RGD-4/2012

RGD.61-4/12/WW Gdańsk, dnia 11 maja 2012r. D ECYZJA N R RGD. 4/2012 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zmianami) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy, po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko przedsiębiorcy: Wodociągi Ustka Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ustce – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: po uprawdopodobnieniu stosowania przez tego przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na stosowaniu we wzorcu umownym zatytułowanym: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ……… postanowienia zawartego w § 13 ust. 4 umowy o treści: W przypadku naruszenia przez Usługobiorcę postanowień Umowy – Usługodawca może ją rozwiązać z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Po rozwiązaniu Umowy Usługodawca zamyka przyłącze wodociągowe i kanalizacyjne oraz demontuje wodomierz główny […], co może zostać uznane za niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.) i stanowić naruszenie z art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i przyjęciu zobowiązania ww. przedsiębiorcy do podjęcia działań zmierzających do zaniechania naruszenia zbiorowych interesów konsumentów nakłada się na Wodociągi Ustka Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ustce obowiązek wykonania tego zobowiązania poprzez: a) opracowanie i wprowadzenie do obrotu nowego wzorca umowy niezawierającego postanowienia wymienionego w punkcie I sentencji decyzji, OD DNIA UPRAWOMOCNIENIA SIĘ NINIEJSZEJ DECYZJI . b) przekazanie konsumentom – zgodnie z przyjętym zobowiązaniem – propozycji aneksowania umów będących w obrocie konsumenckim a zawierających kwestionowane postanowienie W TERMINIE DO DNIA 30 WRZEŚNIA 2012 R . Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura UOKiK w Gdańsku 2 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zmianami), stosownie do art. 33 ust. 6 ww. ustawy, działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakłada się na przedsiębiorcę Wodociągi Ustka Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ustce obowiązek przedłożenia, W TERMINIE DO DNIA 31 PAŹDZIERNIKA 2012 R . informacji/dokumentów potwierdzających wykonanie zobowiązania, o którym mowa w punkcie I decyzji, a to: a) wzorca umowy pod tytułem: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ………, niezawierającego postanowienia kwestionowanego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, b) dowodów przekazania konsumentom propozycji aneksowania umów będących w obrocie konsumenckim a zawierających kwestionowane postanowienie, c) 4 kopii podpisanych z konsumentami aneksów umów, o ile zostaną one zawarte. UZASADNIENIE W 2011r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej Prezesem Urzędu) przeprowadził postępowanie wyjaśniające (sygn. akt sprawy: RGD. 401-3/11/IW), mające na celu zbadanie sektora usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków w zakresie jego organizacji i regulacji. W trakcie przeprowadzonego postępowania Prezes Urzędu skontrolował m.in. wzorce umowne stosowane przez Wodociągi Ustka spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ustce (zwana dalej Spółką lub zamiennie Wodociągi Ustka, przedsiębiorca) pod nazwą: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ……… (karta nr 20-24) . Wyniki przeprowadzonego postępowania dały podstawę do podejrzenia, że jedno z postanowień stosowanego przez Spółkę wzorca umów zawieranych z konsumentami jest sprzeczne z przepisami ustawy z dnia 7 czerwca 2001r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jednolity Dz. U. z 2006r., Nr 123, poz. 858 ze zmianami – zwanej dalej ustawą o zbiorowym zaopatrzeniu). Tym samym działanie te mogło stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Mając to na uwadze, postanowieniem nr 30 z dnia 07 lutego 2012r., Prezes Urzędu wszczął postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez przedsiębiorcę: Wodociągi Ustka Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ustce praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, zdefiniowanej w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zmianami) [zwanej dalej także ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów (karta nr 1) lub zamiennie ustawą], polegającej na umieszczeniu we wzorcu umownym pod nazwą: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ……… . postanowienia zawartego w § 13 ust. 4 umowy o treści: 3 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl W przypadku naruszenia przez Usługobiorcę postanowień Umowy – Usługodawca może ją rozwiązać z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Po rozwiązaniu Umowy Usługodawca zamyka przyłącze wodociągowe i kanalizacyjne oraz demontuje wodomierz główny […], co może zostać uznane za niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.) i stanowić naruszenie z art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Odnosząc się do zarzutów postawionych w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, przedsiębiorca, w zakresie kwestionowanego postanowienia umownego oświadczył (karta nr 25-26), że wyniki analizy prawnej wzorca umownego, która została dokonana z uwzględnieniem ww. zarzutu […] prowadzi do wniosku, iż istotnie stosowany wzorzec umowny zawiera zapis mogący stanowić naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co dotyczy wskazanego zapisu § 13 ust. 4 umowy . Jak wynika wprost z wyjaśnień zawartych w piśmie Spółki z dnia 24 lutego 2012r. (karta nr 26-27) Zastosowanie w ww. wzorcu umownym kwestionowanego zapisu § 13 ust. 4 wyniknęło z błędnej oceny prawnej treści art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jednolity: Dz. U. z 2006 Nr 123, poz. 858 ze zm.). Spółka przyjęła bowiem, iż skoro zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków dostarczanie wody lub odprowadzanie ścieków odbywa się na podstawie pisemnej umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków zawartej miedzy przedsiębiorstwem wodociągowo- kanalizacyjnym a odbiorcą usług, to wskazany art. 8 ust. 1 analizowanej ustawy dotyczy wyłącznie zamknięcia przyłącza wodociągowego w czasie obowiązywania umowy. Ponadto, żaden z przepisów analizowanej ustawy nie zakazuje wprost wypowiedzenia umowy zawartej w trybie art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Nie czyni tego także przepis art. 8 ust. 1 wskazanej ustawy, który dotyczy zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego i odcięcia dostaw wody. W świetle powyższego skuteczne wypowiedzenie umowy (które nie zostało ograniczone przepisami ustawy) spowodowałoby brak podstawy prawnej do świadczenia usługi (art. 6 ust. 1 ustawy), a zatem konieczność zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego i odcięcia dostaw wody. Jednakże ponowna, szczegółowa analiza przepisów ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków prowadzi do wniosku, iż opisane stanowisko „Wodociągi Ustka” Spółki z o.o. wydaje się być błędne. W art.8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków ustawodawca wprowadził bowiem zamknięty katalog sytuacji, w których przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne uprawnione jest do odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego, a zatem do zaprzestania świadczenia usług. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, przedsiębiorstwo wodociągowo- kanalizacyjne może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, jeżeli: 1. przyłącze wodociągowe lub kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; 4 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl 2. odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; 3. jakość odprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominiecie urządzenia pomiarowego; 4. został stwierdzony nielegalny pobór wody, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych. Skoro tylko w enumeratywnie wymienionych przypadkach przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć wodę lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, to przyjmować można także, iż w tylko w tych samych przypadkach przedsiębiorstwo może umowę o zaopatrzenie w wodę i/lub odprowadzanie ścieków wypowiedzieć. Przyjmując powyższy tok rozumowania uznać należy za niezgodny z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków zapis § 13 ust. 4 przedmiotowego wzorca umownego, który przewiduje możliwość wypowiedzenia umowy za 3 miesięcznym okresem wypowiedzenia w każdej sytuacji naruszenia przez Usługodawcę treści postanowień umowy na dostarczanie wody i /lub odprowadzanie ścieków. W związku z tym Spółka zobowiązała się do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniom zbiorowych interesów konsumentów poprzez: 1) zmianę kwestionowanego wzorca umownego (poprzez zmianę zawartego w nim § 13 ust. 4) i zastąpienie go następującym postanowieniem: „ Usługodawca może wypowiedzieć niniejszą Umowę Usługobiorcy jeżeli łącznie zostaną spełnione następujące przesłanki: a. zaistnieje którakolwiek z przyczyn odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego określonych w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, tj.: – przyłącze wodociągowe lub przyłącze kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; – odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe , następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; – jakość wprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominiecie urządzenia pomiarowego; – został stwierdzony nielegalny pobór wody lub nielegalne odprowadzanie ścieków, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych; b. wobec zaistnienia którejkolwiek z przyczyn odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego określonych w punkcie a, Usługodawca odetnie dostawy wody lub zamknie przyłącze kanalizacyjne, a Usługobiorca pisemnie wezwany do usunięcia zaistniałej przyczyny odcięcia dostawy wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego w terminie 30 dni od otrzymania wezwania, pod rygorem wypowiedzenia niniejszej umowy, nie usunie zaistniałej przyczyny odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego. 2) podpisywanie z konsumentami umów dotyczących zbiorowego zaopatrzenia w wodę i/lub odprowadzanie ścieków w oparciu o nowy wzorzec, niezawierający zakwestionowanego zapisu, 5 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl 3) przekazanie konsumentom, z którymi umowy zostały dotychczas zawarte w oparciu o wzorzec zawierający zakwestionowany zapis – w zakreślonym przez Prezesa UOKiK terminie – aneksów zmieniających kwestionowane postanowienia w umowach wykonywanych z wnioskiem o ich podpisanie. Ponadto