RGD-18/2002

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W G DAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL . (058) 346-29-32, T EL /F AX (058) 346-29-33, T EL . C ENTRALA (058) 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD. 500-1/01/02/MLM Gdańsk, 31 lipca 2002r. DECYZJA nr RGD. 18/2002 Na podstawie art. 9 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie kon- kurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319 ze zm.), po przeprowadzeniu postępowania an- tymonopolowego, wszczętego z urzędu przeciwko: 1. Spółce Polski Koncern Naftowy ORLEN S.A. w Płocku, 2. Spółce z o.o. BP Express w Krakowie, 3. Spółce z o.o. KABROL – BIS w Koszalinie, 4. Klemensowi Imiole – Firma KI Klemens Imioła w Koszalinie, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie stwierdza się stosowania przez skarŜonych przedsiębiorców praktyki ograniczającej konkurencję poprzez zawarcie porozu- mienia polegającego na bezpośrednim lub pośrednim ustalaniu cen sprzedaŜy paliwa PB 95 i U 95 na stacjach paliwowych naleŜących do skarŜonych przedsiębiorców, na lokalnym rynku miasta K. UZASADNIENIE Do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w miesiącu kwietniu 2001r., wpłynęło pismo Miejskiego Rzecznika Konsumentów w K, w którym wskazał on na dające się w sposób wy- raźny w ostatnim czasie zaobserwować – w jego ocenie niepokojące – zachowania rynkowe przed- siębiorców działających na rynku dystrybucji paliw w K, polegające na ujednoliceniu cen benzyn, które nie dość, Ŝe ustalane są na tym samym poziomie, to jeszcze daty wprowadzania kolejnych ich zmian są ze sobą zbieŜne [karta akt sprawy1-4]. Mając na uwadze, Ŝe tego rodzaju działania mogą być skutkiem stosowania, zakazanych na mocy ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319 ze zm.), uzgodnień pomiędzy konkurentami, organ antymonopolowy podjął, w ramach wszczętego w dniu 14 maja 2001r.postępowania, czynności wyjaśniające, mające na celu zbadanie stanu rynku i wstępne ustalenie, czy w sygnalizowanej przez Rzecznika sprawie mogło mieć miej- sce naruszenie, chronionych prawem reguł konkurencji. Wyniki przeprowadzonego postępowania, obejmującego okres od stycznia do sierpnia 2001r., potwierdziły, Ŝe na dziewięciu – spośród trzynastu działających w K – stacjach paliwo- wych, ceny benzyn PB 95 i U 95 kształtowały się, w zaleŜności od miesiąca, na prawie identycz- nym (styczeń – maj), albo bardzo zbliŜonym poziomie (pozostałe badane miesiące). Zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazywał, Ŝe w szczególności w pierwszej połowie roku 2001 zmian cen dokonywano jednocześnie, tj. w tych samych dniach i w tej samej wysokości. [k. 134-135]. Przedsiębiorcy, którzy stosowali takie zasady polityki cenowej to: Spółka Polski Koncern Naftowy ORLEN S.A. w P (zwana dalej PKN – 4 stacje), Spółka z o.o. BP Express w K (zwana dalej BP – 2 stacje), Spółka z o.o. KABROL – BIS w K (zwana dalej KABROL – 1 stacja) i Klemens Imioła - 2 Firma KI w K(zwana dalej KI – 2 stacje). Dane potwierdzające te okoliczności zawarte są w zesta- wieniu cen sprzedaŜy paliwa w 2001r. [k. 69-81 i 415-421 ]. Mając na uwadze, Ŝe wyniki przeprowadzonych czynności wyjaśniających wskazywały w sposób nie budzący wątpliwości, Ŝe sprawa ma charakter antymonopolowy, w jej okolicznościach mogło dojść do naruszenia interesu publicznego i - jednocześnie - brak było podstaw do jedno- znacznego odrzucenia zarzutu o przystąpieniu przez czterech przedsiębiorców – uczestników rynku w Koszalinie, do zmowy o charakterze kartelowym, organ antymonopolowy, dnia 10 października 2001r. wszczął z urzędu postępowanie antymonopolowe w sprawie nakazania wymienionym przed- siębiorcom tj.: 1. Polski Koncern Naftowy ORLEN S.A. w P 2. BP EXPRESS Sp. z o.o. w K 3. KABROL-BIS Sp. z o.o. w K 4. Klemens Imioła - Firma KI w K zaniechania stosowania praktyki ograniczającej konkurencję przejawiającej się w postaci zawarcia porozumienia, polegającego na bezpośrednim lub pośrednim ustalaniu cen sprzedaŜy pa- liwa PB 95 i U 95 na naleŜących do nich stacjach paliwowych na lokalnym rynku miasta K, co mo- gło stanowić naruszenia art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy antymonopolowej [k.140-141]. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania antymonopolowego skarŜeni przekazali stanowiska w sprawie, odrzucając – jako bezpodstawny – postawiony im zarzut, wskazu- jąc jednocześnie, Ŝe podejmowane przez nich indywidualne decyzje cenowe miały charakter suwe- renny, a nie uzgodniony, wynikały z realiów ekonomicznych i miały na celu dostosowanie cen do oferty stacji konkurencyjnych [k. 142-146, 214-216 i 411-414]. Według wyjaśnień przedsiębiorców: Ustalanie cen paliw na stacjach BP wynika z przyjętej przez tę firmę strategii „pozycjono- wania się na rynku” , która zakłada, Ŝe ceny oferowanych paliw są jednym, choć nie najwaŜniej- szym, z jej elementów. Kształtowanie cen paliw na stacjach BP w K polega na dostosowywaniu ich poziomu do cen konkurencji, bowiem – zdaniem BP – rynek dystrybucji paliw jest „ wraŜliwy na róŜnicowanie cen” . W ocenie Spółki „dominującą pozycję na tym rynku posiada PKN i Rafineria Gdańska” , natomiast rynkowa pozycja BP nie pozwala na „ustalanie cen na poziomie wyŜszym niŜ konkurencyjne, poniewaŜ powoduje to spadek sprzedaŜy”. Kierownicy poszczególnych stacji BP ….. Stacje paliw Polskiego Koncernu Naftowego prowadzone są na podstawie umów niena- zwanych, które mają charakter stałego pośrednictwa handlowego. Zgodnie z zawartymi w nich wa- runkami …. [k. 65]. Klemens Imioła – Firma KI prowadzi działalności gospodarczą, której przedmiotem jest handel paliwami, olejami, smarami i samochodowymi częściami zamiennymi [k. 104]. Dodatkowo posiada takŜe koncesję Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki na obrót i magazynowanie paliw cie- kłych [karta 