RGD-27/2002

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA UOK I K W G DAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL . (058) 346-29-32, T EL /F AX (058) 346-29-33, T EL . C ENTRALA (058) 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.5002-6/02/WW Gdańsk, dnia 09 grudnia 2002r. DECYZJA NR RGD. 27/2002 Na podstawie art. 11 ust. 1, w związku z art. 8 ust. 2 pkt 1, 6 i 7 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2000r., Nr 122, poz. 1319 ze zmianami), po przeprowadzeniu postępowania antymonopolowego wszczęte- go z wniosku X przeciwko przedsiębiorcy Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie, w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumen- tów, nie stwierdza się stosowania przez skarŜonego przedsiębiorcę praktyk ogranicza- jących konkurencję, polegających na naduŜywaniu pozycji dominującej na lokalnym rynku dostaw ciepła poprzez: narzucanie mieszkańcom zasobów mieszkaniowych w D. uciąŜliwych warunków umów przynoszących przedsiębiorcy narzucającemu te warunki nieuzasadnione korzyści oraz praktyk ograniczających konkurencję polegających na naduŜywaniu pozycji dominującej na lokalnym rynku dostaw ciepła poprzez narzuca- nie nieuczciwych cen, w tym nadmiernie wygórowanych, za dostarczane ciepło do bu- dynków i stwarzaniu lokatorom (konsumentom) uciąŜliwych warunków dochodzenia swoich praw. UZASADNIENIE Do Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gdańsku, wpłynął wniosek X, o wszczęcie postępowania antymonopolowego w sprawie stoso- wania przez Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie, prak- tyk ograniczających konkurencję, określonych art. 8 ust. 2 pkt 1, pkt 6 i pkt 7 ustawy antymonopolowej a polegających na:
pobieraniu nadmiernie wygórowanych cen za dostarczane ciepło na po- trzeby centralnego ogrzewania i podgrzania zimnej wody,
narzucaniu uciąŜliwych warunków umów przynoszących przedsiębiorcy narzucającemu te warunki nieuzasadnione korzyści,
stwarzaniu konsumentom uciąŜliwych warunków dochodzenia swoich praw. W uzasadnieniu wniosku, X podniósł, iŜ w dniu 08 października 2001r. Rada Osiedla w D., wniosła skargę, w której poinformowała o pobieraniu przez Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie zbyt wysokich opłat za cen- 2 tralne ogrzewanie i ciepłą wodę od lokatorów zamieszkujących zasoby Y. Po przepro- wadzeniu stosownych czynności wyjaśniających X uznał, iŜ umowa nr 1/08/01 na ob- sługę kotłowni w D., zawarta w dniu 07 sierpnia 2001r. w S., pomiędzy Wojskową Agencją Mieszkaniową – Oddział Terenowy w Szczecinie a Z, nie zabezpieczała w spo- sób naleŜyty interesów lokatorów. Jej istotnym mankamentem było to, iŜ nie zawiera- ła warunku, który określałby poziom maksymalnej stawki za ogrzewanie 1m 2 po- wierzchni, jaka mogłaby być stosowania w rozliczeniach za ciepło pomiędzy stronami. Brak takich zapisów umownych mógł, zdaniem X, doprowadzić do niekontrolowanych zakupów ilości gazu, za które w ogólnym rozrachunku zapłaciliby lokatorzy. X zarzucił Wojskowej Agencji Mieszkaniowej – Oddział Terenowy w Szcze- cinie takŜe:
brak powiadomienia w terminie lokatorów o zmianie wysokości opłat za dostarczane ciepło,
zmianę rozliczeń za centralne ogrzewanie (kolejne było mniej korzystne dla lokatorów. Rozliczenie roku 2000 nastąpiło dopiero w grudniu 2001r.),
stosowanie stawki za podgrzanie 1m 3 wody na poziomie 25zł, natomiast średnia stawka za tą samą usługę kształtuje się w Powiecie Kamieńskim na poziomie 15zł,
wypowiedzenie dotychczasowych zasad dostarczenia energii cieplnej z opóźnieniem i wprowadzenie nowych zasad rozliczania kosztów określo- nych w Regulaminie obowiązującym od dnia 1 stycznia 2002r., który jednak „nie został mieszkańcom osiedla dostarczony ani udostępniony do wglądu” . W dniu 29 marca 2002r. X poinformował ponadto, iŜ uzyskał w Urzędzie Gminy w D. informację, iŜ w Gminie zamieszkuje 4.157 osób, z czego 936 w osiedlu. Organ antymonopolowy, mając na względzie zarzuty stawiane skarŜonemu przedsiębiorcy, wszczął, na wniosek X, w dniu 29 marca 2002r., postępowanie anty- monopolowe w sprawie domniemanego stosowania przez w S., praktyk ograniczają- cych konkurencję, zakazanych z mocy art. 8 ust. 2 pkt 1 i art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2002r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2000r., Nr 122, poz. 1319 ze zmianami). Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie, usto- sunkowując się do postawionych mu zarzutów, wyjaśnił w piśmie skierowanym do Urzędu w dniu 25 kwietnia 2002r., iŜ zawarta w dniu 07 sierpnia 2001r. umowa z Z jest wyłącznie umową na obsługę kotłowni. Natomiast na dostawę gazu propan-butan do kotłowni w D. łączy go umowa z firmą A w S. oraz to, Ŝe ilość dostarczanego gazu jest kaŜdorazowo sprawdzania przez przedstawicieli Wojskowej Agencji Mieszkaniowej – Oddział Terenowy w Szczecinie i potwierdzana protokolarnie. „W związku z tym nie ma moŜliwości oszustwa w dostawach gazu”. Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie usto- sunkowując się do pozostałych zarzutów, przedstawionych przez Rzecznika, przyznała, iŜ do niektórych odbiorców zawiadomienia o zmianie wymiaru opłat zostały dostarczo- ne z opóźnieniem, tj. po dniu 15 września 2001r. (dzień ten był ostatnim ustawowym dniem zapłaty przez lokatorów naleŜności czynszowych) i tym lokatorom, którzy ure- gulowali czynsz po tym terminie naliczono ustawowe odsetki karne, które jednak w terminie późniejszym anulowano. 3 Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie wskaza- ła równieŜ przyczynę niedotrzymania terminu dokonania rozliczeń pobranych od na- jemców opłat zaliczkowych za ciepło w 2000r. Było to przeprowadzenie w 2001r. re- strukturyzacji wewnętrznej Oddziału Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Określił takŜe powody wprowadzenia korekty do dokonanych wcześniej rozliczeń z pobranych zali- czek. Jeden był taki, Ŝe przyjęte w 2000r. do rozliczeń koszty wytwarzania energii cieplnej na potrzeby centralnego ogrzewania nie uwzględniały m. in. podatku VAT, co spowodowało istotne ich zaniŜenie oraz zmianę dotychczasowego podziału kosztów wytwarzania ciepła. Drugi, Ŝe odmiennie rozliczano odbiorców zamieszkałych w bu- dynkach nr 1-8, usytuowanych blisko kotłowni, inaczej odbiorców zamieszkałych w budynkach nr 9-12 oddalonych od kotłowni o ok. 250m. Pierwsza grupa odbiorców, zgodnie ze sporządzonym rozliczeniem w wersji pierwotnej za 2000r., przy wnoszonej opłacie zaliczkowej 2,24 zł/m 2 miesięcznie powinna dokonać wpłaty w wysokości 16,35 zł/m 2 , natomiast druga grupa odbiorców, przy wnoszonej opłacie zaliczkowej na tym samym poziomie powinna otrzymać zwrot w wysokości 0,80 zł/m 2 . Dokonana zmiana sposobu rozliczania kosztów spowodowała, Ŝe wszyscy lokatorzy dokonywali wpłat zaliczkowych prawie na tym samym poziomie. Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie odpie- rając zarzut dot. wysokości pobieranych opłat za podgrzanie 1m 3 wody poinformowa- ła, iŜ Spółdzielnia Mieszkaniowa w K. stosuje stawki za centralne ogrzewanie w wyso- kości 25 zł/m 3 natomiast Zakład Wodociągów i Kanalizacji pobiera zaliczki za centralne ogrzewanie w wysokości 5 zł/m 2 - 7,10 zł/m 2 . Wojskowa Agencja Mieszkaniowa poinformowała równieŜ, Ŝe „Regulamin ustalania i rozliczania zaliczkowych opłat na pokrycie kosztów dostarczonej energii cieplnej w lokalach mieszkalnych i uŜytkowych zarządzanych przez WAM” został juŜ rozesłany lokatorom oraz to, Ŝe „nie jest dostawcą energii cieplnej i z tego tytułu nie osiąga Ŝadnych korzyści”. P REZES U RZĘDU O CHRONY K ONKURENCJI I K ONSUMENTÓW ZWAśYŁ , CO NA- STĘPUJE . Dla wyciągnięcia sankcji z tytułu stosowania indywidualnych praktyk ogra- niczających konkurencję niezbędne jest dokonanie przez organ antymonopolowy na- stępujących czynności:
wyznaczenie rynku właściwego w danej sprawie,
ustalenie, na tak określonym rynku, pozycji rynkowej przedsiębiorcy, przeciwko któremu toczy się postępowanie,
