RKR-24/2012

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE Pl. Szczepański 5 31-011 Kraków Tel./fax (12) 421-75-79, 421-74-98 E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-12/12/WJ-9/12 Kraków, dnia 23 lipca 2012 r. DECYZJA Nr RKR - 24/2012 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 26 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm.) oraz stosownie do treści przepisów art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu, z urzędu, postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów , określoną w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ww. ustawy , działania Sanockiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku, polegające na stosowaniu we wzorcu umowy pod nazwą „ Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” postanowienia o treści: „Umowa może być rozwiązana przez Przedsiębiorstwo za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonywania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę” (tak: § 6 ust. 3 lit. b) tego wzorca umowy), które uprawnia Przedsiębiorstwo do wstrzymania świadczenia usług na rzecz odbiorcy w innych przypadkach, niż określone w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858, z późn. zm.) i jednocześnie stwierdza się zaniechanie stosowania tej praktyki z dniem 2 kwietnia 2012 r. II. Na podstawie art. 27 ust. 4 w związku z art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do treści przepisów art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów , po przeprowadzeniu, z urzędu, postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, określa się środki usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów , poprzez nałożenie na Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku obowiązku doręczenia wszystkim konsumentom, z którymi umowy zawarte zostały w oparciu o obowiązujący do dnia 2 kwietnia 2012 r. wzorzec umowy pod nazwą „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie 2 ścieków” , zawierający postanowienie niezgodne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, oświadczenia zarządu Przedsiębiorstwa dotyczącego wykreślenia z treści tych umów kwestionowanego postanowienia, przywołanego w punkcie I sentencji decyzji, w terminie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. III. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do treści przepisów art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów , po przeprowadzeniu, z urzędu, postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakłada się na Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku karę pieniężną w wysokości 15.648 zł (słownie: piętnaście tysięcy sześćset czterdzieści osiem złotych), płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i ust 2 ww. ustawy , w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. IV. Na podstawie art. 77 ust. 1 i art. 80 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów oraz art. 263 § 1 i art. 264 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm.) w związku z art. 83 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów , po przeprowadzeniu, z urzędu, postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, obciąża się Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku kosztami opisanego na wstępie postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów oraz zobowiązuje się Przedsiębiorstwo do zwrotu Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kosztów postępowania w kwocie 21 zł (słownie: dwadzieścia jeden złotych), w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. UZASADNIENIE W ramach prowadzonej przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej „Prezesem Urzędu”) kontroli przedsiębiorstw wodociągowo – kanalizacyjnych zostało wszczęte i przeprowadzone postępowanie wyjaśniające w sprawie ustalenia, czy warunki świadczenia usług wynikające z umów stosowanych przez przedsiębiorstwa wodociągowo – kanalizacyjne działające na terenie właściwości miejscowej Delegatury Urzędu w Krakowie, nie naruszają chronionych prawem interesów odbiorców tych usług, tj. czy są zgodne z przepisami ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm. – zwanej dalej „ustawą o ochronie (…)” ). W toku tego postępowania wezwano m.in. Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku (zwane dalej „Przedsiębiorstwem”) do przesłania informacji i dokumentów objętych jego przedmiotem, w tym wzorców umów stosowanych przez Przedsiębiorstwo w obrocie z konsumentami. 3 Analiza dokumentów przedłożonych przez Przedsiębiorstwo wykazała, że przedmiotem jego działalności jest m.in. zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków. W ramach prowadzonej w tym zakresie działalności gospodarczej Przedsiębiorstwo zawiera umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, w tym zawiera również takie umowy z konsumentami, w oparciu o przygotowany przez siebie wzorzec umowy. Analiza tego wzorca umowy pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” wykazała, że może on zawierać klauzule sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858, z późn. zm. – zwanej dalej „ustawą o zbiorowym zaopatrzeniu (…)” ). Mając powyższe na uwadze, Prezes Urzędu wszczął - postanowieniem Nr RKR - 71/2012 z dnia 5 marca 2012 r. - postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na stosowaniu we wzorcu umowy pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” postanowienia o treści: „Umowa może być rozwiązana przez Przedsiębiorstwo za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonywania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę” (tak: § 6 ust. 3 lit. b) wzorca Umowy ), które uprawnia Przedsiębiorstwo do wstrzymania świadczenia usług na rzecz odbiorcy w innych przypadkach, niż określone w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858, z późn. zm.); co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów . Jednocześnie - postanowieniem Nr RKR - 72/2012 z dnia 5 marca 2012 r. - Prezes Urzędu zaliczył w poczet dowodów w niniejszym postępowaniu dokumenty i informacje uzyskane w trakcie wskazanego wyżej postępowania wyjaśniającego. Pismem z dnia 5 marca 2012 r. Prezes Urzędu zawiadomił Przedsiębiorstwo o wszczęciu przedmiotowego postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Tym samym pismem wezwano Przedsiębiorstwo m.in. do przesłania dokumentów i informacji objętych zakresem niniejszego postępowania, ustosunkowania się do zarzutu postępowania oraz udzielenia wyjaśnień