porozumie- nia firma nie pobierała wcześniej opłat za wymianę konosamentu. Nie jest więc moŜliwe, Ŝe zarówno ujednolicenie opłat (ustalenie w tej samej wysokości), jak i wprowadzenie ich w Ŝycie tego samego dnia było wypadkową gry rynkowej i wynikło z obserwacji zachowań ryn- kowych konkurentów i działań dostosowawczych opartych na kształtowaniu się relacji podaŜ- popyt. Fakt kolegialnej unifikacji zachowań poprzedzony być musiał wzajemnymi uzgodnie- niami polityki cenowej. W przedmiotowej sprawie uznać zatem naleŜy za bezsporne, Ŝe wskutek zakaza- nego prawem porozumienia monopolistycznego doszło nie tylko do ustalenia celu, ale rów- nieŜ osiągnięcia zamierzonego efektu. SkarŜone firmy nie uznały postawionego im zarzutu (zaprzeczyły jakoby doszło między nimi do zarzucanego im porozumienia) i w odpowiedzi na wszczęcie postępowania administracyjnego oraz w dalszej korespondencji przedstawiły uzasadnienie zarówno ekono- miczne, jak i prawne do pobierania wspomnianej opłaty, przy czym wyjaśnienia te są w czę- ści niespójne, gdy rzecz dotyczy zarówno uzasadnienia poboru opłaty w sensie określenia czynności, których koszty winna ona pokrywać (za przygotowanie deklaracji skróconej, za przygotowanie deklaracji i wymianę jej na konosament oryginalny bądź tylko za wymianę deklaracji na konosament), jak i wskazania podmiotu, który ją ustanowił i na rzecz którego jest ona pobierana (armator czy agent, który go reprezentuje lub makler okrętowy). Firmy objęte postępowaniem cechuje róŜny potencjał gospodarczy, koszty prowa- dzenia działalności oraz zakres działania, w tym takŜe ilość wymienionych przez nie konosa- mentów pozostaje do siebie w róŜnych proporcjach. ZbieŜność co do samego faktu ustano- wienia opłaty za wymianę konosamentu na deklarację skróconą, tzw. opłaty dokumentacyjnej oraz co do daty wprowadzenia jak i jej wysokości, pozwala uznać, iŜ opłata nie była przed- miotem indywidualnie przeprowadzonego rachunku ekonomicznego, ale Ŝe między skarŜo- nymi doszło do porozumienia w wyniku którego ustaliły one wspólną strategię cenową wobec importerów towarów sprowadzanych do kraju przez port w Gdyni. Porozumienie to jest przy- 18 kładem porozumienia poziomego (horyzontalnego), łączy bowiem przedsiębiorców na rynku relewantnym działających po tej samej stronie rynku. Nie stanowi usprawiedliwienia dla za- wartej zmowy podnoszony przez część skarŜonych argument, iŜ wysokość opłaty jest umiar- kowana i nieuciąŜliwa dla odbiorców towaru oraz, Ŝe nie protestowali oni przeciwko jej wprowadzeniu, bowiem nie ma to istotnego znaczenia dla kosztów funkcjonowania firm – odbiorców usług. W ocenie Urzędu dowodem, iŜ porozumienie między INTER-MARINE, MSC, Polfracht, Nedlloyd, PZKB, Scan-Group i MAG nie tylko miało miejsce, ale równieŜ dekla- rowane było na zewnątrz, są pisma z dnia 14.05.1999r. i 1.07.1999r. sygnowane przez MAG, a skierowane do Związku, w których wskazani przedsiębiorcy wymieniani są jako strony do- konanych ustaleń. W pierwszym z nich, nawiązującym do pisma Polskiego Związku Maklerów Okrętowych z dnia 22 stycznia 1999r., Związek zostaje powiadomiony o tym, iŜ z dniem 1.06.1999r., od wszystkich odbiorców ładunków w imporcie pobierana będzie ujednolicona opłata dokumentacyjna w wysokości 45zł za konosament oraz Ŝe „Wysokość tej opłaty i ko- nieczność jej pobierania została uzgodniona [podkr. UOKIK] miedzy wszystkimi agendami reprezentującymi armatorów oceanicznych obsługujących Gdynię.” Z kolei w piśmie z 1 lipca 1999r. podaje się, iŜ wymienieni w nim agenci i przed- stawiciele zagranicznych linii Ŝeglugowych „… zdecydowali ostatecznie [podkr. UOKiK] , Ŝe z dniem 1 lipca 1999r. pobierać będą od wszystkich odbiorców ładunków w imporcie zry- czałtowaną opłatę dokumentacyjną w wysokości 35 zł za kaŜdy konosament’’. Dalej stwier- dza się, iŜ „Opłata ta pokrywa wymianę konosamentu na deklarację skróconą oraz wszelkie koszty związane z