105-127] . KI posiada w sumie ….. Spółka KABROL posiada jedną, prowadzoną w oparciu o zasady określone umową z dnia 29.04.1997r. o współpracy z ….. [k. 66-68] Na pozostałych 4 stacjach w Koszalinie, których właściciele nie objęci zostali postępowa- niem antymonopolowym, zarówno dokonywane zmiany cen, jak i daty ich wprowadzenia nie po- krywały się, aczkolwiek były zbieŜne z obserwowanymi zachowaniami pozostałych uczestników rynku. Zazwyczaj oferowane, objęte badaniem, produkty sprzedawane były po cenach niŜszych niŜ to czynili konkurenci, pomimo, Ŝe korzystali oni po części z tych samych źródeł zaopatrzenia. ….. Po zapoznaniu się przez BP z materiałem dowodowym skarŜona Spółka złoŜyła kolej- ne wyjaśnienia w sprawie [k. 1334-1345] oraz wnioskowała o wydanie decyzji niestwierdzającej stosowanie praktyki ograniczającej konkurencję, podnosząc Ŝe „istotna asymetria konkurentów na rynku tradycyjnie uznawana jest za okoliczność wskazującą na brak porozumienia między konku- 3 rentami z uwagi na brak zasadnych przesłanek ekonomicznych dla zawarcia porozumienia”. Stacje BP zlokalizowane w pobliŜu stacji pozostałych skarŜonych (Stacja ORION znajduje się w pobliŜu stacji KABROL BIS, a stacja POSEJDON w pobliŜy dwóch stacji PKN) sprzedają znacznie więk- sze ilości paliwa niŜ pozostali uczestnicy tego rynku. Dodatkowo oprócz sprzedaŜy paliwa na stacji BP Spółka oferuje swoim klientom takŜe wysokiej jakości produkty i usługi dodatkowe (bar i sklep przystacyjny), a więc przychody ze sprzedaŜy paliw są tylko jednym z elementów przychodów z działalności stacji BP. Obie stacje BP połoŜone są przy ruchliwych drogach krajowych, w związku z czym znaczną część klientów stacji stanowią osoby podróŜujące przez K, którym stacje BP koja- rzą się z wysoką jakością obsługi . Ze stacji BP w K korzysta takŜe „ znaczna część kierowców z krajów Unii Europejskiej. Dla tej grupy klientów cena paliwa ma znaczenie drugorzędne”. Oczeku- ją oni przede wszystkim dobrej obsługi, szerokiego asortymentu towarów i komfortowych warun- ków krótkiego wypoczynku. Dodatkowo z uwagi na fakt, iŜ na stacjach BP … Według wyjaśnień skarŜonych, stosują oni działania zmierzające nie tylko do wzrostu efektywności czy redukcji kosztów, ale takŜe do podwyŜszenia jakości oferowanych towarów lub wzbogacenia oferty handlowej, kierowanej do potencjalnych odbiorców. SłuŜy temu oferowanie dodatkowych usług (sklep, myjnia, bar) i wprowadzanie tzw. programów lojalnościowych. Program lojalnościowy „ Partnerclub” jest jedną z waŜniejszych akcji promocyjnych prowadzonych przez BP. Zdaniem Spółki odniósł on zdecydowany sukces i w znacznym stopniu przyczynił się do budowy obecnej pozycji BP na rynku, w tym takŜe i na rynku K. W ocenie tego przedsiębiorcy wszelkie akcje promocyjne i marketingowe są wyrazem istnienia silnej konkurencji pomiędzy uczestnikami rynku [k. 1337]. Ponadto na stacjach BP klienci oprócz zakupu paliwa mo- gą skorzystać takŜe z krótkiego odpoczynku w podróŜy w barze oraz dokonać zakupów towarów w sklepie przystacyjnym. Formami zachęty do zakupu paliwa na stacjach KI jest wprowadzony przez firmę sys- tem sprzedaŜy z odroczonym terminem płatności lub sprzedaŜy na automaty do tankowania „Auto- poll”, czy teŜ stosowane od sierpnia 2000r. „karty stałego klienta” [k.1373-1377]; • system sprzedaŜy z odroczonym terminem płatności na tzw. „na asygnaty” … • system sprzedaŜy z rabatem tzw. „karty stałego klienta” … • od 1 października 2001r. na stacjach firmy stosowany jest system … Obecnie firma KI przygotowuje się do zastosowania …, systemu kart „LOTOS”. PKN oprócz wspomnianego juŜ programu lojalnościowego Vitay stosuje na swoich sta- cjach równieŜ promocje cenowe, które polegają na obniŜaniu cen paliw w wybranych dniach dane- go miesiąca. Przykładowo w miesiącu kwietniu 2001r. stacje paliw w K prowadziły promocje ce- nowe w następujących dniach [karta 86]: • stacja nr 31 – 04.04 i 18.04, • stacja nr 468 – 01.04, 06.04 i 21-22.04, • stacja nr 649 – 07-08.04, 20.04 i 23.04, • stacja nr 1308 – 09.04, 11.04, 17.04 i 25.04. O RGAN ANTYMONOPOLOWY USTALIŁ , CO NASTĘPUJE : I. Na terenie miasta K skarŜeni posiadają łącznie 9 stacji paliwowych, z czego: … Pozostałe …, z …. ankietowanych w pierwszej fazie badania rynku stacji paliw w K, naleŜą do ….. Podstawowymi towarami oferowanymi na stacjach paliwowych są oleje napędowe i benzyny oznaczone symbolami; Pb 95, U 95 i Pb 98. Benzyny Pb 95 i U 95 są najbardziej popularnymi rodzajami paliw i zarazem towarami oferowanymi przez wszystkie stacje paliwowe w Koszali- 4 nie. Przeprowadzone przez organ antymonopolowy badania ograniczone zostały asortymentowo do tych dwóch produktów, za czym przemawiała m.in. i ta okoliczność, Ŝe prawidłowość w za- kresie unifikacji zachowań rynkowych skarŜonych przedsiębiorców widoczna była przede wszystkim w tej grupie towarowej. Ponadto zazwyczaj cena za 1 litr benzyny PB 95 jest taka sama jak za 1 litr benzyny uniwersalnej. Badaniami objęto cały rok 2001, przy czym dokonane przez organ antymonopolowy zestawienia miesięczne, przedstawiające daty wprowadzanych zmian i wysokości cen benzyn pobieranych na stacjach skarŜonych w K, stanowią część zebranego w sprawie materiału dowodowego [k. 415-421]. Dla potrzeb prezentacji danych, a takŜe w celu zobrazowania zachowań przedsiębior- ców działających na innych, podobnych do koszalińskiego rynkach, w uzasadnieniu niniejszej decyzji przedstawiono kształtowanie się cen w wybranych 4 miesiącach 2001r. (luty, kwiecień, czerwiec i październik), co ilustrują tabele. Tabela 1 Zestawienie zmian wysokości cen sprzedaŜy paliwa – luty 2001r. Data KABROL KI - 2 stacje BP- 2 stacje PKN* PKN 468 1.02 6.02 9.02 11.02 16.02 20.02 22.02 23.02 24.02 * W dniach 16 i 20 lutego wszyscy skarŜeni dokonali, następujących kolejno po sobie jednocze- snych zmian cen paliwa Pb 95 na