dotyczących przyczyn stosowania wzorca Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , zawierającego postanowienie sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Ustosunkowując się do postawionego zarzutu, pismem z dnia 19 marca 2012 r. Przedsiębiorstwo oświadczyło, że uznaje go za uzasadniony i wnosi o nienakładanie kary pieniężnej przewidzianej przepisami ustawy o ochronie (…) , ponieważ Przedsiębiorstwo nie osiągnęło korzyści w wyniku stosowania kwestionowanego zapisu § 6 ust. 3 lit. b) wzorca Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków . Przedsiębiorstwo wyjaśniło także, iż stosowany przez niego wzorzec umowy przygotowany został w oparciu o wzory opracowywane m.in. przez Izbę Gospodarczą „Wodociągi Polskie”, której Przedsiębiorstwo jest członkiem oraz różnego rodzaju materiały szkoleniowe. Jednocześnie Przedsiębiorstwo zobowiązało się do dokonania zmiany ww. wzorca umowy, poprzez dostosowanie jego treści do obowiązujących przepisów prawa oraz stosowania go w takiej zmienionej postaci w stosunkach umownych z nowymi odbiorcami usług. W celu potwierdzenia realizacji takich zmian, Przedsiębiorstwo załączyło do pisma z dnia 19 marca 2012 r. zmodyfikowany wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę 4 i odprowadzanie ścieków . Przedsiębiorstwo oświadczyło również, że od 2 kwietnia 2012 r. zaprzestanie stosowania dotychczasowego wzorca umowy o treści kwestionowanej przez Prezesa Urzędu i rozpocznie zawieranie umów w oparciu o nowy, zmodyfikowany wzorzec. Odnosząc się natomiast do sytuacji aktualnych odbiorców usług - z którymi umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawarte zostały w oparciu o kwestionowany wzorzec umowy - Przedsiębiorstwo wyjaśniło, że doręczy każdemu odbiorcy oświadczenie zarządu Przedsiębiorstwa o dostosowaniu umowy do obowiązujących przepisów, poprzez wykreślenie z treści dotychczasowych umów postanowienia § 6 ust. 3 lit. b). W kolejnym piśmie z dnia 22 maja 2012 r. Przedsiębiorstwo podtrzymało poprzednio złożone wyjaśnienia, informując, iż zaprzestało stosowania dotychczasowego wzorca Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , zawierającego kwestionowane postanowienie § 6 ust. 3 lit. b) i w dniu 2 kwietnia 2012 r. wprowadziło do obrotu konsumenckiego nowy, zmieniony wzorzec tej umowy. Jednocześnie Przedsiębiorstwo załączyło do tego pisma kopie trzech, poświadczonych za zgodność z oryginałem, umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, zawartych w oparciu o zmieniony ich wzorzec. Przy czym pierwsza z tych umów istotnie zawarta została w dacie 2 kwietnia 2012 r. W wykonaniu wezwania Prezesa Urzędu skierowanego do Przedsiębiorstwa przedłożyło ono również, za pismem z dnia 22 maja 2012 r., informację o wysokości przychodu osiągniętego w roku 2011 oraz kopię „zeznania o wysokości dochodu (poniesionej straty) przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych” za rok 2011, tj. deklarację CIT - 8 Przedsiębiorstwa – poświadczoną za zgodność z oryginałem. Zawiadomieniem z dnia 29 czerwca 2012 r. Przedsiębiorstwo zostało poinformowane o zakończeniu zbierania materiału dowodowego w niniejszej sprawie oraz możliwości skorzystania z prawa zapoznania się z aktami sprawy. W wyznaczonym terminie Przedsiębiorstwo nie skorzystało ze swojego uprawnienia w tym zakresie. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny: Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku realizuje zadania z zakresu zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków na terenie gmin Sanok i Zagórz. Przedsiębiorstwo prowadzi działalność gospodarczą w tym zakresie w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, na podstawie wpisu dokonanego w Rejestrze Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem KRS 0000118475 oraz w oparciu o zezwolenia odpowiednich organów zarządzających tych gmin na zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzenie ścieków. Zgodnie z art. 19 ust. 1 i 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) – prawa i obowiązki Przedsiębiorstwa i odbiorców jego usług określają stosowne Regulaminy dostarczania wody i odprowadzania ścieków , przyjęte uchwałami organów stanowiących ww. gmin (zwane dalej „Regulaminami” ). Natomiast w myśl przepisu art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) – Przedsiębiorstwo zawiera z odbiorcami świadczonych przez niego usług, w tym z konsumentami, pisemne umowy, na podstawie których odbywa się dostawa wody i odbiór ścieków i które dookreślają prawa i obowiązki Przedsiębiorstwa i odbiorców jego usług. W tym celu Przedsiębiorstwo opracowało i stosuje w obrocie prawnym wzorzec umowy pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” . W trakcie niniejszego postępowania ustalono, iż wzorzec ten jest stosowany 5 w jednakowej postaci w relacjach z konsumentami, przedsiębiorcami, jak również wszelkimi innymi podmiotami. Ustalono również, że Przedsiębiorstwo podejmuje wszystkie czynności związane z zawarciem z odbiorcami jego usług umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, w oparciu o wskazany wyżej wzorzec. Na podstawie wyjaśnień Przedsiębiorstwa zawartych w jego piśmie z dnia 19 marca 2012 r. ustalono, że wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków stosowany jest od 29 kwietnia 2003 r. Prezes Urzędu ustalił również, że w oparciu o ten wzorzec Przedsiębiorstwo zawarło: 4.608 umów, w tym 2.826 umów z konsumentami. Analiza przedmiotowego wzorca umowy pozwoliła na postawienie Przedsiębiorstwu zarzutu naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. W wyniku dokonanej analizy ustalono bowiem, że w § 6 ust. 3 lit. b) wzorca Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków znajduje się zapis o treści: „Umowa może być rozwiązana przez Przedsiębiorstwo za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonywania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę”. Prezes Urzędu uznał, że zapisy w takim kształcie może stanowić naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , uprawniając Przedsiębiorstwo do wstrzymania świadczenia usług na rzecz odbiorcy w innych przypadkach, niż wskazane w tym przepisie. Z ustaleń Prezesa Urzędu wynika, że wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , zawierający cytowane wyżej postanowienie był stosowany przez Przedsiębiorstwo w momencie wszczęcia postępowania wyjaśniającego, a następnie - będącego jego efektem - postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W