Spółka wniosła o wydanie decyzji na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 w związku z art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uzasadniając wniosek tym, że kwestionowany zapis § 13 ust. 4 stosowany jest w umowach od dnia 15 lutego 2011r. Spółka podniosła także, że ani jedna z zawartych nie została wypowiedziana na podstawie kwestionowanego zapisu. P REZES U RZĘDU USTALIŁ , CO NASTĘPUJE . Wodociągi Ustka Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ustce została zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym w dniu 11 września 2001r. pod numerem 0000042674. Przedmiotem działalności jest m.in. pobór, uzdatnianie i dostarczanie wody na terenie Gminy Miasto Ustka i odprowadzanie i oczyszczanie ścieków na terenie Gminy Miasto Ustka i Gminy Ustka. Wykonując usługi Spółka podpisuje z odbiorcami tych usług umowy zatytułowane: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ……… . . W § 13 ust. 4 umowa zawiera kwestionowane przez Prezesa Urzędu postanowienie o treści: W przypadku naruszenia przez Usługobiorcę postanowień Umowy – Usługodawca może ją rozwiązać z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Po rozwiązaniu Umowy Usługodawca zamyka przyłącze wodociągowe i kanalizacyjne oraz demontuje wodomierz główny […], co może być niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i stanowić naruszenie z art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. P REZES U RZĘDU ZWAŻYŁ , CO NASTEPUJE . Dla rozstrzygnięcia sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów niezbędne jest uprzednie ustalenie, czy na skutek działań przedsiębiorcy zagrożony został interes publicznoprawny, bowiem bez spełnienia tego warunku Prezes Urzędu nie jest upoważniony do realizacji zasadniczego celu ustawy, którym, zgodnie z jej art. 1 ust. 1, jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interesów przedsiębiorców i konsument ó w. Warunkiem koniecznym do zastosowania tej ustawy jest, aby działanie przedsiębiorcy – któremu zarzucono naruszenie jej przepisów – stanowiło potencjalne zagrożenie interesu publicznego, nie zaś jednostki lub grupy. Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem działania Spółki nie były ograniczone do określonych odbiorców lub ich grupy. Dotyczyły wszystkich aktualnych i potencjalnych odbiorców wody i dostawców ścieków na terenie prowadzonej przez Spółkę działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 6 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Odpowiednio do art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i art. 22 1 Kodeksu cywilnego za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej nie związanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie jest podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − praktyka godzi w zbiorowe interesy konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności. S TATUS PRZEDSIĘBIORCY Wodociągi Ustka są przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zgodnie z którym, pod pojęciem tym rozumie się m.in. przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Ustawa z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jednolity: Dz.U. z 2007r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.) w art. 4 stanowi, że: 1) przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. 2) za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. W przedmiotowej sprawie strona postępowania posiada status przedsiębiorcy, gdyż jest to spółka prawa handlowego, prowadząca działalność gospodarczą na podstawie wpisu do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, a więc jest to podmiot prawa wyodrębniony organizacyjnie i majątkowo, prowadzący we własnym imieniu działalność gospodarczą. Działania Spółki mogą podlegać zatem kontroli dokonywanej w oparciu o przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. N ARUSZENIE ZBIOROWYCH INTERESÓW KONSUMENTÓW 7 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl Następną przesłanką, jaką należy rozpatrzyć w niniejszej sprawie jest wykazanie, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz, że zagrożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje pojęć godzenia w interesy konsumentów oraz zbiorowego interesu konsumentów. Należy jednak przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W pojęciu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów mieści się działanie przedsiębiorcy, które jest skierowane do oznaczonych, ale dostatecznie licznych konsumentów, o ile przy tym łączy ich wspólna cecha rodzajowa, np. przyłączenie do tej samej sieci wodociągowo-kanalizacyjnej 1 . W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, aby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. 1 C. Banasiński, E. Piontek „ Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz ”, LexisNexis Warszawa 2009, str. 454. 