własnych stacjach w K, ustalając jej wysokość na tym samym poziomie. Tabela 2 Zestawienie zmian wysokości cen sprzedaŜy paliwa – kwiecień 2001r. Data KABROL KI 2 stacje BP 2 stacje PKN * PKN 468 1.04 3.04 10.04 13.04 14.04 20.04 21.04 * stacje nr Tak więc, kolejno w dniach 1, 2 i 10 kwietnia, wszyscy uczestnicy postępowania zmieniali ce- ny, dokonując ich korekty w tej samej wysokości, przy czym zarówno na stacjach BP jaki i PKN przez cały miesiąc obowiązywały te same ceny sprzedaŜy benzyny. Tabela 3 Zestawienie zmian wysokości cen sprzedaŜy paliwa – czerwiec 2001r. Data KABROL KI 2 stacje BP 2 stacje PKN 31 PKN 649 PKN1308 PKN 468 1.06 2.06 4.06 5.06 6.06 7.06 8.06 5 W czerwcu, w odróŜnieniu od poprzednich miesięcy, obserwuje się duŜą dynamikę i znaczne zróŜnicowanie poziomu cen, przy czym brak jest przypadku, aby wszyscy skarŜeni tego samego dnia podejmowali identyczne decyzje cenowe. Jedynie 6 i 21 czerwca doszło do unifikacji za- chowań większości uczestników rynku, przy czym 6 czerwca ujednolicenia cen dokonali BP, KI i PKN, a dnia 21 czerwca KABROL, BP i PKN. Tabela 4 Zestawienie zmian wysokości cen sprzedaŜy paliwa - październik 2001r. Data KABROL KI 2 stacje BP 2 stacje PKN 31 PKN 649 PKN1308 PKN 468 1.10 6.10 8.10 9.10 10.10 11.10 12.10 13.10 15.10 16.10 17.10 18.10 19.10 20.10 21.10 22.10 23.10 24.10 25.10 26.10 27.10 W październiku brak jest przykładów świadczących o jednoczesnym, tj. dokonanym tego same- go dnia, ujednoliceniu cen badanych produktów. Wyjątek stanowi dzień 19 października, kiedy to 3 z 4 skarŜonych (za wyjątkiem firmy KI) podjęło te same decyzje cenowe. II. Udział skarŜonych przedsiębiorców w sprzedaŜy paliwa Pb 95 i U 95, w 2001r. w rozbiciu mie- sięcznym, na rynku lokalnym miasta Koszalina, prezentują tabele nr 5 i 6. Tabela 5 Struktura sprzedaŜy paliwa Pb 95 w 2001r., według firm Firma I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII BP PKN KI Kabrol Razem Inni Razem W badanym roku łączny udział przedsiębiorców objętych postępowaniem w sprzedaŜy paliwa Pb 95 wyniósł ponad….%. Największym sprzedawcą w K jest firma BP, która w sprzedaŜy tego produktu posiadała, w 11 pierwszych miesiącach 2001r., ponad ….% udział w rynku, przy czym udział ten powoli, ale systematycznie zmniejszał się (z ….% w lutym do ….% w grudniu) na ko- rzyść PKN ORLEN (…% w styczniu do ….% w grudniu). Tabela 6 Struktura sprzedaŜy paliwa U 95 w 2001r., według firm Firma I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII BP 6 PKN KI Kabrol Razem Inni Razem Pomimo, Ŝe ceny benzyn Pb 95 i U 95 kształtują się na tym samym poziomie, to jednak struktury ich sprzedaŜy wg firm oferujących oba produkty w K róŜnią się miedzy sobą w sposób istotny. W sprzedaŜy benzyny U 95 firma BP nie posiada bowiem pozycji dominującej (ok. ….%), na- tomiast udziały w rynku pozostałych uczestników wynosiły odpowiednio: PKN ORLEN średnio ok. – …. %, KI średnio ok. – ….%, a KABROL średnio ok. –….%. III .W trakcie prowadzonego postępowania zbadano zachowania rynkowe przedsiębiorców prowa- dzących stacje benzynowe, kształtowanie się wysokości cen na benzyny PB 95 i U 95 oraz dy- namikę ich zmian w 2001r. na innych, podobnych rynkach lokalnych. Dla zapewnienia porów- nywalności warunków prowadzenia działalności gospodarczej, które byłyby adekwatne do Ko- szalina, do badań wytypowano dziewięć miast, przyjmując następujące kryteria doboru: ilość mieszkańców (od 100.000 do 250.000 ludności) i pełnione uprzednio funkcje administracyjne (byłe miasta wojewódzkie, tj.: Elbląg, Płock, Tarnów, Wałbrzych, Zielona Góra, Tychy, Kalisz i Radom, a takŜe Olsztyn, który zachował dawny status). Uzyskane w ten sposób dane zostały przedstawione w formie tabelarycznej i włączone do akt sprawy [k.1129 -1139, 1293 – 1300, 1359 -1372]. Obrazują one m.in. dynamikę cen na benzynę Pb 95 na stacjach paliwowych w wybranych ośrodkach. Celem przeprowadzonych badań było ustalenie, czy ci uczestnicy przed- miotowego postępowania, którzy działają równieŜ na innych rynkach lokalnych, stosują na nich takie same zachowania cenowe, jak te, które uwidoczniły się w Koszalinie, tzn. czy ujednolicają ceny benzyn, co moŜe rodzić domniemanie o ich uzgadnianiu równieŜ na tychŜe rynkach. Z ze- branych w sprawie materiałów wynika, Ŝe w sześciu, z dziewięciu, objętych badaniami miastach tj. w Elblągu, Olsztynie, Tarnowie, Wałbrzychu, Tychach i Radomiu, działają stacje naleŜące m.in. do dwóch skarŜonych przedsiębiorców, tj.: PKN i BP, natomiast w 3 pozostałych miastach (Płock, Zielona Góra i Kalisz) spośród uczestników przedmiotowego postępowania stacje posia- da wyłącznie PKN (BP nie występuje na tych rynkach lokalnych). Spółka KABROL -BIS oraz KI nie mają stacji paliwowych w badanych miastach, KABROL – BIS prowadzi wyłącznie 1 stację w Koszalinie, natomiast KI posiada oprócz 2 stacji w Koszalinie jeszcze 3 stacje w okoli- cy Koszalina, w miejscowościach Będzino, Kliszno i Konikowo. Z tych teŜ powodów zbadano zachowania rynkowe dwóch największych uczestników postępowania. Kształtowanie się cen ustalanych przez PKN i BP na stacjach benzynowych na sześciu „wspólnych” dla tych przedsię- biorcach rynkach przedstawiają tabele od 7 do 31. Dla zapewnienia porównywalności danych, zamieszczonych w niniejszej decyzji, tabele obrazują zamiany wysokości cen paliwa Pb 95 w poszczególnych miastach, analogicznie jak przedstawiono to wyŜej w odniesieniu do Koszalina tj. w miesiącach: luty, kwiecień, czerwiec i październik 2001r. 1. Elbląg W Elblągu badaniami objęto 11 stacji paliwowych, naleŜących do 8 róŜnych dystrybutorów. PKN posiada na terenie miasta 3 stacje, natomiast BP 1 stację. Dane dot. zmian cen paliwa Pb 95, w badanych miesiącach roku 2001r., prezentują niŜej zamieszczone tabele. Tabela 7 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 –luty 2001r. Data PKN (3 stacje) BP 1.02 9.02 14.02 15.02 7 17.02 Tabela 8 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – kwiecień 2001r. Data PKN (3 stacje) BP 1.04 10.04 12.04 20.04 30.04 Tabela 9 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 czerwiec 2001r. Data PKN (3 stacje) BP Tabela 10 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 - październik 2001r. Data PKN (3 stacje) BP 1.10 4.10 10.10 13.10 16.10 18.10 24.10 25.10 Z zaprezentowanych danych wynika, Ŝe ceny, na stacjach skarŜonych w Elblągu, kształtowały się na róŜnym poziomie, podobnie róŜne były daty dokonywania ich zmian Wyjątek stanowi czerwiec, kiedy to na stacjach PKN i BP obowiązywała ta sama, niezmieniania w ciągu miesiącu ce na. 2. Olsztyn W Olsztynie badaniem objęto 17 stacji naleŜących do 10 róŜnych właścicieli, przy czyn PKN posiada na tym rynku lokalnym 4, a BP 1 stację. . Tabela. 