wykazanie, Ŝe przedsiębiorca ten naduŜywa zajmowaną na rynku właściwym pozycję w sposób naruszający ustalone prawem reguły konkurencji. Miejscem, na którym ujawniają się praktyki ograniczające konkurencję, jest rynek, a dominacja przedsiębiorcy nie realizuje się na rynku pojmowanym jako ogólna kategoria ekonomiczna, lecz na rynku właściwym w danej, konkretnej sprawie, z wła- ściwymi mu relacjami konkurencyjności, obejmującym wszystkich jego uczestników. Delimitacja granic i sposób jego ustalenia wskazują, w ostatecznym rachunku, na po- zycję zajmowaną przez dany podmiot, a – w konsekwencji – na jego siłę rynkową, co stanowi kluczowy punkt dalszych rozwaŜań odnośnie stosowania, bądź nie, przez skarŜonego przedsiębiorcę zarzucanych mu praktyk (por. m.in.: wyroki Sądu Antymo- 4 nopolowego z dnia 31 maja 1995r., sygn. akt XVII Amr 9/95; z dnia 21 stycznia 1998r., sygn. akt XVII Ama 55/97). W prawie konkurencji (art. 4 pkt 8 ustawy antymonopolowej) przez rynek właściwy rozumie się „rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym, ze względu na ich rodzaj oraz właściwości, ist- nienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumentów, znaczące róŜnice cen i koszty transportu, panują zbliŜone warunki konkurencji ”. Podstawowym elementem o charakterze aksjologicznym, na którym opiera się cytowana definicja, jest pojęcie ryn- ku, który w ekonomii klasycznej rozumiany jest „jako proces, w ramach którego kupu- jący i sprzedający określają, co mają zamiar sprzedawać i kupować i na jakich warun- kach” 1 . Cechami rynku są więc:
określony obszar i sposób komunikowania się,
produkt, będący przedmiotem dokonywanych transakcji wymiany towarowej,
występowanie dwóch stron, tj. oferującej towary i zainteresowanej ich kupnem,
istnienie systemu wewnętrznej regulacji. Aby więc móc mówić o istnieniu jakiegokolwiek rynku towarów czy usług (w tym relewantnego), muszą występować na przeciwległych względem siebie biegu- nach dwie zainteresowane strony uczestników wymiany i obrotu gospodarczego, tzn. sprzedawcy i nabywcy, reprezentujących odpowiednio: podaŜ i popyt na dane dobro. ToŜsamość, identyczność tych stron, produkujących towary lub świadczących usługi wyłącznie dla zaspokojenia własnych potrzeb prowadzi do jednoznacznego wniosku, Ŝe w takiej sytuacji, podstawowa przesłanka, stanowiąca o istnieniu rynku, jako kate- gorii ekonomicznej i prawnej nie została spełniona. Przedmiotem sporu, jaki zaistniał pomiędzy lokatorami (w imieniu których występuje X w K.) a Wojskową Agencją Mieszkaniową – Oddział Terenowy w Szczeci- nie, są wysokie opłaty ponoszone przez lokatorów, związane z ciepłem dostarczanym przez WAM do jej własnych budynków. Osoby w nich zamieszkałe zajmują przydzielo- ne im lokale bądź to na podstawie umów najmu, bądź decyzji administracyjnej. Zgodnie z ustawą z dnia 21 czerwca 2001r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. Nr 71 z 2001r., poz. 733), najemca oprócz czynszu jest obowiązany do uiszczania opłat za świadcze- nia związane z eksploatacją mieszkania, w tym opłaty za energię elektryczną, energię cieplną, gaz, wodę, odbiór ścieków. W przedmiotowej sprawie podstawowymi źródłami prawa, które określają wzajemne obowiązki i organizują współpracę stron, a więc WAM i lokatorów są: umo- wa najmu lokalu mieszkalnego, bądź decyzja przydziału osobnej kwatery stałej, oraz „Regulamin ustalania i rozliczania zaliczkowych opłat na pokrycie kosztów dostarcza- nej energii cieplnej w lokalach mieszkalnych i uŜytkowych zarządzanych WAM”. W umowach najmu zawartych przez WAM z lokatorami na czas nieoznaczo- ny z tytułu uŜytkowania lokali w D. strony ustaliły, iŜ najemca obowiązany jest uisz- 1 D. Kamerschen, D.R. McKezie, C. Nardinelli, Ekonomia, Fundacja Gospodarcza NSZZ „So- lidarność”, Gdańsk 1991, s. 47 i następne. 5 czać wynajmującemu: czynsz (płatny miesięcznie z góry) oraz opłaty niezaleŜne od wynajmującego (płatne miesięcznie z dołu): centralne ogrzewanie, zimna woda (ry- czałt), ścieki (ryczałt) i odbiór nieczystości. Otrzymujący kwatery na podstawie decyzji administracyjnej, zgodnie z art. 37 ustawy z dnia 22 czerwca 1995r. o zakwaterowa- niu [...], zobowiązani są takŜe do uiszczania czynszu i opłat za otrzymywane media. Wynika stąd jednoznacznie, Ŝe lokatorzy zamieszkujący budynki WAM nie są stronami umów o dostawę ciepła. W istniejącym stanie faktycznym działalność WAM polegająca na ogrzewaniu obiektów do niej naleŜących