dacie wydawania niniejszej decyzji Przedsiębiorstwo nie stosuje już zapisu § 6 ust. 3 lit. b) ww. wzorca umowy, co jednoznacznie wynika z jego pism z dnia 19 marca i 22 maja 2012 r. oraz załączonych do nich dokumentów. W dniu 2 kwietnia 2012 r. Przedsiębiorstwo wprowadziło bowiem do obrotu prawnego nowy wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , zmieniony w taki sposób, że usunięto z jego treści postanowienie § 6 ust. 3 lit. b). Potwierdza to nie tylko złożony do akt niniejszej sprawy wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , ale również poszczególne umowy zawierane od tej daty przez Przedsiębiorstwo, w oparciu o przedmiotowy, zmieniony wzorzec. Prezes Urzędu ustalił dodatkowo, że zmienione warunki umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków znajdą zastosowanie nie tylko do umów zawieranych począwszy od dnia 2 kwietnia 2012 r., ale także do umów zawartych przed tą datą. Jak jednoznacznie wynika bowiem z wyjaśnień Przedsiębiorstwa, wszyscy jego aktualni odbiorcy usług - z którymi umowy zawarto w oparciu o kwestionowany wzorzec umowy – otrzymają oświadczenie zarządu Przedsiębiorstwa o dostosowaniu ich umowy do obowiązujących przepisów, poprzez wykreślenie z treści tych umów postanowienia § 6 ust. 3 lit. b). Wobec dokonanych w tym miejscu ustaleń zauważyć należy, że w obrocie konsumenckim wciąż jeszcze występują skutki ww. postanowienia niezgodnego z przepisami prawa. Przedsiębiorstwo jest bowiem w trakcie doręczania konsumentom, z którymi umowy zawarte zostały w oparciu o dotychczasowy wzorzec umowy obowiązujący do dnia 2 kwietnia 2012 r., oświadczeń informujących o usunięciu ww. zapisu § 6 ust. 3 lit. b) z treści zawartych z nimi umów. Niezależnie od powyższego Prezes Urzędu ustalił również, że przychód osiągnięty przez Przedsiębiorstwo w roku 2011 wyniósł 52.160.680,37 zł. W celu potwierdzenia wielkości tego przychodu Przedsiębiorstwo przedstawiło, poświadczoną za zgodność 6 z oryginałem, kopię „zeznania o wysokości dochodu (poniesionej straty) przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych” za rok 2011, tj. deklarację CIT - 8 Przedsiębiorstwa. Mając powyższe ustalenia na uwadze Prezes Urzędu zważył, co następuje: Interes publiczny Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie (…) , ma ona zastosowanie wyłącznie do ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowanej w interesie publicznym. Oznacza to, że warunkiem koniecznym do uruchomienia procedur i zastosowania instrumentów określonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym działania przedsiębiorców - naruszając jej przepisy – stanowią chociaż potencjalne zagrożenie interesu publicznego. Ma to miejsce wówczas, gdy skutkami działań sprzecznych z przepisami ustawy o ochronie (…) dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy działania te wywołują na rynku inne niekorzystne zjawiska 1 . Niniejsze postępowanie dotyczy postanowień stosowanego przez Przedsiębiorstwo wzorca umowy pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” . Wzorzec ten stosowany był wobec nieograniczonego kręgu adresatów, tj. przy zawieraniu umów z wszystkimi klientami Przedsiębiorstwa zainteresowanymi korzystaniem ze świadczonych przez niego usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków. Dotyczył on zatem wszystkich obecnych, jak i potencjalnych klientów Przedsiębiorstwa, co oznacza, iż mógł mieć zastosowanie wobec nieokreślonego z góry kręgu adresatów. Stwierdzić zatem należy, że postępowanie poprzedzające wydanie niniejszej decyzji oraz zawarte w niej rozstrzygnięcie mają na celu ochronę interesu publicznego. Zdaniem Prezesa Urzędu, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub mogliby zostać klientami Sanockiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku. W konsekwencji przyjąć należy również, iż do oceny stanu faktycznego niniejszej sprawy znajdą zastosowanie przepisy ustawy o ochronie (…) . Praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie zaś do art. 24 ust. 2 tej ustawy , przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Stwierdzenie istnienia przedmiotowej praktyki wymaga zatem spełnienia dwóch przesłanek: bezprawności działania przedsiębiorcy i naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Zaznaczyć należy w tym miejscu, że konsumentem - w myśl art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie (…) w związku z art. 22 1 Kodeksu cywilnego - jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Natomiast przez przedsiębiorcę - zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie (…) - rozumie się w szczególności przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. W świetle art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności 1 Por.: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 1991 r. (sygn. akt: XV Amr 8/90) oraz wyroki Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 4 lipca 2001 r. (sygn. akt: XVII Ama 108/00) oraz z dnia 23 lutego 2002 r. (sygn. akt: XVII Ama 133/2001). 7 gospodarczej (Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447, z późn. zm.), przedsiębiorcą jest m.in. osoba prawna, która we własnym imieniu wykonuje działalność gospodarczą. Powołany wyżej przepis art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) zawiera w punktach 1 - 3 przykładowe wyliczenie praktyk, zakazanych przez ustawodawcę. Katalog ten precyzuje, że praktykami naruszającymi zbiorowe interesy konsumentów są w szczególności: stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego , nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji oraz naruszenia szeroko ujmowanych praw konsumenta do informacji. A zatem kolejne punkty art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) dookreślają klauzulę generalną wyrażoną na początku tego przepisu, poprzez egzemplifikację najczęściej występujących rodzajów praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Jak już zasygnalizowano powyżej, aby możliwe było stwierdzenie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek, tj.: - działania przedsiębiorcy muszą nosić znamiona bezprawności, - działania te muszą naruszać zbiorowe interesy konsumentów. Przesłanka bezprawności Odnosząc się do pierwszej z przesłanek art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) , tj. bezprawności działań przedsiębiorcy, stwierdzić należy, iż pojęcie bezprawności nie jest pojęciem prawnie zdefiniowanym. Należy zatem przyjąć, zgodnie z literalnym jego brzmieniem, że „działanie bezprawne” to takie zachowanie, które jest sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umową międzynarodową mającą bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych oraz z zasadami współżycia społecznego (dobrymi obyczajami). Chodzi tu mianowicie o sprzeczność z szeroko rozumianym porządkiem prawnym, jako całością. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. nie zależy od wystąpienia szkody, ani zamiaru po stronie przedsiębiorcy dopuszczającego się działań bezprawnych. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga natomiast kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. Podobnie Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej w skrócie „SOKiK”) zwrócił uwagę, iż przepisy ustawy o ochronie (…) nie definiują pojęcia bezprawności działań przedsiębiorcy. SOKiK stwierdził, iż art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie (…) z 15 grudnia 2000 r. – którego odpowiednikiem w ustawie o ochronie (…) z dnia 16 lutego 2007 r. jest art. 24 ust. 2 – nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Ustawa o ochronie (…) jedynie w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne – dotyczy to mianowicie działania polegającego na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do Rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu 2 . Przedmiotem niniejszego postępowania jest wykazanie, że zakwestionowane przez Prezesa Urzędu postanowienie § 6 ust. 3 lit. b) wzorca umowy pod nazwą: 2 Por.: wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt: XVII Ama 32/05) . 8 „Umowa Nr …o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , stosowanego przez Przedsiębiorstwo, jest niezgodne z przepisem art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , w wyniku czego doszło do naruszenia art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) . Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) , może być każde zachowanie (działanie, zaniechanie) przedsiębiorcy, jeśli ma ono charakter bezprawny oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów . Wskazane w przepisie art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) – przedstawionym już na wstępie uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - rodzaje praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mają jedynie charakter przykładowy. Natomiast nie wyczerpują one wszystkich zachowań przedsiębiorców, które mogą zostać zakwalifikowane jako naruszające przepis art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) . Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w analizowanym przepisie ustawy o ochronie (…) , „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 3 . Praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów analizowana w niniejszej decyzji polega na zamieszczeniu we wzorcu Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków postanowienia, które przewiduje możliwość rozwiązania tej umowy przez Przedsiębiorstwo za wypowiedzeniem, a co za tym idzie odcięcia przyłącza wodociągowego lub kanalizacyjnego i wstrzymania świadczenia usług zaopatrzenia w wodę lub odbioru ścieków, w innych przypadkach, niż wskazane w art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Mianowicie Przedsiębiorstwo przewidziało w § 6 ust. 3 lit. b) wzorca Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , iż przyczyną rozwiązania przez niego tej umowy, z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, może być niewykonywanie lub nienależyte wykonywanie umowy przez odbiorcę usług. Należy przyjąć, iż takie ukształtowanie tego postanowienia jest sprzeczne z zasygnalizowanym wyżej przepisem art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Stosownie bowiem do treści art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) : „przedsiębiorstwo wodociągowo - kanalizacyjne może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącza kanalizacyjne, jeżeli: 1) przyłącze wodociągowe lub przyłącze kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; 2) odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; 3) jakość wprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominięcie urządzenia pomiarowego; 4) został stwierdzony nielegalny pobór wody lub nielegalne odprowadzanie ścieków, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych” . Wszystkie okoliczności, w jakich przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne uprawnione jest do wstrzymania świadczenia usług na rzecz ich odbiorcy, zostały zatem 3 Por.: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt: III SZP 3/06). 9 określone w przepisie art. 8 ust. 1 pkt 1 - 4 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Zauważyć należy bowiem, że konstruując powyższy przepis ustawodawca nie posłużył się sformułowaniem „w szczególności” lub innym równoznacznym zwrotem. Oznacza to, że katalog okoliczności, które stanowią podstawę do wstrzymania świadczenia usług zaopatrzenia w wodę lub odbioru ścieków ma charakter zamknięty, a więc nie może być dowolnie i arbitralnie rozszerzany przez przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne w treści umowy. Odcięcie dostawy wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego może nastąpić zatem wyłącznie wówczas, gdy wystąpi któraś z przesłanek określonych w analizowanym przepisie art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . W ocenie Prezesa Urzędu kwestionowane postanowienie § 6 ust. 3 lit. b) wzorca Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków stwarza możliwość przekroczenia przez Przedsiębiorstwo jego uprawnień, jako dostawcy usług wodociągowych i kanalizacyjnych, w zakresie możliwości wstrzymania świadczenia tych usług. Postanowienie to przewiduje bowiem możliwość podjęcia działań skutkujących odcięciem dostaw wody lub zamknięciem przyłącza kanalizacyjnego w sytuacjach, które nie zostały objęte zakresem przepisu art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Pozbawienie konsumentów przysługującej im z mocy ustawy ochrony przed wstrzymaniem świadczenia usług zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków, w wyniku rozwiązania umowy przez Przedsiębiorstwo w drodze jednostronnego jej wypowiedzenia, świadczy o bezprawności kwestionowanego postanowienia umownego. Takie zachowanie Przedsiębiorstwa godzi w interesy konsumentów, gdyż stosowanie we wzorcu umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków kwestionowanej klauzuli pozbawia