11 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – luty 2001r. Data PKN (4 stacje) BP 1.02 9.02 10.02 Tabela. 12 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – kwiecień 2001r. Data PKN (4 stacje) BP 1.04 3.04 10.04 11.04 12.04 20.04 30.04 Tabela. 13 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – czerwiec 2001r. Data PKN (4 stacje) BP Tabela. 14 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – październik 2001r. Data PKN (4 stacje) BP 1.10 8 19.10 W Olsztynie, w pierwszym półroczu 2001r., na stacjach badanych przedsiębiorców stosowano róŜne ceny, natomiast w czerwcu i październiku ujednolicono ich wysokość, wprowadzając zmiany w tych samych dniach. 3. Tarnów W Tarnowie przebadano 11 stacji 10 róŜnych dystrybutorów. Wyniki dot. cen pobieranych przez PKN i BP prezentują zestawienia: Tabela 15 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – luty 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.02 8.02 20.02 Tabela 16 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – kwiecień 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.04 2.04 3.04 7.04 9.04 11.04 12.04 13.04 15.04 19.04 27.04 Tabela 17 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – czerwiec 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.06 5.06 12.06 16.06 21.06 22.06 23.06 28.06 30.06 Tabela 18 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – październik 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.10 4.10 25.10 27.10 Ceny paliw na stacjach badanych w Tarnowie kształtowały się na bardzo zbliŜonym, ale - co do zasady- róŜnym poziomie. Ponadto daty dokonywanych zmian cen i ich wysokość są toŜsame. 4. Wałbrzych W Wałbrzychu badaniem objęto 6 stacji naleŜących do 3 róŜnych przedsiębiorców, w tym BP – 1 stacja, PKN –2 stacje. 9 Tabela 19 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – luty 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.02 15.02 22.02 24.02 Tabela 20 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – kwiecień 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.04 9.04 10.04 20.04 23.04 27.04 28.04 Tabela 21 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – czerwiec 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.06 6.06 22.06 Tabela 23 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – październik 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.10 3.10 13.10 15.10 29.10 W Wałbrzychu generalnie, poza nielicznymi wyjątkami, ceny paliwa Pb 95 na stacjach skarŜo- nych były jednakowe i zmieniały się w jednakowym czasie. 5. Tychy Badaniem objęto w tym mieście 11 stacji naleŜących do 9 róŜnych firm. PKN na tym rynku lo- kalnym ma 2 stacje a BP – 1. Tabela 24 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – luty 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.02 8.02 14.02 16.02 20.02 Tabela 25 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – kwiecień 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.04 4.04 9.04 12.04 17.04 20.04 23.04 25.04 10 26.04 27.04 Tabela 26 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 - czerwiec 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.06 6.06 13.06 20.06 25.06 28.06 29.06 Tabela 27 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – październik 2001r. Data PKN (2 stacje) BP 1.10 3.10 13.10 19.10 W Tychach tak ceny, jak i daty ich zmian, na stacjach skarŜonych, były róŜne. 6. Radom W Radomiu przebadano 9 stacji naleŜących do 6 róŜnych przedsiębiorców. PKN ma w Rado- miu 3 stacje, a BP – 2. Tabela 28 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – luty 2001r. Data PKN (3 stacje) BP BP 1.02 8.02 15.02 20.02 22.02 28.02 Tabela 29 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – kwiecień 2001r. Data PKN (3 stacje) BP BP 1.04 9.04 10.04 11.04 13.04 17.04 19.04 21.04 25.04 Tabela 30 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – czerwiec 2001r. Data PKN (3 stacje) BP BP 1.06 11 8.06 14.06 15.06 18.06 19.06 26.06 29.06 Tabela 31 Zestawienie zmian cen benzyny Pb 95 – październik 2001r. Data PKN (3 stacje) BP BP 1.10 3.10 5.10 9.10 10.10 17.10 20.10 22.10 25.10 Na badanym rynku brak jest zbieŜności pomiędzy wysokością i datą zmiany ceny Pb 95 na sta- cjach skarŜonych. Przedstawione wyŜej dane charakteryzujące kształtowanie się relacji cenowych na badanych rynkach wskazują, Ŝe w całym badanym okresie, tyko w jednym przypadku (miasto Wałbrzych) wysokość stosowanych przez PKN ORLEN i BP cen była identyczna, a ich zmian dokonywano w jednej dacie. Podobną prawidłowość zaobserwowano w Elblągu i Olsztynie, choć wykazana unifikacja podejmowanych decyzji cenowych dotyczyła jedynie poszczególnych miesięcy, od- powiednio: czerwca (Elbląg) oraz czerwca, października (Olsztyn) W innych badanych ośrodkach działające tam podmioty, w tym równieŜ PKN ORLEN i BP, stosowały zbliŜone, ale róŜne ceny paliwa Pb 95, lub teŜ zmiany cen nie następowały w jednakowym momencie. IV. W oparciu o materiały uzyskane w trakcie postępowania dowodowego, dotyczące