nie jest działalnością rynkową, bowiem nakierowana jest ona wyłącznie na zaspokojenie własnych potrzeb; nie występuje tu rozdzielność stron reprezentujących popyt i podaŜ, tj.: odrębność kupującego od sprzedającego, brak jest równieŜ znamion wymiany towarowej (ciepła), dokonującej się na płaszczyźnie wynajmujący – najemca. Relacje jakie występują pomiędzy wy- najmującym a lokatorem w zakresie opłat niezaleŜnych od wynajmującego (przede wszystkim dotyczy opłat za dostarczane lokatorom ciepło), nie sposób określić jako rynkowe, a to m.in. z tego względu, Ŝe WAM, w okresie od dnia 1 sierpnia 2001r., występuje jednocześnie jako: wytwórca, dostawca jak i odbiorca ciepła dostarczanego do swoich zasobów mieszkaniowych, będąc obecnie jedynym uczestnikiem tego łań- cucha zdarzeń gospodarczych. Wszystkie te okoliczności powodują, Ŝe w przedmiotowej sprawie, brak jest podstaw do uznania, Ŝe ciepło dostarczane lokatorom mieszkań stanowiących wła- sność WAM, jest towarem, co – w konsekwencji – implikuje całkowicie uprawniony wniosek, Ŝe produkt ten nie wyznacza, ani nie kreuje jakiegokolwiek rynku. Brak relacji rynkowych, a co za tym idzie niemoŜność delimitacji rynku wła- ściwego w sprawie, którego zdefiniowanie jest warunkiem sine qua non dla moŜliwości ewentualnego uruchomienia instrumentów przewidzianych prawem antymonopolo- wym, skutkuje tym, Ŝe zarzut naduŜywania przez skarŜony WAM pozycji dominującej na rynku dostaw ciepła do obiektów WAM nie moŜe być rozpatrywany na gruncie przepisów ustawy o ochronie konkurencji [...]. Dana praktyka ograniczająca konku- rencję moŜe być bowiem jedynie i wyłącznie rozpatrywana na konkretnym rynku, wy- znaczonym zgodnie z aksjologią ustawy. NiemoŜność dokonania takich ustaleń, ze względu na brak merytorycznych i faktycznych podstaw ku temu, przesądza, Ŝe przedmiotowy spór, z uwagi na wyłącznie wewnętrzny jego charakter, nie podlega kognicji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, i nie moŜe być – w ana- lizowanym zakresie – przez niego rozstrzygnięty. W przedmiotowej sprawie jedynymi relacjami o charakterze rynkowym, ja- kie mogłyby być rozpatrzone na gruncie ustawy antymonopolowej jest układ stosun- ków oparty na umowach najmu lokali. Tymczasem, jak to wynika z ustaleń stanu fak- tycznego, lokale mieszkalne WAM w D. zajmowane są przez lokatorów na podstawie albo decyzji administracyjnej (166 lokali zajmowanych w oparciu o decyzję przydziału kwatery), albo umowy najmu (34 lokale).Tytuł prawny do zajmowania kwatery, uzy- skany na podstawie art. 30 ust. 1, w związku z art. 24 ustawy z dnia 22 czerwca 1995r. o zakwaterowaniu [..], w sposób jednoznaczny przesądza, o tym, Ŝe relacje pomiędzy osobą uprawnioną do kwatery, a przydzielającym kwaterę nie mają charak- teru rynkowego, a tylko wewnętrzny, i oparte są na przepisach stanowiących lex spe- cialis w stosunku do ustawy antymonopolowej. Ustawa o zakwaterowaniu [...] w spo- sób bardzo wyraźny rozróŜnia oba tryby zasiedlania mieszkań, wskazując, Ŝe jedynie w sytuacji opisanej w art. 30 ust. 2 lokale mogą być uŜytkowane w oparciu o zawartą umowę cywilno-prawną. Tylko więc przy rozpatrywaniu tego typu stosunków WAM 6 moŜe być uznawana jako uczestnik rynku wynajmu lokali mieszkalnych na terenie Gminy. Niewielka jednak ilość wykonywanych umów, a tym samym śladowej wielkości podaŜ skierowana na rynek, przesądza o tym, Ŝe WAM w Ŝaden sposób nie moŜna przypisać zajmowania na nim znaczącej, a tym bardziej dominującej pozycji. Mając na uwadze te okoliczności, uznać naleŜy za całkowicie zasadne, iŜ in- gerencja organu antymonopolowego w treść umów i innych przepisów prawa łączą- cych Agencję i uŜytkowników mieszkań, byłaby nie tylko niezgodna z przepisami usta- wy o ochronie […], co świadczyłoby o przekroczeniu posiadanych przez Prezesa UOKiK uprawnień, ale równieŜ stanowiłaby niedopuszczalną próbę zawłaszczenia kompetencji sądów powszechnych, jedynie właściwych dla rozstrzygania tego typu spraw. Tak więc, przedmiotowy spór, z uwagi na swój wyłącznie indywidualny cha- rakter, nie podlega kognicji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, i nie moŜe być przez niego rozstrzygnięty. Ocena antykonkurencyjnych skutków zachowań skarŜonego przedsiębiorcy pod kątem zgodności jego działań z art. 8 ustawy antymo- nopolowej, uprawniona jest bowiem jedynie po wcześniejszym udowodnieniu, Ŝe na rynku właściwym zajmuje on kwalifikowaną pozycję, a ponadto uwzględniać winna ogół stosunków danego rodzaju, a nie zawęŜać się do analizy pojedynczych umów najmu. Z tych teŜ powodów nie jest moŜliwe wydanie orzeczenia, w oparciu o przepisy ustawy o ochronie..