jej sporządzeniem i dokonanymi poprawkami.” Generalnie, wprowadzenie spornej opłaty, jak i przyjęcie jej w określonej stawce uzasadniane było przez skarŜone firmy dodatkowymi kosztami ponoszonymi przy sporządza- niu deklaracji skróconej. JednakŜe obniŜenie stawki opłaty z pierwotnie proponowanej 45zł za konosament (pismo MAG z 14.05.1999r.) do 35zł. (pismo MAG z lipca 1999r.) pozwala domniemywać, iŜ w ostateczności została ona ustalona i wprowadzona do stosowania w wysokości wynikającej nie tyle z działania mechanizmów rynkowych podaŜy i popytu oraz kalkulacji kosztów po- szczególnych firm, lecz w rezultacie ustalenia wspólnej strategii cenowej przez konkurentów, 19 z nadzieją, iŜ niŜsza stawka nie zostanie oprotestowana przez spedytorów. Jedna ze skarŜo- nych firm, INTER-MARINE, w swoich wyjaśnieniach wręcz podaje, iŜ poza wzrostem kosz- tów utrzymania w 1999r. podstawą wprowadzenia wyŜszej opłaty była informacja o wyŜszym poziomie opłaty dokumentacyjnej na rynku, zaś biorąc pod uwagę wysokość opłaty dokumen- tacyjnej pobieranej w Antwerpii, uznała ona, Ŝe w warunkach polskich „godziwym” pozio- mem ceny za wystawienie deklaracji będzie suma 35zł. ZwaŜywszy na fakt, iŜ Spółka ta do lipca 1999r. pobierała opłatę dokumentacyjną w wysokości 15zł za konosament, wprowadze- nie przez nią opłaty w zmienionej wysokości i w terminie toŜsamym z innymi objętymi po- stępowaniem firmami, wskazuje na to, iŜ ona takŜe była uczestnikiem zmowy. NaleŜy przy tym podnieść, Ŝe nawet w sytuacji braku identyfikacji w czasie wystąpienia skutku porozu- mienia, zachowanie dostosowawcze, polegające na podąŜaniu za ceną ustaloną na zasadzie kompromisu między grupą silniejszych konkurentów, jest równieŜ zakazane ustawą antymo- nopolową 6 . Z kolei Nedlloyd, usprawiedliwiając fakt wprowadzenia opłaty, podnosi, iŜ pobie- ra ją w imieniu i na rzecz armatora. JednakŜe termin wprowadzenia opłaty, jak i ustalenie jej w kwocie przyjętej przez innych agentów/maklerów w pełni pozwala na stwierdzenie, iŜ ar- gument podniesiony przez tego przedsiębiorcę nie moŜe się ostać, za czym przemawiają wszystkie okoliczności sprawy i zebrany materiał dowodowy. RównieŜ wobec Spółki BCL brak jest przesłanek, aby uznać, Ŝe wprowadzenie przez nią jednej opłaty w wysokości 35zł w miejsce pobieranych uprzednio dwu opłat (30zł za ucelnienie konosamentu i wydanie go odbiorcy oraz 30zł za dokonanie kaŜdej poprawki) nie było działaniem uzgodnionym. Jej stwierdzenie, iŜ nie powinna być stroną postępowania, gdyŜ nie jest członkiem Polskiego Związku Maklerów Okrętowych, a deklaracje wystawia jako agent portowy, nie zasługują na uznanie, bowiem wniosek o wszczęcie postępowania nie był skierowany tylko przeciwko członkom PZMO, zaś w zakresie sporządzania deklaracji skróconej czynności wykonywane przez nią nie róŜnią się niczym od takich samych wyko- nywanych przez agentów liniowych czy teŜ maklerów okrętowych. Bez znaczenia dla oceny jej zachowania w zakresie objętym niniejszym postępowaniem jest równieŜ fakt, iŜ działal- ność agencyjna jest działalnością marginalną w jej zakresie działania. Fakt przynaleŜności do Polskiego Związku Maklerów Okrętowych nie miał wpływu na ocenę zachowań skarŜonych firm w kontekście przystąpienia do zarzucanej im 6 Por. S. Gronowski, Ustawa antymonopolowa, Komentarz, C.H. Beck, W-wa 1996, s. 109 20 zmowy cenowej, bowiem – jak juŜ wspomniano – są one samodzielnymi przedsiębiorcami podejmującymi decyzje we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność. JednakŜe w od- niesieniu do INTER-MARINE, Polfracht, MAG i PZKB, które są członkami PZMO, za do- wód w sprawie uznać naleŜy cytowane uprzednio pismo PZMO z dnia 21.01.1999r. skiero- wane do Związku. Treść pisma pozwala domniemywać, iŜ w/w agenci linii zagranicznych konsultowali między sobą moŜliwość stosowania opłaty dokumentacyjnej znacznie wcześniej niŜ nastąpiło jej rzeczywiste wprowadzenie. MAG, MSC