odbiorców możliwości korzystania z usługi o charakterze powszechnym, niezbędnej dla prawidłowego funkcjonowania każdego gospodarstwa domowego. Mając na uwadze powyższe ustalenia i wnioski stwierdzić należy zatem, że zakwestionowana praktyka Przedsiębiorstwa jest bezprawna i godzi w zbiorowe interesy konsumentów. Stanowisko takie znajduje także odzwierciedlenie zarówno w orzecznictwie Prezesa Urzędu 4 , jak również Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 5 . Wobec powyższego przyjąć należy, że spełniona została przesłanka bezprawności działania Przedsiębiorstwa, polegająca na naruszeniu przez niego przepisu art. 8 ust 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Przesłanka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Przepisy ustawy o ochronie (…) nie definiują pojęcia „zbiorowego interesu konsumentów”. Uregulowanie art. 24 ust. 3 tej ustawy stanowi jedynie, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Z całą pewnością mamy do czynienia ze zbiorowym interesem konsumentów wówczas, gdy działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy dotyczy, bądź może dotyczyć nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da się zindywidualizować. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeniu ich naruszenia. Dla stwierdzenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów istotne jest ustalenie, że konkretne działanie przedsiębiorcy nie ma ściśle określonego adresata, lecz jest kierowane do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. Oznacza to, 4 Por. np. decyzje Prezesa Urzędu: Nr RKR-20/2009 z dnia 14 października 2009 r., Nr RKT-41/2009 z dnia 18 grudnia 2009 r., Nr RKT-12/2010 z dnia 29 czerwca 2010 r., Nr RKT-20/2010 z dnia 22 lipca 2010 r. oraz Nr RKT-45/2010 z dnia 23 grudnia 2010 r. 5 Por. np. wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 15 lipca 2010 r. (sygn. akt: Ama 28/09) oraz z dnia 10 września 2010 r. (sygn. akt: XVII Ama 122/09). 10 że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość (chociażby tylko potencjalna) wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości, przesądza o naruszeniu zbiorowych interesów. Powyższe stanowisko jest trwale utrzymywane w orzecznictwie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 6 . Stanowisko to potwierdzone zostało również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który stwierdził, że „nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy antymonopolowej można wszczynać tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” 7 . Stosowany przez Przedsiębiorstwo wzorzec umowy pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” wykorzystywany był przy nawiązywaniu stosunków prawnych z klientami, zainteresowanymi zaopatrzeniem w wodę lub odprowadzaniem ścieków za pośrednictwem sieci wodociągowo – kanalizacyjnej Przedsiębiorstwa. Stroną takich umów mogli być zarówno dotychczasowi klienci Przedsiębiorstwa, jak również wszyscy potencjalni jego klienci. Zatem krąg adresatów ww. wzorca umowy nie był z góry określony. Biorąc natomiast pod uwagę, że klienci Przedsiębiorstwa nie mają wpływu na zapisy zawieranych z nimi umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, gdyż nie są one z nimi indywidualnie negocjowane, uznać należy, że wszelkie zawarte w nich bezprawne zapisy godzą w interesy ekonomiczne lub prawne konsumentów. W odniesieniu do specyfiki niniejszej sprawy zauważenia wymaga również, iż usługi zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków są usługami o charakterze użyteczności publicznej. Z uwagi na swój charakter usługi te są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania wszystkich gospodarstw domowych. Natomiast dostęp do bieżącej wody to podstawowa życiowa potrzeba każdego człowieka. Oznacza to, że usługi zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków powinny być świadczone w sposób powszechny i ciągły, a każdy odbiorca powinien mieć zapewniony pełny dostęp do tych usług, o ile spełnia określone w przepisach prawa wymagania. Wymagania te określone zostały w art. 6 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , zgodnie z którym przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne jest obowiązane do zawarcia umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków z osobą, której nieruchomość przyłączona została do sieci i która wystąpiła z pisemnym wnioskiem o zawarcie umowy. Jednocześnie zważyć należy, że art. 6 ust. 3 pkt 6) ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) stanowi, iż umowa, na podstawie której odbywa się dostawa wody i odbiór ścieków, powinna zawierać postanowienia dotyczące odpowiedzialności stron za niedotrzymanie warunków umowy, w tym warunki jej wypowiedzenia. Mając jednak na względzie treść art. 6 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , a także okoliczności opisane w art. 8 ust. 1 tej ustawy , zważyć należy, że rozwiązanie umowy przez przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne za wypowiedzeniem (lub też bez wypowiedzenia) powinno być dopuszczalne tylko w wyjątkowych sytuacjach. Szczególny charakter usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków (które są usługami o charakterze powszechnym i publicznym) oraz fakt, iż są one świadczone w warunkach monopolu naturalnego, uniemożliwia w ocenie Prezesa Urzędu rozwiązywanie lub wypowiedzenie tych umów w przypadku każdego niewykonania lub nienależytego wykonania umowy przez ich 6 Por. np. wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 4 lipca 2001 r. (sygn. akt: XVII Ama 108/00) oraz z dnia 23 lutego 2002 r. (sygn. akt: XVII Ama 133/2001). 7 Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01). 