8 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl W przedmiotowej sprawie zakwestionowane zachowania Spółki dotyczą zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane są do szerokiego ich kręgu. Stosowana praktyka wymierzona jest zatem do wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez Spółkę usług, z którymi zawarto umowy określające zasady świadczenia na ich rzecz usług zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków, na podstawie wzorca zakwestionowanego we wszczęciu postępowania, jak również w jej potencjalnych i przyszłych kontrahentów. Zakwestionowane zachowanie podejmowane jest w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umów, jakimi posługuje się Spółka w obrocie gospodarczym. Wzorzec skierowany jest do szerokiego kręgu odbiorców, co z założenia oznacza, iż działanie przedsiębiorcy jest ustalone, jednakowe i powtarzalne we wszystkich przypadkach, gdy dany wzór umowy znajduje zastosowanie. Wskazuje to na naruszenie interesu publicznego, przez który należy rozumieć prawo wszystkich odbiorców przedsiębiorstwa (konsumentów) do korzystania z jego usług, którego to prawa mogą zostać pozbawieni wyłącznie na podstawie przepisów prawa. B EZPRAWNOŚĆ DZIAŁAŃ Ostatnią z przesłanek, jakie należy rozważyć w celu uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów (…) muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa 2 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 3 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Artykuł 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 4 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem w szczególności, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Stąd przyjąć należy, że przejawem praktyki określonej w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów są te działania przedsiębiorcy, które naruszają 2 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 3 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 4 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 9 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl przepisy innych aktów prawnych. Jak na to wskazuje orzecznictwo z zakresu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów 5 . Bezprawność działań przedsiębiorcy i naruszenie zbiorowych interesów konsumentów rozważono dalej. W przedmiotowym postępowaniu przedsiębiorcy postawiono zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, dotyczącej wykorzystywania w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu umownym zatytułowanym: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ……… . postanowienia, zgodnie z którym umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanych zachowań Spółki należy wskazać, iż zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu, dostarczanie wody lub odprowadzanie ścieków odbywa się na podstawie pisemnej umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków zawartej między przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym a odbiorcą usług. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, jeżeli: 1) przyłącze wodociągowe lub kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; 2) odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; 3) jakość odprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominięcie urządzenia pomiarowego; 4) został stwierdzony nielegalny pobór wody, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych. Formułując ten przepis, ustawodawca nie posłużył się terminem w szczególności lub podobnym, co oznacza, że tak sformułowany katalog ma charakter zamknięty. Przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne nie może zaprzestać świadczenia usług na rzecz odbiorców w innych przypadkach niż określone w ustawie. Skoro tylko w wymienionych enumeratywnie przypadkach przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć wodę lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, to też tylko w tych samych przypadkach można umowę wypowiedzieć. Przyczyny wypowiedzenia umowy przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne tworzą więc zbiór zamknięty, co oznacza, że nie może być on rozszerzany o inne powody nie wskazane w ustawie o zbiorowym 5 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 10 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl zaopatrzeniu. Rozwiązanie umowy oznacza praktycznie zaprzestanie świadczenia usługi dostarczania wody lub odprowadzania ścieków. W ocenie Prezesa Urzędu brzmienie postanowienia umownego, zgodnie z którym umowa może być rozwiązana przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, (co skutkuje odcięciem dostawy wody i zamknięciem przyłącza kanalizacyjnego i demontażem wodomierza głównego) nie znajduje odzwierciedlenia w brzmieniu art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu. Zdarzenia, objęte hipotezami powołanego wyżej przepisu obejmują bowiem ściśle określone sytuacje, w których może nastąpić odcięcie dostawy wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego i nie dopuszczają rozwiązania umowy przez przedsiębiorcę z dowolnej przyczyny. Oznacza to, że kwestionowane postanowienie umowne, statuuje możliwość przekroczenia przez Spółkę jej ustawowych kompetencji jako dostawcy usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków do rozwiązywania umów łączących ją z odbiorcami usług, a w konsekwencji uprawnień do wstrzymania świadczenia usług. Postanowienie to przewiduje możliwość podjęcia przez przedsiębiorcę działań polegających na rozwiązaniu za wypowiedzeniem łączącej ją z konsumentem umowy w każdym czasie i z dowolnej przyczyny. W konsekwencji skutkuje to możliwością odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego także w sytuacjach, które nie zostały wskazane w