[...], Ŝadnego z zarzutów postawionych przez X. Przyjęcie takiego stanowiska nie oznacza bynajmniej, Ŝe uŜytkownicy lokali mieszkalnych zarządzanych przez WAM pozbawieni są jakichkolwiek moŜliwości do- chodzenia swoich praw, jeśli nadal będą podtrzymywać stanowisko, Ŝe zostały one naruszone. Jak juŜ wskazano jedyną drogą ochrony interesu indywidualnego jest po- stępowanie przed sądem powszechnym, a zgodnie z art. 37 ustawy antymonopolowej, X „moŜe w szczególności wytaczać powództwa na rzecz konsumentów”. Kwestią o podstawowym znaczeniu, jaką naleŜy uwzględnić przy rozstrzy- ganiu sporów, rozpatrywanych na gruncie ustawy antymonopolowej jest ustalenie, czy kwestionowane działania skarŜonego przedsiębiorcy, nawet w sytuacji gdy posiada on - z racji zajmowanej na rynku pozycji dominującej na rynku – zdecydowaną przewagę kontraktową nad swoimi kontrahentami i klientami, naruszają interes publicznopraw- ny. Sąd Antymonopolowy, interpretując treść kategorii „ interesu publicznego ” wyjaśnił m.in., iŜ: „ interes publiczny w postępowaniu administracyjnym nie jest poję- ciem jednolitym i stałym. W kaŜdej sprawie winien on być ustalony i konkretyzowany. Organ administracji – Prezes Urzędu winien być w toku postępowania i przy wydawa- niu decyzji rzecznikiem tego interesu […]. Publiczny znaczy dotyczący ogółu, dostrze- Ŝony przez nieokreśloną z góry liczbę osób, a nie jednostki, czy teŜ określoną grupę”. A zatem, podstawą do zastosowania przez Prezesa Urzędu przepisów ustawy antymo- nopolowej winno być uprzednie stwierdzenie, Ŝe został naruszony interes publiczno- prawny, a nie interes prawny jednostki czy teŜ grupy. Pogląd ten, konsekwentnie pod- trzymywany w orzecznictwie sądowym w sprawach antymonopolowych (por. np. wy- rok Sądu Antymonopolowego z dnia 4 lipca 2001r., sygn. akt XVII Ama 100/00), po- twierdzony został wcześniejszym wyrokiem Sądu NajwyŜszego z dnia 29 maja 2001r., sygn. akt I CKN 1217/98. W wyroku tym Sąd NajwyŜszy odniósł się bezpośrednio do publicznoprawnego charakteru ustawy antymonopolowej, stwierdzając m.in., iŜ nie ma ona zastosowania do roszczeń indywidualnych. Ustawa o ochronie konkurencji i kon- sumentów ma zastosowanie jedynie wówczas, gdy wykazane zostanie nie tylko, Ŝe 7 zachowanie przedsiębiorcy w konkretnym stanie faktycznym stanowi praktykę zakaza- ną ustawą, ale przede wszystkim, Ŝe w danym sporze doszło do zagroŜenia lub naru- szenia interesu publicznego, a tym samym kwestionowane działanie godzi w warunki właściwego funkcjonowania gospodarki wolnorynkowej, charakteryzującej się m.in. swobodą podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej i nie podlegającym ograniczeniom, inne niŜ ustawowe, współzawodnictwem rynkowym pomiędzy przed- siębiorcami. W uzasadnieniu powołanego wyŜej wyroku Sąd NajwyŜszy stwierdził m.in.: „ Za zagroŜenie lub naruszenie konkurencji w takim rozumieniu uznać naleŜy jedynie takie działania, które dotykają sfery interesów szerszego kręgu uczestników rynku gospodarczego, a więc gdy dotyczą konkurencji rozumianej nie jako sytuacje pojedynczego przedsiębiorcy, lecz jako zjawisko charakteryzujące funkcjonowanie go- spodarki. Ingerencja organów działających na podstawie ustawy antymonopolowej uzasadniona była tylko wówczas, gdy słuŜyła ochronie tak pojętej konkurencji ”. Nie ulega więc wątpliwości, Ŝe instrumenty ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie […] mogą zostać skutecznie uruchomione wyłącznie wówczas, gdy działania skarŜonego przedsiębiorcy stanowią zagroŜenie interesu publicznego. W ta- kiej teŜ jedynie sytuacji moŜliwe jest nakazanie zaniechania mu stosowania praktyk