11 odbiorcę. Powyższe okoliczności dodatkowo potwierdzają wniosek, że zakwestionowane przez Prezesa Urzędu zachowanie Przedsiębiorstwa dotyczy interesu ogółu konsumentów jako zbiorowości. Mając na uwadze wszystkie powyższe ustalenia, argumenty i wnioski przyjąć należy, że spełnione zostały wszystkie przesłanki niezbędne do zakwalifikowania działania Przedsiębiorstwa jako praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Uwzględniając zatem opisane i przeanalizowane powyżej uwarunkowania faktyczne i prawne, Prezes Urzędu uznał, że działanie Przedsiębiorstwa zakwalifikować należy jako praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) . Z ustaleń dokonanych w niniejszej decyzji wynika, że Przedsiębiorstwo zaprzestało stosowania kwestionowanego przez Prezesa Urzędu postanowienia, poprzez usunięcie zapisu § 6 ust. 3 lit. b) z wzorca Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków . Należy przyjąć, że zmodyfikowany w ten sposób wzorzec tej umowy został wprowadzony do obrotu prawnego w dniu 2 kwietnia 2012 r. W tym dniu bowiem Przedsiębiorstwo zawarło pierwszą umowę w oparciu o zmieniony wzorzec – dostosowany do obowiązujących przepisów prawa. Data ta jest zresztą zgodna z deklarowaną przez Przedsiębiorstwo, które zobowiązało się do zaprzestania stosowania kwestionowanego postanowienia § 6 ust. 3 lit. b), a tym samym rozpoczęcia stosowania w obrocie konsumenckim zmienionego wzorca właśnie począwszy od dnia 2 kwietnia 2012 r. W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, iż w dniu 2 kwietnia 2012 r. nastąpiło zaniechanie stosowania przez Przedsiębiorstwo praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z przepisem art. 27 ust. 1 ustawy o ochronie (…) , nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24 tej ustawy . W takim przypadku, Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania (art. 27 ust. 2 ustawy ), przy czym ciężar udowodnienia okoliczności zaniechania stosowania zarzucanej praktyki spoczywa na przedsiębiorcy (art. 27 ust. 3 ustawy ). Wobec spełnienia przesłanek koniecznych do stwierdzenia praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) oraz przesłanek wydania decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającej zaniechanie jej stosowania, wskazanych w art. 27 ust. 1 i ust. 2 tej ustawy , Prezes Urzędu orzekł jak w pkt I sentencji niniejszej decyzji. W przypadku wydania decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającej zaniechanie jej stosowania – w myśl uregulowania art. 27 ust. 4 ustawy o ochronie (…) - stosuje się odpowiednio przepis art. 26 ust. 2 tej ustawy . Na podstawie tego ostatniego przepisu, Prezes Urzędu może w decyzji określić środki usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. W niniejszej sprawie Prezes Urzędu uznał za zasadne nałożenie na Przedsiębiorstwo obowiązku doręczenia wszystkim konsumentom, z którymi umowy zawarte zostały w oparciu o obowiązujący do dnia 2 kwietnia 2012 r. wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , zawierający postanowienie niezgodne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, oświadczenia zarządu Przedsiębiorstwa dotyczącego 12 wykreślenia z treści tych umów kwestionowanego postanowienia, przywołanego w punkcie I sentencji decyzji, w terminie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Należy zaznaczyć, że bezprawna praktyka Przedsiębiorstwa - wskazana w niniejszej decyzji - została już zaniechana, co ustalono w toku przeprowadzonego postępowania. Jednakże Przedsiębiorstwo nie dokonało jeszcze zmiany dotychczas zawartych – w oparciu o wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków - umów z konsumentami. Powyższa sytuacja może prowadzić do swoistego usankcjonowania nierównoprawnego traktowania konsumentów, z którymi zawarto umowy na nowych i starych zasadach. Pozostawienie tym konsumentom, z którymi wcześniej Przedsiębiorstwo zawarło umowy na starych zasadach, a które nie zostały zmodyfikowane możliwości dochodzenia swych praw jedynie na drodze cywilnoprawnej, czyniłoby ochronę, jaką zapewnia ustawa o ochronie (…) iluzoryczną. Prowadziłoby to do zniweczenia funkcji, jaką mają do spełnienia zawarte w tej ustawie uregulowania. Mając na uwadze konieczność zapewnienia realizacji celu ustawy o ochronie (…) , wskazanego w jej art. 1 ust. 1, którym jest m.in. podejmowanie w interesie publicznym ochrony interesów konsumentów oraz celem zapobieżenia nierównoprawnego traktowania konsumentów, Prezes Urzędu uznał za zasadne nakazanie Przedsiębiorstwu doręczenia wszystkim konsumentom, z którymi umowy zawarte zostały w oparciu o obowiązujący do dnia 2 kwietnia 2012 r. wzorzec Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , zawierający postanowienie niezgodne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, oświadczenia zarządu Przedsiębiorstwa dotyczącego wykreślenia z treści tych umów kwestionowanego postanowienia § 6 ust. 3 lit. b), w terminie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Uwzględniając wszystkie powyższe ustalenia i wnioski, Prezes Urzędu orzekł jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji . Kara za naruszenie przepisów ustawy o ochronie (…) Stosownie do treści art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…) - „Prezes Urzędu może nałożyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10 % przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24” . Jak z powyższego przepisu wynika, ustawa o ochronie (…) wprowadziła zasadę fakultatywności kar nakładanych przez Prezesa Urzędu na przedsiębiorców, którzy dopuścili się naruszenia wskazanego w nim zakazu. A zatem w przypadku stwierdzenia jego naruszenia przez przedsiębiorcę Prezes Urzędu może nałożyć na niego karę pieniężną. W niniejszej sprawie zostało udowodnione, iż doszło do naruszenia przez Przedsiębiorstwo - określonego w art. 24 ustawy o ochronie (…) - zakazu stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, w sposób wskazany w pkt I sentencji decyzji. Przy czym charakter i uciążliwość tego naruszenia uzasadniają nałożenie na Przedsiębiorstwo kary pieniężnej. Podkreślenia wymaga, że naruszenie przez przedsiębiorców przepisów ustawy o ochronie (…) może nastąpić zarówno umyślnie (tj. wówczas, gdy dopuszczający się naruszenia miał taki zamiar), jak też i nieumyślnie (tj. wtedy, gdy przedsiębiorca nie miał na celu podejmowania działań sprzecznych z przepisami tej ustawy ). Natomiast kara pieniężna - zgodnie z cytowanym wyżej przepisem art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…) - może zostać nałożona także w przypadku, gdy przedsiębiorca 13 „choćby nieumyślnie” dopuścił się określonego jej przepisami zakazanego działania. Oznacza to, że kara pieniężna może być nałożona nawet wówczas, gdy po stronie przedsiębiorcy nie będzie występował wspomniany element umyślności. Nakładając karę pieniężną, o której mowa w art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie (…) Prezes Urzędu wziął pod uwagę konieczność ustalenia, czy określone w tym przepisie naruszenie dokonane było co najmniej nieumyślnie. Z tego względu, Prezes Urzędu ocenił całokształt okoliczności sprawy, które wskazywać mogą na nieumyślny charakter naruszenia przez Przedsiębiorstwo zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Zdaniem