pozostałych, przyjętych do badań miast, tj.: Kalisza [k. 1133 i 1136], Płocka [k. 1296 i 1300] i Zielonej Góry [k. 1130 i 1139], w których – spośród przedsiębiorców objętych przedmiotowym postępowaniem – tylko PKN ORLEN posiada własne stacje, konkurując z innymi podmiotami, moŜna sformu- łować następujące wnioski: Na lokalnych rynkach miast Zielona Góra i Płock występuje gene- ralnie zjawisko „rozproszenia” cen, tzn. ustalania, przez niezaleŜnych dystrybutorów ich wyso- kości na zróŜnicowanym poziomie. Natomiast w Kaliszu daje się zaobserwować wyraźną prawi- dłowość ku „jednolitości” cen i jednoczesnego wyrównywania ich wysokości przez wszystkich uczestników rynku. Dla przykładu, w maju 2001r. na stacjach takich firm jak: …. Pb 95 ofero- wano po takiej samej cenie jak w PKN ORLEN (4 stacje), przy czym kolejne ruchy cenowe do- konywane były w tych samych dniach. V. Dodatkowo, na podstawie zebranych danych, dokonano obliczeń średnich, miesięcznych cen za paliwo Pb 95 i U 95 w roku 2001, liczonych jako średnia arytmetyczna cen obowiązujących w danym miesiącu. Tabela 32 Zestawienie średnich, miesięcznych cen za paliwo Pb 95 w 2001r. w objętych badaniami miastach Miesiąc/ Miasto I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Koszalin 12 Elbląg Olsztyn Płock Kalisz Radom Tarnów Zielona Góra Tychy Wałbrzych Dane zawarte w tej tabeli wskazują, Ŝe w K, w okresach styczeń – kwiecień oraz lipiec – wrze- sień 2001r., średnie, tak wyliczone ceny za paliwo, były generalnie wyŜsze, niŜ w pozostałych badanych miastach. W innych miesiącach najwyŜsze ceny obowiązywały w ….. VI. Organ antymonopolowy gromadząc materiał dowodowy w sprawie, wezwał uczest- ników postępowania do przedstawienia wykazów połączeń telefonicznych (billing) wykonanych ze stacji abonenckich zainstalowanych u skarŜonych w K. Wykazy te włączone zostały do akt sprawy [k. 507 – 982, 1148 – 1149, 1153 – 1154]. Analiza przedłoŜonych dokumentów nie wynika, aby skarŜeni kontaktowali się przy uŜyciu tych środków porozumiewania się na odległość. O RGAN ANTYMONOPOLOWY ZWAśYŁ , CO NASTĘPUJE : Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów zakazuje zawierania porozumień, któ- rych celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub naruszenie w inny sposób konku- rencji na rynku właściwym. Zakaz ten ma zastosowanie zarówno do porozumień zawieranych po- między konkurentami (tzw. porozumienia horyzontalne lub poziome), jak i zawieranych pomiędzy partnerami rynkowymi działającymi na róŜnych szczeblach obrotu (porozumienia wertykalne lub pionowe). Pierwsze z nich zawierane są miedzy konkurentami, a więc przedsiębiorcami funkcjonu- jącymi na tym samym szczeblu produkcji lub obrotu, drugie natomiast przez partnerów rynkowych (kontrahentów) znajdujących się na róŜnych szczeblach produkcji lub obrotu. NiezaleŜnie od rodza- ju porozumienia moŜe ono dojść do skutku jedynie w stosunkach między samodzielnymi przedsię- biorcami, którzy dobrowolnie i świadomie do niego przystąpili, dla osiągnięcia zakazanego ustawą celu, wymierzonego przeciwko innym uczestnikom obrotu towarowego. Efektem takich działań jest zniekształcenie i zamazanie relacji konkurencyjnych na rynku, rozumianym nie jako ogólna katego- ria ekonomiczna, ale rynku właściwym w danej, konkretnej sprawie. Stad teŜ merytoryczne rozpatrzenie zarzutów, postawionych skarŜonym przedsiębior- com, wymaga łącznego przeprowadzenia przez organ antymonopolowy, co najmniej następujących czynności: • delimitacji rynku właściwego, • ustalenie, czy uczestnicy tego rynku zawarli porozumienie skutkujące ograniczeniem lub naruszeniem konkurencji na tym rynku. Zgodnie z definicją zawartą w art. 4 pkt 8 ustawy antymonopolowej przez rynek wła- ściwy rozumie się „rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym, ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje kon- sumentów, znaczące róŜnice cen i koszty transportu, panują zbliŜone warunki konkurencji”. W da- nej, konkretnej sprawie, aby rynek taki wyznaczyć, trzeba wziąć pod uwagę, co najmniej następują- ce jego elementy: przedmiot rynku (towar), fazę obrotu towarowego uwzględniającą jej pionową specyfikę, funkcje strony obrotu (podaŜ popyt), czasowy aspekt obrotu oraz terytorium. Brak jed- 13 noczesnej identyfikacji, dla badanych relacji rynkowych, choćby jednego z tych elementów, wska- zywać moŜe, iŜ w danej sprawie mamy do czynienia nie z jednym, ale z większą ilością rynków właściwych. Identyfikacja wymiaru produktowego rynku sprowadza się do wyodrębnienia towarów, w rozumieniu art. 4 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji [...], w oparciu o ich szczególne własno- ści, tak, aby odróŜnić te towary od innych w taki sposób, by nie istniała moŜliwość dowolnej ich zamiany. Są towary takie same lub - z punktu widzenia nabywcy, a nie dostawcy - uznane za sub- stytuty. W niniejszym postępowaniu przedmiotem rynku są paliwa płynne, asortymentowo ograni- czone do benzyn Pb 95 i U 95. Definicja rynku w ujęciu przestrzennym wyraŜa ogół stosunków wymiany oraz stosun- ków równoległych zachodzących między jego uczestnikami, usytuowanymi na danym obszarze, którego granice określone są m.in. kosztami transportu, jakie nabywcy towarów skłonni byliby po- nieść, w celu ich pozyskania na korzystniejszych warunkach. Tak więc, to suma indywidualnych wyborów ekonomicznych kupujących ostatecznie decyduje o granicach, analizowanego – w aspek- cie geograficznym – rynku. W niniejszej sprawie jest nim rynek terytorialnie identyfikowalny z obszarem miasta K, bowiem jest to największe skupisko ludności w regionie, stanowiące naturalne zaplecze większości klientów stacji benzynowych, którzy – zakładając racjonalność ich decyzji ekonomicznych – ze względu na koszty i czas dojazdu, generalnie nie będą podejmować prób za- kupu benzyny poza tym terytorium. Strukturę