ograniczających konkurencję (por. w tej sprawie wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 6 czerwca 2001r., sygn. akt XVII Ama 78/00); w przeciwnym wypadku, tj. naru- szenia jedynie interesów jednostki bądź grupy, właściwe dla ich ochrony będą indywi- dualne środki prawne, a nie ustawa (por. wyrok Sądu Antymonopolowego z dnia 25 czerwca 2001r., sygn. akt XVII Ama 84/00). Jeśli działanie przedsiębiorcy narusza inte- res indywidualny lub interes ściśle określonego kręgu uczestników rynku, to sprawy o takim charakterze nie powinny być rozpatrywane w postępowaniu antymonopolowym, a jeŜeli ograniczenie ich samodzielności nie jest następstwem dominacji rynkowej, wtedy w ogóle nie ma ono charakteru praktyki monopolistycznej. (patrz, S. Gronow- ski, Ustawa antymonopolowa, Komentarz, Warszawa, 1996, s. 100). Mając na uwadze płynące tak z doktryny, jak i orzecznictwa wytyczne, za w pełni uzasadnione naleŜy uznać przyjęcie stanowiska, Ŝe w przedmiotowej sprawie nie doszło do naruszenia interesu publicznego. Dokonanych powyŜej ustaleń nie zmienia fakt, Ŝe do końca lipca 2001r. cie- pło do budynków WAM dostarczane było przez firmę B. Po pierwsze dlatego, Ŝe umowa z dnia 29.12.1999r. Nr 15/99 łączyła jedy- nie WAM i wytwórcę ciepła, a jej zapisy w Ŝaden sposób nie odnosiły się, ani nie nor- mowały zasad rozliczeń pomiędzy WAM a lokatorami. Po wtóre, ówczesny producent ciepła działał w oparciu o koncesję PCC/791/92/61/W/3/99/AD wydaną przez Prezesa URE oraz o zatwierdzoną przez ten organ (decyzją Nr OSZ-820/800-A/15/99) taryfę, a wzajemne rozliczenia stron odby- wały się według zasad i stawek tamŜe zawartych. Począwszy od sierpnia 2001r., na skutek wycofania się dotychczasowego kontrahenta z umowy, WAM sam zakupuje w firmie Z gaz (propan-butan) i dostarcza wytworzone w jego kotłowni ciepło do wła- snych budynków. Przedmiotem umowy Nr 1/08/01, zawartej z Z w dniu 07.08.2001r. jest tylko i wyłącznie obsługa kotłowni, za co wykonawcy przysługuje miesięczne wy- nagrodzenie ryczałtowe w kwocie 2.100zł (+ VAT), a nie kupno/sprzedaŜ ciepła. Rozpatrując przedmiotowy spór organ antymonopolowy włączył do mate- riału dowodowego zgromadzonego w sprawie wyniki postępowania wyjaśniającego, dot. m.in. prawidłowości ustalania opłat za ciepło dostarczane odbiorcom z dwóch kotłowni w D., w ramach którego m.in. w dniach 21 i 22 lutego 2002r. przeprowadzo- 8 no w Y w S. kontrolę. Z ustaleń dokonanych w trakcie obu postępowań wynika, Ŝe do końca lipca 2001r. działalność związana z wytworzeniem i dostawą ciepła do obiektów Y prowa- dzona była przez firmę C w oparciu o koncesję i taryfę zatwierdzoną przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, która od dnia 1 stycznia 2000r. przewidywała m. in. na- stępujące ceny i stawki opłat (netto): - cena za zamówioną moc cieplną 9.247,81 zł/MW, - cena ciepła 35,47 zł/GJ, - cena nośnika ciepła 10,83 zł/m 3 , - stawka opłaty za usługi przesyłowe 3.109,38 zł/MW/m-c Oprócz ww. taryfa przewidywała równieŜ stawki dodatkowych opłat abo- namentowych. Zatwierdzenie, w formie decyzji administracyjnej, taryfy opłat za ciepło przez organ regulacyjny skutkuje tym, Ŝe legalność poboru opłat w wysokości przewi- dzianej w taryfie nie moŜe być kwestionowana, ani przez bezpośrednich odbiorców ciepła, ani przez UOKiK. Jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego firma C dostar- czyła do budynków 1-12 w okresie od stycznia do początku sierpnia 2001r. 5055GJ obciąŜając odbiorcę z tytułu bezpośredniej dostawy ciepła łączną kwotą 365.819,87zł. Rzeczywisty więc koszt wytworzenia i dostarczenia 1GJ ciepła wyniósł 72,37zł. Oprócz tego dostawca wykonywał na rzecz odbiorcy, na podstawie umowy nr 16/99 z dnia 29 grudnia 1999r. dodatkowe obowiązki związane z eksploatacją i konserwacją zewnętrz- nych i wewnętrznych sieci centralnego ogrzewania i ciepłej wody. Za te czynności usługobiorcy przysługiwało wynagrodzenie w wysokości 2.540,04zł/m-c (brutto), co za okres siedmiu miesięcy dało łączną kwotę 17.780,28zł. Oprócz tego Y w tym okre- sie poniósł dodatkowe koszty (podzielniki, uŜytkowanie zbiornika, koszty dozoru tech- nicznego) w