Prezesa Urzędu, opisane w niniejszej decyzji działania - podejmowane przez Przedsiębiorstwo w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej - powinny były mu się kojarzyć z nieuchronnością naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Należy jednak przyznać, że w zgromadzonym materiale dowodowym nie ma jednoznacznych dowodów wyraźnej intencji Przedsiębiorstwa naruszenia tych interesów. Zebrane w trakcie niniejszego postępowania informacje mogą zatem wskazywać na wspomniane wyżej nieumyślne działanie Przedsiębiorstwa. Pomimo tego – jak już wcześniej sygnalizowano - samo stwierdzenie nieumyślności zakwestionowanej praktyki daje podstawę do nałożenia na Przedsiębiorstwo kary pieniężnej, o której mowa w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…) . Art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…) przewiduje możliwość nałożenia na przedsiębiorcę kary pieniężnej w wysokości nie większej niż 10% przychodu, osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenie kary. Ustawa nie przesądza w sposób jednoznaczny o wysokości kary nakładanej przez Prezesa Urzędu, który decyduje o tym samodzielnie w odniesieniu do każdego konkretnego przypadku, kierując się założeniem, że sankcja musi spełniać zarówno funkcję represyjną, jak i prewencyjną (czyli dyscyplinującą). Niemniej jednak przy ustalaniu wysokości kar pieniężnych, o których mowa w art. 106 – art. 108 ustawy o ochronie (…) , Prezes Urzędu powinien wziąć pod uwagę w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy , a także uprzednie naruszenie tych przepisów (tak: art. 111 ustawy o ochronie (…) ). W punkcie I sentencji niniejszej decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Przedsiębiorstwo praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust 2 ustawy o ochronie (…) , co daje podstawy do nałożenia na niego kary pieniężnej określonej w art. 106 ust. 1 pkt 4 tej ustawy . Przy ustalaniu kary pieniężnej Prezes Urzędu przyjął za podstawę obliczeń kwotę odpowiadającą wysokości przychodów, osiągniętych przez Przedsiębiorstwo w roku 2011. Wynosi ona 52.160.680,37 zł. Stosownie do treści przepisu art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…) , maksymalna kara nakładana na przedsiębiorcę może stanowić 10 % jego przychodów, co w niniejszej sprawie daje kwotę 5.216.068 zł (10 % z 52.160.680,37 zł przychodów Przedsiębiorstwa). Ustalenie wysokości kary w analizowanej sprawie ma charakter wieloetapowy, co spowodowane jest zaistnieniem licznych okoliczności mających wpływ na tę wysokość. Ustalając wymiar kary pieniężnej Prezes Urzędu w pierwszej kolejności dokonał oceny wagi stwierdzonej praktyki i na tej podstawie ustalił kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszych wyliczeń wysokości kary, a następnie – w oparciu o zaistniałe w sprawie okoliczności mające wpływ na wymiar kary – dokonał gradacji ustalonej kwoty bazowej. W kontekście analizy wagi stwierdzonego naruszenia wzięto pod uwagę okoliczność, iż naruszenia dopuścił się przedsiębiorca o bardzo silnej pozycji rynkowej, działający w warunkach monopolu naturalnego. W związku z tym po stronie konsumentów brak jest możliwości wyboru alternatywnego dostawcy usług, co wpływa również na dotkliwość zakwestionowanej praktyki. Uwzględniono także specyfikę rynku, na jakim doszło do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Zważono, że usługi zbiorowego 14 zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków, których dotyczy stwierdzone naruszenie, należą do usług użyteczności publicznej świadczonych w sposób powszechny i ciągły, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania wszystkich gospodarstw domowych. Stwierdzone naruszenie dotyczy zatem towaru niezbędnego z punktu widzenia konsumentów, z którego nie mogą oni zrezygnować i którego nie mogą oni zastąpić towarem o częściowej choćby substytucyjności. Jednocześnie wzięto także pod uwagę geograficzny zasięg działania Przedsiębiorstwa, który ograniczony jest do rynku lokalnego gmin Sanok i Zagórz. Uwzględniono ponadto długotrwały okres stosowania stwierdzonego naruszenia, wynikający z ustalenia, że zakwestionowany wzorzec wprowadzono do obrotu prawnego w 2003 r. W kontekście określania wysokości wyjściowego poziomu kary uwzględniono również, że naruszenie zbiorowych interesów konsumentów, którego dopuściło się Przedsiębiorstwo następowało na etapie zawierania umowy i polegało na naruszeniu bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, mających wpływ na treść oraz byt umowy. Praktyka ta polega bowiem na zamieszczeniu we wzorcu Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , stosowanym w obrocie z konsumentami postanowienia, zgodnie z którym umowa może być rozwiązana przez Przedsiębiorstwo z zachowaniem 3 miesięcznego okresu wypowiedzenia, w przypadku niewykonywania lub nienależytego wykonywania umowy przez odbiorcę usług. Prezes Urzędu zważył, iż w wyniku stosowania powyższej praktyki sytuacja konsumentów została osłabiona, gdyż umowa o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków mogła zostać rozwiązana w sytuacji nie przewidzianej powszechnie obowiązującymi przepisami prawa. Natomiast rozwiązanie umowy jest równoznaczne z zaprzestaniem dostarczania wody lub odbioru ścieków, a więc pozbawia konsumenta dostępu do towaru, z którego korzystanie jest podstawową potrzebą życiową każdego człowieka. Ostatecznie podsumowanie wagi stwierdzonej praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów pozwoliło Prezesowi Urzędu na przyjęcie, iż łącznie waga naruszenia, stosowanego przez Przedsiębiorstwo w przedmiotowej sprawie, kształtuje się na poziomie 0,06 % przychodów osiągniętych przez niego w roku 2011. Uzyskana w ten sposób wielkości wynosi zatem: 31.296 zł. Dokonując określenia wymiaru kary pieniężnej nakładanej na Przedsiębiorstwo przeprowadzono również ustalenia, czy w postępowaniu zaistniały okoliczności łagodzące lub obciążające, które mogą mieć wpływ na jej wysokość. Prezes Urzędu ustalając okoliczności łagodzące i obciążające, związane ze stosowaniem przez Przedsiębiorstwo praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, miał na uwadze całokształt zebranego w postępowaniu materiału dowodowego oraz postawę Przedsiębiorstwa. Okoliczności te – w przypadku ich stwierdzenia – mogłyby mieć wpływ na procentowe zmniejszenie lub zwiększenie kwoty bazowej, będącej podstawą wymierzenia kary. Kierując się taką oceną Prezes Urzędu stwierdził, że okolicznością łagodzącą, która wystąpiła w niniejszej sprawie jest zaniechanie przez Przedsiębiorstwo stosowania praktyki zdefiniowanej w punkcie I sentencji decyzji, niezwłocznie po wszczęciu postępowania. Postępowanie w tej sprawie zostało bowiem wszczęte w dniu 5 marca 2012 r., natomiast Przedsiębiorstwo podjęło właściwe działania już w dniu 2 kwietnia 2010 r., doprowadzając do zaniechania zarzucanej mu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Ponadto Przedsiębiorstwo aktywnie współdziałało z Prezesem Urzędu w trakcie postępowania poprzedzającego wydanie niniejszej decyzji, w bardzo dużym stopniu przyczyniając się do szybkiego i sprawnego przeprowadzenia tego postępowania i wydania decyzji. 