podmiotową rynku właściwego, określonego produktowo i terytorialnie jak wyŜej, tworzą – po stronie podaŜy – przedsiębiorcy zajmujący się dystrybucją paliw płynnych w Koszalinie, w tym równieŜ czterech objętych niniejszym postępowaniem. Pozostają oni względem siebie w stosunku konkurencji, zarówno w aspekcie realnym, jak i potencjalnym, bowiem oferują ten sam rodzaj usługi w ramach jednego rynku geograficznego. Stronę popytową tworzą natomiast nabywcy paliw, zarówno osoby fizyczne jak i prawne, zakupujący paliwo do celów tak konsump- cyjnych, jak i w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Mając na uwadze poczynione ustalenia, naleŜy przyjąć, Ŝe – w przedmiotowej sprawie – rynkiem właściwym jest rynek paliw płynnych (Pb 95 i U 95), sprzedawanych na stacjach benzy- nowych w K Jak juŜ wcześniej wykazano, łączny udział skarŜonych na rynku właściwym wynosi po- nad ….%, co przesądza o moŜliwości zastosowania wobec nich przepisu art. 5 ustawy o ochronie [...], zgodnie z którym, zakazu zawierania porozumień nie stosuje się do: • porozumień zawieranych między konkurentami, których łączny udział w rynku nie przekracza 5% – art. 6 ust. 1 pkt 1, • porozumień zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami działającymi na róŜnych szcze- blach obrotu, których łączny udział w rynku nie przekracza 10% – art. 6 ust. 1 pkt 2. Podstawowym zarzutem, jaki postawiono skarŜonym przedsiębiorcom było podjęcie przez nich działań uzgodnionych, polegających na wspólnym ustalaniu i stosowaniu w jednakowej wysokości, cen na sprzedawane przez nich benzyny. Bezspornym jest, co wykazały przeprowadzo- ne przez organ antymonopolowy badania rynku, Ŝe co najmniej w okresie od stycznia do czerwca 2001r. w K na stacjach naleŜących do skarŜonych przedsiębiorców obowiązywały te same ceny, przy czym ich zmian dokonywano w tych samych dniach, lub z nieznacznym przesunięciem czaso- wym. Równocześnie, biorąc pod uwagę, iŜ: • wolumen sprzedaŜy czterech skarŜonych przedsiębiorców stanowi ponad ….% benzyn sprzedawanych na rynku K, • przedsiębiorcy ci pozostają względem siebie w stosunku konkurencji, której podstawowym narzędziem jest cena, jakość towarów i usług sprzedaŜnych ofe- rowanych klientom, • kaŜda ze stacji benzynowych ponosi róŜne koszty działalności i uzyskuje róŜne 14 obroty, • hurtowy zakup paliw dokonywany jest z róŜnych źródeł, dostawy odbywają się w róŜnym czasie i po róŜnych cenach, • średnie ceny benzyn na rynku w K były wyŜsze niŜ w innych, o podobnych ce- chach charakterystycznych, miastach, organ antymonopolowy nabrał przekonania, Ŝe przy realnym, jednoczesnym występowaniu tylu czynników róŜnicujących, mających bezpośredni wpływ na kształtowanie się cen, brak jest ekono- micznego uzasadnienia dla ustalania ich wysokości na jednakowym poziomie. Taki stan analizowa- nego rynku świadczyć mógł o tym, Ŝe jego uczestnicy zawarli, mające na celu ograniczenie konku- rencji i osiągnięcie wynikłych stąd korzyści, cenowe porozumienie kartelowe, przez które w teorii ekonomii rozumie się „ organizację niezaleŜnych producentów zmierzających do wykluczenia kon- kurencji między sobą poprzez regulację udziałów w rynku, poziomu produkcji i cen, a to w celu podnoszenia cen i zysków ponad poziomy wyznaczane przez konkurencję ” 1 . Spodziewanymi korzy- ściami zwykle bywają: • uzyskanie dodatkowego, tj. wyŜszego od średniego w branŜy, zysku, • zwiększenie, kosztem innych konkurentów, udziału w rynku. W przedmiotowej sprawie z góry naleŜy odrzucić, jako nieuprawnioną, drugą ze wska- zanych wyŜej tez. Przemawia za tym zebrany materiał dowodowy, a w szczególności struktura udziałów sprzedaŜy benzyn na rynku w K. Przedsiębiorcy nie objęci postępowaniem, stosujący róŜne, często niŜsze, niŜ uczestnicy domniemanego kartelu ceny, w badanym okresie, nie tylko utrzymali, ale nieznacznie powiększyli swój udział w rynku w obu rodzajach benzyn. W tym teŜ czasie BP traciło klientów, przede wszystkim na rzecz PKN ORLEN. Działania o charakterze kartelowym stanowią wyraźne naruszenie zakazu porozumień, w literaturze przedmiotu określanych jako dwu- lub wielostronną czynność prawną, „na mocy któ- rej przynajmniej jedna ze stron dobrowolnie zobowiązuje się do określonego działania lub zanie- chania, rezygnując tym samym z pełni lub części swobody działania na rzecz innej strony" 2 . Podle- gające ocenie współdziałanie (wejście w zmowę) nie musi być poprzedzone, ani potwierdzone od- powiednimi ustaleniami na piśmie, bowiem do zawiązania takiego porozumienia moŜe dojść rów- nieŜ w formie ustnej lub poprzez działania konkludentne 3 . NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe definicja po- rozumień zawarta w art. 4 pkt 4 ustawy obejmuje swoim zakresem nie tylko umowy zawierane po- między przedsiębiorcami, ale równieŜ dokonane – w jakiejkolwiek formie – uzgodnienia, które między konkurentami mogą odbywać się np. poprzez wymianę informacji dot. wielkości planowa- nej produkcji, stosowanych cen, taryf itp. Jeśli nawet tego rodzaju działania uzgodnione nie pocią- gają za sobą wyraźnego zobowiązania do podjęcia przez strony porozumienia kroków dostosowaw- czych, to i tak naleŜałoby je uznać za nielegalne i niezgodne z regułami konkurencji. W odróŜnie- niu od sygnałów uzyskiwanych z obserwacji zachowań rynkowych konkurentów, nawet dobrowol- na wymiana informacji między nimi ma charakter działań uzgodnionych, które mogą negatywnie wpłynąć na stan konkurencji na rynku. Podobnie w prawie unijnym postulat samodzielności przed- siębiorców nie eliminuje, co prawda, ich prawa do „... czujnego dostosowywania się do stwierdzo- nego lub oczekiwanego zachowania jego konkurentów; przeciwdziała jednakŜe stanowczo wszelkim bezpośrednim lub pośrednim kontaktom miedzy przedsiębiorstwami, których celem lub skutkiem jest wpływanie na zachowania rynkowe aktualnego