i Polfracht powołały się na art. 6 ustawy antymonopolowej. Wykazanie legalności takiego zachowania naleŜy, przynajmniej zasadniczo, do podmiotu stosującego praktyki monopolistyczne 7 . Wymienione firmy nie wykazały jednakŜe w sposób dostateczny (Polfracht ograniczył się jedynie do wskazania art. 6 ustawy), iŜ zaka- zana art. 4 ust. 1 praktyka monopolistyczna jest im niezbędna ze względów techniczno-or- ganizacyjnych czy teŜ ekonomicznych do prowadzenia działalności gospodarczej, oraz Ŝe nie powoduje ona jednocześnie ograniczenia konkurencji. śadna ze wskazanych wyŜej przesła- nek uzasadniających moŜliwość zastosowania reguły rozsądku ani nie została dowiedziona przez skarŜonych przedsiębiorców, ani w nie znajduje potwierdzenia w okolicznościach fak- tycznych przedmiotowej sprawy, za czym przemawia m.in. fakt, Ŝe np. Biura Portowe MAG w Gdańsku i Szczecinie nie pobierają opłaty dokumentacyjnej za sporządzenie deklaracji skróconej, co nie spowodowało zaprzestania prowadzenia przez nie działalności gospodar- czej. Biorąc powyŜsze pod uwagę orzeczono, jak w części I sentencji. Wpływ porozumień poziomych na ograniczenie konkurencji jest z reguły silniej- szy oraz bardziej bezpośredni, niŜ porozumień pionowych i – co do zasady – moŜe wywołać dla konkurencji bardziej negatywne skutki, poprzez jej bezpośrednie i niczym nie ukrywane ograniczenie. Przyjęcie przez określoną grupę wspólnej polityki cenowej powoduje bowiem, iŜ cena przestaje być dla poszczególnych sprzedawców związanych porozumieniem instru- mentem konkurencji między sobą. Praktyka ta jest równocześnie praktyką o charakterze eks- ploatacyjnym, bowiem godzi ona nie tylko w interesy partnerów rynkowych, ale równieŜ ko- lejnych uczestników obrotu towarowego. Jak juŜ uprzednio wykazano ustalanie cen pomiędzy konkurentami uznawane jest zawsze za nielegalne, niezaleŜnie czy dochodzi do tego w spo- 7 Por. S. Gronowski, Ustawa antymonopolowa, Komentarz, s. 152 21 sób bezpośredni, czy pośredni. Z tych teŜ względów porozumienia poziome ograniczające konkurencję cenową wyłączone są spod moŜliwości uzyskania zwolnień indywidualnych, czy tym bardziej grupowych, spod zasad określonych art. 85 ust. 3 Traktatu Rzymskiego, a samo zawiązanie zmowy cenowej traktowane jest jako szczególnie raŜące naruszenie reguł wolnego rynku. Biorąc pod uwagę powyŜsze organ antymonopolowy postanowił nałoŜyć na przedsiębiorców – uczestników przedmiotowego porozumienia kary pienięŜne w oparciu o dyspozycję art. 14 ust. 1 ustawy antymonopolowej. Wymierzenie kary ma charakter uznanio- wy i zgodnie z art.14 ust. 2 moŜna ją ustalić w wysokości do 100% przychodu ukaranego przedsiębiorcy. Przychód firm objętych niniejszym postępowaniem – w rozumieniu art. 2 pkt 10 cytowanej ustawy - określono na podstawie sprawozdań F-01, bądź teŜ rachunków zy- sków i strat za 1999r. znajdujących się w materiale dowodowym sprawy. Nakładając kary organ antymonopolowy kierował się stopniem zagroŜenia intere- su publiczno-prawnego w następstwie stosowania udowodnionej praktyki monopolistycznej, a ich indywidualną wysokość ustalił biorąc za podstawę przychód uzyskany przez kaŜdą ze skarŜonych firm, pomnoŜony przez wskaźnik procentowy (0,5% – 2 %), w zaleŜności od pro- gowo przyjętych ilości sporządzonych i wymienionych w 1999r. na konosament oryginalny, deklaracji skróconych Biorąc powyŜsze pod uwagę orzeczono kary pienięŜne, jak w punkcie II sentencji. Karę naleŜy uiścić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w NBP O/O/ Warszawa 10101010-7878-223-1, w terminie 7 dni od daty uprawomocnienia się decyzji. P OUCZENIE : Od niniejszej decyzji przysługuje stronom odwołanie do Sądu Okrę- gowego w Warszawie – Sądu Antymonopolowego w terminie 14 dni od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatury w Gdańsku. z up. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Roman Jarząbek Dyrektor Delegatury UOKIK w Gdańsku 22