15 A zatem suma obu wskazanych wyżej okoliczności łagodzących pozwala, w ocenie Prezesa Urzędu, na obniżenie kwoty bazowej kary o 50 %. Dokonując ustalenia wymiaru kary pieniężnej nakładanej na Przedsiębiorstwo Prezes Urzędu zobowiązany był również uwzględnić okoliczności obciążające, które mają wpływ na procentowe zwiększenie kwoty bazowej. Prezes Urzędu stwierdził jednak, że takie okoliczności obciążające w niniejszej sprawie nie wystąpiły. Dokonując ostatecznego zestawienia opisanych wyżej okoliczności łagodzących, przy braku okoliczności obciążających należy przyjąć, że uzasadnione jest obniżenie kary pieniężnej - nakładanej na Przedsiębiorstwo za stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w punkcie I sentencji niniejszej decyzji - o 50 % kwoty bazowej. Obliczona w ten sposób kara pieniężna z tytułu naruszenia art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) wynosi zatem 15.648 zł (słownie: piętnaście tysięcy sześćset czterdzieści osiem złotych), co stanowi 0,03 % przychodu Przedsiębiorstwa oraz 0,3 % maksymalnego wymiaru kary. Kara nakładana przez Prezesa Urzędu na przedsiębiorców, którzy dopuścili się stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów służy podkreśleniu naganności ocenianych zachowań. Decydując o nałożeniu kary pieniężnej i jej wysokości wzięto pod uwagę wszystkie wyżej opisane okoliczności. Orzeczona kara powinna również stanowić dolegliwość dla strony niniejszego postępowania, tak, aby jej nałożenie skutkowało w przyszłości zapobieżeniem zaistnienia podobnych sytuacji. Z drugiej strony należy też podkreślić wymiar edukacyjny i wychowawczy zastosowanej sankcji oraz wyrazić nadzieję, że odniesie ona spodziewany skutek na przyszłość. Poza wymiarem indywidualnym kary, należy zwrócić uwagę na jej wymiar ogólny, funkcję odstraszającą i wychowawczą w stosunku do innych uczestników rynku. W świetle powyższych ustaleń i wywodów, za praktykę Przedsiębiorstwa naruszającą zbiorowe interesy konsumentów nałożono na niego karę pieniężną w wysokości 15.648 zł (słownie: piętnaście tysięcy sześćset czterdzieści osiem złotych). Prezes Urzędu, kierując się potrzebą zdecydowanego przeciwdziałania stosowaniu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów uznał, że orzeczona kara powinna stanowić dolegliwość dla strony niniejszego postępowania. Kara taka powinna jednak spełnić również funkcję prewencyjną i wychowawczą, tak, aby zapobiec w przyszłości naruszeniom przepisów ustawy o ochronie (…) . W ocenie Prezesa Urzędu, wymierzona kara pieniężna w ostatecznej wysokości wynoszącej 0,03 % przychodów uzyskanych przez Przedsiębiorstwo w roku 2011 i stanowiąca 0,3 % maksymalnego wymiaru kary - przewidzianego w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie (…) - jest adekwatna do stopnia naruszenia przepisów tej ustawy i współmierna do możliwości finansowych Przedsiębiorstwa. Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności, ustalenia i wnioski, Prezes Urzędu orzekł, jak w punkcie III sentencji niniejszej decyzji . Koszty postępowania Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie (…) – „Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach, w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie” . Natomiast w myśl art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie (…) – „jeżeli w wyniku postępowania Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania” . 16 Podobnie w treści przepisu art. 264 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego wprowadzono wymóg, zgodnie z którym „jednocześnie z wydaniem decyzji organ administracji publicznej ustali w drodze postanowienia wysokość kosztów postępowania, osoby zobowiązane do ich poniesienia oraz termin i sposób ich uiszczenia” . Natomiast stosownie do dyspozycji przepisu art. 263 § 1 - „do kosztów postępowania zalicza się (…) również koszty doręczenia stronom pism urzędowych” . Postępowanie w sprawie stosowania przez Przedsiębiorstwo praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostało wszczęte z urzędu, a w jego wyniku Prezes Urzędu - w punkcie I sentencji decyzji - stwierdził naruszenie przepisów ustawy o ochronie (…) . Kosztami niniejszego postępowania są wydatki związane z korespondencją prowadzoną przez Prezesa Urzędu ze stroną – Przedsiębiorstwem. W związku z powyższym postanowiono obciążyć Przedsiębiorstwo kosztami postępowania w wysokości 21 zł (słownie: dwadzieścia jeden złotych). Mając powyższe na uwadze Prezes Urzędu orzekł, jak w punkcie IV sentencji niniejszej decyzji . Zgodnie treścią art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie (…) , określoną wyżej karę pieniężną należy uiścić, w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP O/O Warszawa Nr 51 1010 1010 0078 7822 3100 0000. Koszty niniejszego postępowania Przedsiębiorstwo obowiązane jest wpłacić na to samo konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie (…) w związku z art. 479 28 § 2 K.p.c. - od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Krakowie. W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach, zawartego w punkcie IV sentencji niniejszej decyzji - stosownie do treści art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie (…) w związku z 479 32 K.p.c. oraz art. 264 § 2 K.p.a. w związku z art. 83 ustawy o ochronie (…) - przysługuje zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie tygodniowym od dnia doręczenia tej decyzji, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Krakowie. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Krakowie Leszek Piekarz Otrzymują: 1. Sanockie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Sp. z o.o. z siedzibą w Sanoku, ul. Jana Pawła II 59, 38 – 500 Sanok , 2. RKR a/a.