art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę. Zdaniem Prezesa Urzędu takie uregulowanie przez Spółkę stosunków umownych pozbawia konsumentów przysługującej im z mocy ustawy, ochrony przed swobodnym odcięciem dostaw wody i zamknięciem przyłącza kanalizacyjnego przez przedsiębiorstwo wodociągowo - kanalizacyjne. Takie działanie Spółki należy uznać za nieznajdujące uzasadnienia w art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu. W ocenie Prezesa Urzędu, pozbawienie konsumentów przysługującej im z mocy ustawy ochrony przed odcięciem dostawy wody lub odbioru ścieków, poprzez sprzeczne z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu uregulowanie, zawarte we wzorcu umownym, uprawniające Spółkę do rozwiązania umowy, a w konsekwencji odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego świadczy o bezprawności kwestionowanego postanowienia umownego. Mając powyższe na uwadze postawiony przedsiębiorcy zarzut naruszenia zakazu , o którym mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w art. 24 ust. 2 tej ustawy uznano za uprawdopodobniony. Z OBOWIĄZANIE PRZEDSIĘBIORCY Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione, że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca zobowiąże się do podjęcia określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom Prezes Urzędu może, w drodze decyzji nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. W toku przeprowadzonego postępowania Spółka przedstawiła zobowiązanie do podjęcia określonych działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniom interesów konsumentów. We wzorcu umownym: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ……… . , postanowienie, zgodnie z którym umowa może być 11 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl rozwiązana przez Usługodawcę z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia w przypadku naruszenia przez Usługobiorcę postanowień Umowy otrzyma brzmienie: „ Usługodawca może wypowiedzieć niniejszą Umowę Usługobiorcy jeżeli łącznie zostaną spełnione następujące przesłanki: a. zaistnieje którakolwiek z przyczyn odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego określonych w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, tj.: – przyłącze wodociągowe lub przyłącze kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; – odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe , następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; – jakość wprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominiecie urządzenia pomiarowego; – został stwierdzony nielegalny pobór wody lub nielegalne odprowadzanie ścieków, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych; b. wobec zaistnienia którejkolwiek z przyczyn odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego określonych w punkcie a, Usługodawca odetnie dostawy wody lub zamknie przyłącze kanalizacyjne, a Usługobiorca pisemnie wezwany do usunięcia zaistniałej przyczyny odcięcia dostawy wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego w terminie 30 dni od otrzymania wezwania, pod rygorem wypowiedzenia niniejszej umowy, nie usunie zaistniałej przyczyny odcięcia dostaw wody lub zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego”. Przedsiębiorca zobowiązany został do opracowania i wprowadzenia do obrotu nowego wzorca umowy, niezawierającego postanowienia kwestionowanego przez Prezesa Urzędu, od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Ponadto Spółka zobowiązała się do zmiany umów będących w trakcie wykonywania poprzez ich aneksowanie w zakreślonym przez Prezesa Urzędu terminie. Działania objęte złożonym przez Wodociągi Ustka zobowiązaniem zmierzają do zapobieżenia zarzucanemu jej naruszeniu art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zmiana stosowanego wzorca umowy w zaproponowany przez przedsiębiorcę sposób oraz zmiana umów dotychczas zawartych z odbiorcami usług doprowadzą bowiem do wyeliminowania zakwestionowanego warunku świadczenia usług. W tej sytuacji Prezes Urzędu postanowił jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w decyzji, o jakiej mowa w ust. 1 ww. artykułu, Prezes Urzędu może nałożyć na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. Spółka zobowiązana została do złożenia, w terminie do dnia 31 października 2012r. sprawozdania o stopniu realizacji przyjętego w toku postępowania zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia zarzucanemu Spółce naruszeniu, poprzez przedstawienie: 12 Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Gdańsku ul. Podwale Przedmiejskie 30, 80-824 Gdańsk tel.: 58 346-29-32, fax.: 58 346-29-33 gdansk@uokik.gov.pl www.uokik.gov.pl a) wzorca umowy pod tytułem: UMOWA Nr /RRRR na dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków zawarta w dniu ………, niezawierającego postanowienia kwestionowanego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, b) dowodów przekazania konsumentom propozycji aneksowania umów będących w obrocie konsumenckim a zawierających kwestionowane postanowienie, c) 4 kopii podpisanych z konsumentami aneksów umów, o ile zostaną one zawarte. W związku z tym orzeczono jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. POUCZENIE: Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gdańsku. Z up. Prezesa UOKiK Roman Jarząbek Dyrektor Delegatury O TRZYMUJE :