wysokości 10.343,02zł. Tak, więc łączny rzeczywisty koszt 1 GJ ciepła dostarczonego do mieszkań 1-12 wyniósł 393.943,17zł, co w przeliczeniu na 1 GJ daje wynik – 77,93zł. Jednocześnie przychody w okresie od stycznia do końca lipca 2001r., nali- czane zgodnie z obowiązującymi w tym czasie „opłatami zaliczkowymi” wyniosły – co wykazują sumy bilansowe kont – 209.002,20zł. Za okres siedmiu miesięcy 2001r., a więc w czasie, gdy dostawa ciepła do obiektów WAM realizowana była w oparciu o przepisy Prawa energetycznego uwidocznił się znaczny niedobór pomiędzy kosztami ponoszonymi przez odbiorcę, a wpływami uzyskiwanymi od lokatorów. Podobnie kształtowały się koszty po zaprzestaniu współpracy gospodarczej WAM z firmą C. WAM podejmując działalność wytwórczą we własnym zakresie od sierpnia do grudnia 2001r. wyprodukowała 3364GJ ciepła, ponosząc w związku z tym następujące koszty: zuŜycie paliwa (163 655 l x 1,28 zł/l) - 209.478,40zł. koszty eksploatacyjne wg faktur (m.in. obsługa kotłowni, eksploatacja zbiornika gazu, usunięcie awarii) - 35.097,30zł. Suma obu pozycji kosztów podzielona przez ilość wytworzonego ciepła daje jednostkową cenę 1GJ na poziomie 72,70zł. Łączny rzeczywisty koszt dostawy ciepła do mieszkań za 2001r. wyniósł 603.421,57zł, natomiast jak to wynika z dokumentów księgowych łączna kwota nali- czonych zaliczek zamknęła się kwotą 576.478,37zł, co w rezultacie daje stratę w wy- sokości 26.943,20zł. 9 Wynika stąd, Ŝe nawet wprowadzenie nowych, wyŜszych a kwestionowa- nych przez skarŜącego „opłat zaliczkowych” nie zniwelowało nadwyŜki kosztów nad przychodami. NiezaleŜnie od dokonanych ustaleń stanu faktycznego organ antymonopo- lowy – mając na uwadze wytyczne płynące z dotychczasowego orzecznictwa antymo- nopolowego wskazujące na zasadność stosowania kryteriów o charakterze kompara- tywnym przy ocenie wysokości stosowanych cen i opłat – zwrócił do Oddziału Tere- nowego Urzędu Regulacji Energetyki w G. i w S. o przekazanie informacji dot. kształ- towania się ceny wytworzenia 1GJ ciepła z kotłowni opalanych gazem propan-butan. W odpowiedzi URE – OT G. poinformowało, iŜ w województwie warmińsko- mazurskim działa przedsiębiorca, który posiada dwa źródła ciepła opalane gazem pro- pan-butan. Średnia cena jednoskładnikowa dla obu źródeł, czyli cena liczona jako ilo- raz sumy opłat odbiorców i zuŜytej ilości ciepła w GJ, wynosi 66,77zł/GJ (w 2001r. cena kształtowała się na poziomie 64,77zł/GJ). Skalkulowane stawki opłat za ciepło wynikają z kosztów uzasadnionych, ponoszonych przez to przedsiębiorstwo z zastoso- waniem mechanizmu subsydiowania (polega ono na przenoszeniu części kosztów związanych z zaopatrzeniem w ciepło przypisanych do konkretnej grupy odbiorców), co znacznie zniekształca obraz poziomu cen jednostkowych w zaleŜności od stosowa- nego paliwa. JeŜeli nie zostałby zastosowany mechanizm subsydiowania to średnia cena jednoskładnikowa dla obu źródeł ukształtowałaby się na poziomie 82,4zł/GJ, a więc na poziomie wyŜszym, niŜ ma to miejsce w D. ZbliŜoną, do tej stosowanej przez WAM, wysokość opłat, pobiera inne przedsiębiorstwo energetyczne, wykorzystujące jako źródło energii gaz propan-butan, tj. Zakład BudŜetowy Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w W., gdzie obecnie obowiązuje cena 51,20zł/GJ, przy czym jest to opłata zmienna, nie zawierająca opłat: za nośnik ciepła (6,80zł/1m 3 ) i za moc zamó- wioną (37.663,80zł za megawat) oraz Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Z. – kotłownia w K., gdzie obowiązuje cena 1GJ ciepła w wysokości 48,026zł, cena za moc zamówioną w wysokości 100.861,22zł, cena nośnika ciepła 29,21zł, stawka opłaty stałej za usługi przesyłowe w wysokości 16.359,92zł/MW/rok, stawka opłaty zmiennej za usługi przesyłowe w wysokości 7,06zł/GJ oraz stawka opłaty abonamentowej 21,29zł za punkt pomiarowy miesięcznie, których uwzględnienie skutkowałoby odpo- wiednio znacznym wzrostem rzeczywistej opłaty. Z danych taryfowych, udostępnionych przez Urząd Regulacji Energetyki – Północno-Zachodni Oddział Terenowy w S. wynika, Ŝe wpływ na cenę ciepła mają nie tylko techniczne warunki