lub potencjalnego konkurenta choćby informowanie go o własnych podjętych lub zamierzonych działaniach” 4 . Decydujące jest zatem stwierdzenie 1 Kamerschen D., McKenzie R., Nardelli C., Ekonomia, Fundacja Gospodarcza NSZZ „Solidarność”, Gdańsk 1991, s. 625 i następne 2 T. Skoczny, W. Szpringer, Zakaz porozumień ograniczających konkurencję, DW Elipsa, W-wa 1996, str. 25 3 Zakaz porozumień ograniczających konkurencję, W-wa 1996, s.26 4 por. Tadeusz Skoczny, Wspólnotowe Prawo Konkurencji. Zarys wykłady, Centrum Europejskie UW, Warszawa 1998r 15 ograniczenia wolności działania przedsiębiorstw poprzez koordynowanie ich zachowań, czyli stwierdzenie „działań skoordynowanych” zamiast „działań samodzielnych”. W materiale zgromadzonym w sprawie brak jest dowodów bezpośrednich na to, Ŝe skarŜeni przedsiębiorcy zawarli wspólne porozumienie dot. zasad regulacji rynku paliw w K. Prze- prowadzony dowód w postaci wykazów rozmów telefonicznych równieŜ nie potwierdził faktu wza- jemnego informowania się o wprowadzonych lub mających nastąpić zmianach cen. Organ antymo- nopolowy nie wszedł takŜe w posiadanie Ŝadnych innych dokumentów, które świadczyłyby, Ŝe działania o takim charakterze miały miejsce. Z uwagi na zakazany i groźny dla funkcjonowania konkurencji charakter porozumień kartelowych nie jest wymagane prawem, aby organ antymonopolowy dla wykazania, Ŝe w rozpa- trywanym przypadku doszło do ustanowienia takiego porozumienia, oparł się wyłącznie na bezpo- średnich dowodach potwierdzających zawarcie zmowy. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Antymo- nopolowego 5 , jak i literaturą przedmiotu, fakt taki moŜe być wykazany poprzez dowody pośrednie, bowiem decydujące znaczenie dla istnienia porozumienia ograniczającego konkurencję mają sko- ordynowane zachowania na rynku uczestników rynku, mogące polegać na podobieństwie podej- mowanych decyzji rynkowych, które nie dają się wyjaśnić – przy uwzględnieniu wszystkich prze- słanek – bez załoŜenia, iŜ doszło między nimi do zawarcia zmowy . W niniejszej sprawie, dla ustalenia czy między firmami objętymi postępowaniem doszło do porozumienia ograniczającego konkurencję, w efekcie którego uzgodniły one i ujednoliciły poli- tykę cenową w Koszalinie, koniecznym wydaje się być dokonanie oceny racjonalności ich zacho- wań pod kątem czynników sprzyjających powstawaniu karteli, przy uwzględnieniu następujących przesłanek i okoliczności wynikających z uwarunkowań stanu faktycznego, tj.: • struktury rynku w K, • systemu decydowania o cenach, • cen stosowanych na innych, niŜ koszaliński rynkach lokalnych, • roli, jaką na rynku krajowym odgrywa PKN ORLEN. Głównymi czynnikami ułatwiającymi powstanie porozumień o charakterze kartelowym są: • moŜliwość podwyŜszania cen, z uwagi na istniejące bariery dostępu do rynku, skutecznie blokujące pojawienie się konkurencji zewnętrznej, • towary objęte porozumieniem są wystarczająco homogeniczne i charakteryzują się niską, cenową elastycznością popytu, • tworzące kartel firmy naleŜą do największych, w branŜy o wysokim stopniu koncentracji, • ewentualne sankcje za wykrycie kartelu są niewspółmiernie niskie do spodzie- wanych korzyści, • koszt utworzenia kartelu i kontroli przyjętych zasad jego funkcjonowania jest re- latywnie niski w stosunku do oczekiwanego zysku. W stanie faktycznym przedmiotowej sprawy dwa pierwsze z wymienionych wyŜej wa- runków zostały spełnione. Trzy kolejne rozpatrzone zostaną w ciągu dalszych rozwaŜań. Pozycja, jaką w sprzedaŜy benzyny Pb 95 na rynku relewantnym zajmuje BP jest pozy- cją silnie dominującą (ponad ….%). Firma ta ponadto pełni rolę lidera rynkowego w zakresie sprze- daŜy benzyny U95. Jak juŜ wskazano, fakt ten powoduje o odrzuceniu – jako nieracjonalnego – załoŜenia, Ŝe przystąpienie przez BP do kartelu nakierowane jest na wzmocnienie swojej sytuacji rynkowej kosztem innych uczestników rynku, albo porozumienia. Ci ostatni nie wyraziliby po pro- stu na to zgody. Z drugiej strony, na co wskazuje się w literaturze przedmiotu 6 , przedsiębiorca o 5 Por. wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 1 marca 1993r., sygn. akt XVII Amr 37/92 oraz z dnia 15 lipca 1998r., sygn. akt XVII Ama 27/98 6 por. ST. Gronowski, Ustawa antymonopolowa – Komentarz, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 16 pozycji dominującej, a więc posiadający ugruntowaną władzę i siłę rynkową oraz dysponujący znaczną przewagą nad konkurentami raczej skorzysta z ekonomicznych korzyści płynących z nad- uŜycia kwalifikowanej pozycji (co jest nielegalne), niŜ podzieli się nimi z uczestnikami kartelu (co jest równieŜ nielegalne, ale wiąŜe się z większym ryzykiem wykrycia), którzy dodatkowo nie gwa- rantują pełnej lojalności. Spośród czterech skarŜonych przedsiębiorców dwóch działa wyłącznie na analizowa- nym rynku lokalnym (KI, KABROL-BIS), natomiast dwóch pozostałych na rynku krajowym. Pierwsi z nich posiadają całkowitą swobodę w ustalaniu cen, podczas gdy decyzje cenowe PKN i BP podejmowane są poprzez ich centrale. Brak jest przy tym podstaw, do przyjęcia załoŜenia o przekazaniu na szczebel lokalny, generalnych uprawnień do kształtowania wysokości cen, co z punktu widzenia łatwości, skuteczności oraz kosztów kierowania i kontrolowania kartelu byłoby rozwiązaniem najbardziej racjonalnym. Jak wynika z materiałów zgromadzonych w sprawie [k.180-213, 218-239] wysokość cen w K na stacjach BP i PKN ustalana jest ściśle według dyrektyw otrzymanych z wyŜszych szczebli zarządzania, co przemawia za tym, Ŝe obie firmy w swojej poli- tyce stosują strategię o wymiarze raczej krajowym, niŜ stricte lokalnym. Sam sposób ustalania cen w K odpowiada klasycznemu w ekonomii modelowi konkurencji oligopolistycznej, w którym cena produktu nie jest bezpośrednim wynikiem zaleŜności od kosztów, ale wypadkową takich czynni- ków jak: aktualne ceny