wytwarzania, ale równieŜ ceny nośników energii. Przykłado- wo, średniowaŜona cena 1GJ ciepła wytworzonego z miału węglowego wynosi 26,18zł, z gazu ziemnego –37,1zł, a oleju lekkiego – 47,58zł. Ogrzewanie przy wyko- rzystaniu spalania gazu propan-butan naleŜy do najdroŜszych sposobów pozyskiwania ciepła. Mając to na uwadze – i dodatkowo – posiłkując się metodologią stosowaną w sprawach o charakterze antymonopolowym, naleŜy stwierdzić, Ŝe kwestionowane przez Rzecznika opłaty, pobierane przez WAM od lokatorów w D. za dostarczanie cie- pła na potrzeby centralnego ogrzewania i podgrzania zimnej wody, nie spełniają, sto- sowanego kryterium ceny nieuczciwej, czy nadmiernie wygórowanej bowiem nie róŜ- nią się w sposób istotny od cen pobieranych przez innych wytwórców ciepła wykorzy- stujących te same nośniki energii. Prezes UOKiK, rozwaŜył takŜe, czy kwestionowany przez X brak zapisu, w umowie Nr 1/08/01 z dnia 07 sierpnia 2001r., określającego poziom maksymalnej stawki za ogrzewanie 1 m 2 powierzchni, jaka mogłaby być stosowania we wzajemnych 10 rozliczeniach stron za ciepło, jest zarzutem słusznym. Przedmiotowa umowa określa m.in. warunki eksploatacji kotłowni i obowiązki wykonawcy w tym zakresie (jest to przede wszystkim wykonywanie czynności eksploatacyjnych i serwisowych kotłowni, niezbędnych do zapewnienia ciągłej i bezawaryjnej produkcji ciepła). Obsługujący ko- tłownię nie ustala cen i stawek opłat, tym samym nie dokonuje sprzedaŜy produko- wanego ciepła, co nie rodzi obowiązku dokonywania wzajemnych rozliczeń stron z tytułu sprzedaŜy/kupna towaru. W związku z tym, iŜ zapisy wynikające z umowy z firmą Z. nie mają istotnego znaczenia na wielkość stosowanych wobec lokatorów „opłat zaliczkowych”, tym samym i zarzut X, o narzucaniu uciąŜliwych warunków umów, w przypadku, gdyby istniały przesłanki do jego rozpatrzenia, byłby chybiony. Dostawy gazu do kotłowni w D. odbywają się na podstawie zawartej w dniu 25 lipca 2001r. pomiędzy firmą A a WAM „Umowy na wykonanie instalacji gazowych oraz na dostawy gazu luzem (zbiornik A)”. O ile – mając na uwadze, Ŝe zuŜycie gazu na potrzeby wytworzenia ciepła stanowi bezpośredni, liniowo kształtujący się koszt producenta – za w pełni uzasad- nione naleŜy uznać twierdzenie X, iŜ „zwiększona ilość zakupowanego gazu skutkuje zwiększonymi kosztami dostarczanego ciepła”, o tyle za całkowicie nieuprawnione jest juŜ jego stanowisko, jakoby „koszty te następnie jako rzekome koszty uzasadnione WAM rozbija na poszczególnych mieszkańców” . WAM w chwili obecnej zakupuje gaz ze swoich środków obrotowych i nie ma Ŝadnego ekonomicznego uzasadnienia, aby kupował ilości gazu niewspółmierne w stosunku do potrzeb kotłowni, aby wyprodu- kować ilość ciepła na potrzeby własne (lokatorów), na działalność, która nie przynosi zysku, gdyŜ koszty wytworzenia ciepła są większe niŜ otrzymane wpłaty od lokatorów z tego tytułu. Wymaga podkreślenia, Ŝe niniejsze postępowanie wszczęte zostało w trybie art. 84 ust. 1 pkt 4 ustawy antymonopolowej, w związku z wnioskiem złoŜonym przez X w K. Z tym teŜ momentem uzyskał on przymiot strony i miał moŜliwość aktywnego uczestnictwa w postępowaniu poprzez m. in. składanie dowodów, występowanie z odpowiednimi wnioskami itd. Zgodnie z obowiązującą w prawie (art. 6 K.c.) zasadą, Ŝe cięŜar udowodnienia okoliczności spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. SkarŜący nie skorzystał jednak z przysługujących mu moŜliwości ogra- niczając swój udział w postępowaniu do złoŜenia wniosku i podania liczby mieszkań- ców Gminy D. i osiedla oraz wystąpienia z pytaniem „na jakim stadium znajduje się obecnie postępowanie”. W związku z tym organ antymonopolowy, rozpatrując przedmiotowy spór, oparł się na dowodach, które sam zgromadził w sprawie. W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. Pouczenie: Od decyzji niniejszej przysługuje stronom prawo odwołania do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Antymonopolowego, za pośrednictwem Dele- gatury UOKiK w Gdańsku, w terminie 14 dni od daty doręczenia. 11 Otrzymują: 1. X 2. Wojskowa Agencja Mieszkaniowa – Oddział Terenowy w Szczecinie