hurtowe paliw na rynku krajowym, kształtowanie się relacji podaŜ–popyt, zachowania rynkowe konkurentów, prowadzone akcje promocyjne itp. Tak więc to nie cena ewi- dencyjna towarów przyjętych do magazynu, ale ogłaszane zwykle z jednodniowym wyprzedzeniem informacje o zmianie cen przez krajowego potentata w produkcji paliw, jakim jest PKN ORLEN, są sygnałem dla sprzedawców do podjęcia określonych ruchów cenowych, szczególnie wówczas, gdy następuje podwyŜka ceny hurtowej. To, Ŝe dystrybutorzy paliw na rynku w K stosują takie same lub podobne ceny nie oznacza jednak, Ŝe między nimi ustała konkurencja, a oni sami zaniechali działań, mających na celu pozyskanie kupujących. W praktyce wykorzystywane są bowiem rozma- ite sposoby „wiązania klientów” z danym dystrybutorem paliw, poprzez róŜnego rodzaju programy promocyjne i lojalnościowe typu np. Partnerclub w BP, Vitay w PKN ORLEN oraz sprzedaŜ na asygnaty, karty stałego klienta i karty Autopoll w KI. KABROL-BIS nie stosuje Ŝadnych z tych form, a więc przy tej samej, bezwzględnej wysokości ceny, braku nagród i premii dla lojalnych odbiorców, relatywnie pobiera on najwyŜsze ceny. Ponadto dystrybutorzy konkurują ze sobą przy uŜyciu innych, niecelowych form współzawodnictwa rynkowego, gdyŜ – oprócz sprzedaŜy paliwa – na stacjach oferowane są równieŜ usługi dodatkowe, które mogą mieć istotne znaczenie przy po- dejmowaniu, przez klientów, decyzji o wyborze danej, a nie innej stacji. Dodatkowo, przeprowadzone w ramach postępowania dowodowego badania rynkowe, mające na celu ustalenie, czy ci uczestnicy domniemanej zmowy cenowej, którzy działają na rynku krajowym, zachowują się na poszczególnych rynkach lokalnych w sposób podobny, jak ma to miej- sce w K – na tak postawioną kwestię – dały odpowiedź negatywną. Wyniki zaprezentowanej w ustaleniach stanu faktycznego analizy, w sposób jednoznaczny przemawiają za odrzuceniem tezy, Ŝe na pozostałych, badanych rynkach BP i PKN działają w sposób uzgodniony, koordynując ceny na oferowane produkty. Na „wspólnych rynkach lokalnych” tylko w jednym przypadku (Wał- brzych) ceny na stacjach obu dystrybutorów były jednakowe i zmieniane w jednej dacie. W pozo- stałych miastach PKN i BP generalnie stosowali róŜną wysokość cen. Ponadto, co wykazały bada- nia, ujednolicanie cen ma miejsce takŜe i na innych, badanych rynkach lokalnych, np. w K gdzie tylko jeden ze skarŜonych tj. PKN, posiada stacje paliwowe. NaleŜałoby więc przyjąć, Ŝe obaj przedsiębiorcy, prowadząc działalność gospodarczą na rynku krajowym, a nie wyłącznie w K, po- winni być raczej zainteresowani współpracą na wszystkich obszarach własnej aktywności. Korzyści z zawiązania takiego kartelu byłyby o wiele większe, a ewentualne, moŜliwe do przewidzenia sank- 1999, s.161 17 cje, określone art. 101 ust. 2 pkt 1, wymierzone za naruszenie przepisów ustawy antymonopolowej, mogłyby być zbliŜone do tych, jakie organ antymonopolowy nałoŜyłby, stwierdzając złamanie re- guł konkurencji jedynie na rynku lokalnym. Wysokość kary pienięŜnej uzaleŜniona jest bowiem m.in. od obrotów całej grupy, a nie tylko przychodów uzyskiwanych na pojedynczych stacjach ben- zynowych. Z tych teŜ powodów uznać naleŜy, Ŝe przystąpienie przez przedsiębiorców działających na rynku krajowym, do jednego, lokalnego kartelu byłoby – biorąc pod uwagę ostateczne saldo osiąganych korzyści i spodziewanej kary – rozwiązaniem nieracjonalnym, a wskazany wcześniej warunek, który sprzyja tworzeniu karteli, za niespełniony. Rozpatrując przedmiotową sprawę naleŜy równieŜ wskazać, na szczególną rolę, jaką na rynku paliw w Polsce posiada PKN ORLEN, ….. W ocenie organu antymonopolowego w K mamy do czynienia z konkurencją oligopoli- styczną. Jak podkreśla się w klasycznej juŜ literaturze ekonomicznej 7 najbardziej znaczącą cechą przedsiębiorców działających w warunkach oligopolu jest wzajemna zaleŜność ich decyzji ceno- wych, co oznacza, Ŝe taka decyzja podjęta przez jednego uczestnika rynku moŜe w istotny sposób wpływać na sprzedaŜ firm konkurencyjnych. Z tych teŜ powodów zmuszone są one do bieŜącego obserwowania stanu rynku i wnikliwego śledzenia zachowań pozostałych jego uczestników. Samo podąŜanie przez przedsiębiorcę za cenami konkurenta nie stanowi jeszcze wystarczającego dowodu na istnienie porozumienia i jako takie jest dopuszczalne. W orzecznictwie antymonopolowym za- chowania paralelne, czyli dostosowywanie się przez przedsiębiorców do zmian warunków rynko- wych, ukształtowanych m.in. na skutek zmian cen pobieranych przez konkurentów nie są zakaza- ne 8 , o ile u ich podstaw nie leŜą wcześniejsze uzgodnienia. Mając na uwadze, Ŝe rynek w K, ze względu na bliskie połoŜenie stacji benzynowych, charakteryzuje się prawie doskonałą transparent- nością, a takŜe, wobec braków dowodów bezpośrednich na zawarcie porozumienia i poczynionych wyŜej rozwaŜań, uznać naleŜy, Ŝe kwestionowane zachowania skaŜonych są raczej wynikiem po- dejmowanych przez nich działań dostosowawczych i naśladownictwem decyzji cenowych podję- tych przez lidera rynkowego, niŜ ustalonym w ramach ustanowionego kartelu, skoordynowanym sposobem regulacji rynku. Wobec braku dowodów bezpośrednich oraz braku wystarczających dowodów pośred- nich, świadczących o zawarciu przez skarŜonych przedsiębiorców porozumienia zakazanego na mocy art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy antymonopolowej, orzeczono jak w sentencji. Pouczenie: Od niniejszej decyzji przysługuje stronom odwołanie do Sądu Okręgowego w Warsza- wie – Sądu Antymonopolowego w terminie 14 dni od daty jej doręczenia, za pośrednic- twem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Gdańsku. Z UPOWAśNIENIA PREZESA URZĘDU Roman Jarząbek Dyrektor Delegatury UOKiK w Gdańsku 7 Kamerschen D., McKenzie R., Nardelli C., Ekonomia …, s.563 i następne 8 por. wyrok SA z dnia 11.06.1997r., XVII Ama 17/97 18