RKR-27/2012

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE Pl. Szczepański 5, 31-011 Kraków Tel./fax (12) 421-75-79, 421-74-98 E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-17/12/WJ-13/12 Kraków, dnia 27 lipca 2012 r. DECYZJA Nr RKR - 27/2012 Stosownie do treści przepisów art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm.) i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887) - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , wobec uprawdopodobnienia w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów stosowania przez Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Przemyślu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów , polegających na: 1. Stosowaniu we wzorcach umów pod nazwą: - „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” postanowienia o treści: „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” (tak: § 8 pkt 1 tego wzorca umowy), - „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” postanowienia o treści: „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za odprowadzone ścieki w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” (tak: § 8 pkt 1 tego wzorca umowy) oraz - „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” postanowienia o treści: „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” (tak: § 7 pkt 1 tego wzorca umowy), które określają obowiązki odbiorcy usług niezgodnie z § 17 ust. 1 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz. U. Nr 127, poz. 886), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ; 2. Stosowaniu we wzorcach umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” postanowienia o treści: „W przypadku stwierdzenia nadpłaty zostanie ona zaliczona w poczet przyszłych należności, chyba że zainteresowany zażąda jej zwrotu. Zwrot następuje w ciągu 18 dni od daty otrzymania wniosku” (tak: § 8 pkt 6 albo § 7 pkt 6 tych wzorców umów), które określa uprawnienia 2 odbiorcy usług niezgodnie z § 17 ust. 5 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz. U. Nr 127, poz. 886), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ; 3. Stosowaniu we wzorcach umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” postanowienia o treści: „Umowa może być rozwiązana przez Przedsiębiorstwo z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w razie naruszenia przez Odbiorcę usług postanowień umowy” (tak: § 9 pkt 2 tiret 2 albo § 8 pkt 2 tiret 2 tych wzorców umów), które uprawnia Przedsiębiorstwo do wstrzymania świadczenia usług na rzecz odbiorcy w innych przypadkach, niż określone w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858, z późn. zm.), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ; po zobowiązaniu się przez Przedsiębiorstwo do podjęcia działań zmierzających do zaniechania naruszania zbiorowych interesów konsumentów , poprzez dokonanie zmian wyżej przywołanych postanowień wzorców umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” , w sposób zapewniający ochronę praw i interesów konsumentów, w wyniku których do obrotu konsumenckiego wprowadzone zostaną nowe ich wzorce oraz aneksowane będą umowy dotychczas zawarte w oparciu o te wzorce; nakłada się na Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. w Przemyślu obowiązek wykonania tego zobowiązania, w terminie 5 miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , nakłada się na Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. w Przemyślu obowiązek złożenia, w terminie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji, informacji o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania , o którym mowa w punkcie I sentencji niniejszej decyzji, poprzez przedłożenie: - informacji dotyczącej ilości umów nowo zawartych w oparciu o każdy ze zmienionych wzorców umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” oraz - kopii 6 przykładowych umów zawartych z konsumentami, w oparciu o ww. ich wzorce; - informacji na temat liczby odbiorców usług Przedsiębiorstwa, którym doręczono aneksy do obowiązujących jeszcze umów, zawartych na podstawie dotychczasowych ich wzorców zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu, - informacji dotyczącej liczby konsumentów, z którymi podpisano aneksy zmieniające obowiązujące umowy, zawarte na podstawie dotychczasowych ich wzorców oraz - kopii 6 przykładowych aneksów do dotychczasowych umów, które podpisane zostały z konsumentami. 3 UZASADNIENIE W ramach prowadzonej przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej „Prezesem Urzędu”) kontroli przedsiębiorstw wodociągowo – kanalizacyjnych zostało wszczęte i przeprowadzone postępowanie wyjaśniające w sprawie ustalenia, czy warunki świadczenia usług wynikające z umów stosowanych przez przedsiębiorstwa wodociągowo – kanalizacyjne działające na terenie właściwości miejscowej Delegatury Urzędu w Krakowie, nie naruszają chronionych prawem interesów odbiorców tych usług, tj. czy są zgodne z przepisami ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, z późn. zm. – zwanej dalej „ustawą o ochronie (…)” ). W toku tego postępowania wezwano m.in. Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Przemyślu (zwane dalej „Przedsiębiorstwem”) do przesłania informacji i dokumentów objętych jego przedmiotem, w tym wzorców umów stosowanych przez Przedsiębiorstwo w obrocie z konsumentami. Analiza dokumentów przedłożonych przez Przedsiębiorstwo wykazała, że w ramach prowadzonej działalności gospodarczej zawiera ono m.in. różnego rodzaju umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków, w tym zawiera również takie umowy z konsumentami, w oparciu o przygotowane przez siebie wzorce umów. W sumie Przedsiębiorstwo stosuje trzy takie wzorce umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” (zwana dalej „Umową dot. wody i ścieków” ), „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” (zwana dalej „Umową dot. ścieków” ) oraz „Umowa Nr …o zaopatrzenie w wodę” (zwana dalej „Umową dot. wody” ). Ich analiza wykazała, iż mogą one zawierać postanowienia niezgodne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami § 17 ust. 1 i § 17 ust. 5 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz. U. Nr 127, poz. 886 - zwanego dalej „rozporządzeniem taryfowym” ) oraz przepisami art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858, z późn. zm. – zwanej dalej „ustawą o zbiorowym zaopatrzeniu (…)” ). Mając powyższe na uwadze, Prezes Urzędu wszczął - postanowieniem Nr RKR - 97/2012 z dnia 19 marca 2012 r. - postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Przemyślu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: I. Stosowaniu we wzorcach umów pod nazwą: - „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” postanowienia o treści: „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” (tak: § 8 pkt 1 tego wzorca umowy), - „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” postanowienia o treści: „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za odprowadzone ścieki w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” (tak: § 8 pkt 1 tego wzorca umowy) oraz - „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” postanowienia o treści: „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” (tak: § 7 pkt 1 tego wzorca umowy), które określają obowiązki odbiorcy usług niezgodnie z § 17 ust. 1 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz. U. Nr 127, poz. 886), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ; 4 II. Stosowaniu we wzorcach umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” postanowienia o treści: „W przypadku stwierdzenia nadpłaty zostanie ona zaliczona w poczet przyszłych należności, chyba że zainteresowany zażąda jej zwrotu. Zwrot następuje w ciągu 18 dni od daty otrzymania wniosku” (tak: § 8 pkt 6 albo § 7 pkt 6 tych wzorców umów), które określają uprawnienia odbiorcy usług niezgodnie z § 17 ust. 5 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz. U. Nr 127, poz. 886), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ; III. Stosowaniu we wzorcach umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” postanowienia o treści: „Umowa może być rozwiązana przez Przedsiębiorstwo z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w razie naruszenia przez Odbiorcę usług postanowień umowy” (tak: § 9 pkt 2 tiret 2 albo § 8 pkt 2 tiret 2 tych wzorców umów), które uprawnia Przedsiębiorstwo do wstrzymania świadczenia usług na rzecz odbiorcy w innych przypadkach, niż określone w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858, z późn. zm.), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów . Jednocześnie - postanowieniem Nr RKR - 98/2012 z dnia 19 marca 2012 r. - Prezes Urzędu zaliczył w poczet dowodów w niniejszym postępowaniu dokumenty i informacje uzyskane w trakcie wskazanego wyżej postępowania wyjaśniającego. Pismem z dnia 19 marca 2012 r. Prezes Urzędu zawiadomił Przedsiębiorstwo o wszczęciu przedmiotowego postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Tym samym pismem wezwano Przedsiębiorstwo m.in. do przesłania dokumentów i informacji objętych zakresem niniejszego postępowania, ustosunkowania się do zarzutów postępowania oraz udzielenia wyjaśnień dotyczących przyczyn stosowania wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody , zawierających postanowienia sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami rozporządzenia taryfowego oraz ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Ustosunkowując się do postawionych zarzutów, w piśmie z dnia 4 kwietnia 2012 r. Przedsiębiorstwo oświadczyło, że przyjmuje je jako wytyczne do wprowadzenia zmian w stosowanych wzorcach umów. Dlatego też Przedsiębiorstwo zobowiązało się do zmodyfikowania wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody i wprowadzenia takich dostosowanych do obowiązujących przepisów prawa wzorców do obrotu prawnego, a także aneksowania wszystkich umów dotychczas zawartych w oparciu o ich wzorce zakwestionowane przez Prezesa Urzędu. Za pismem z dnia 25 kwietnia 2012 r. Przedsiębiorstwo przesłało projekty zmienionych wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody , informując, że po ich akceptacji przez Prezesa Urzędu zostaną wprowadzone do obrotu prawnego decyzją zarządu Przedsiębiorstwa. W kolejnych pismach z dnia 22 i 25 maja 2012 r. Przedsiębiorstwo doprecyzowało, że proces aneksowania umów zawartych w oparciu o ich wzorce zakwestionowane przez Prezesa Urzędu przeprowadzany będzie przy okazji regularnie dokonywanej wymiany korespondencji z odbiorcami jego usług, a ostateczne zakończenie tego procesu nastąpi w terminie do 31 marca 2013 r. 5 Dla potrzeb potwierdzenia przygotowywanych w powyższym zakresie zmian, Przedsiębiorstwo przedłożyło przy ww. pismach z dnia 22 i 25 maja 2012 r.: projekty nowych, dostosowanych do obowiązujących przepisów prawa wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody oraz projekty wzorców aneksów do dotychczas zawartych umów, w których znajdują się postanowienia kwestionowane w niniejszej decyzji wraz z projektem pisma przewodniego, jakie Przedsiębiorstwo skieruje do odbiorców usług w związku z aneksowaniem tych umów. Zawiadomieniem z dnia 19 lipca 2012 r. Przedsiębiorstwo zostało poinformowane o zakończeniu zbierania materiału dowodowego w niniejszej sprawie oraz możliwości skorzystania z prawa zapoznania się z aktami sprawy. W odpowiedzi, pismem z dnia 26 lipca 2012 r., Przedsiębiorstwo poinformowało, że na tym etapie postępowania nie będzie zaoponowało się z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny: Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Przemyślu realizuje zadania z zakresu zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków na terenie gmin Przemyśl, Krasiczyn i Medyka. Przedsiębiorstwo prowadzi działalność gospodarczą w tym zakresie w formie spółki z ograniczona odpowiedzialnością, na podstawie wpisu dokonanego w Rejestrze Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, pod numerem KRS 0000092068 oraz w oparciu o zezwolenia odpowiednich organów zarządzających tych gmin na zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzenie ścieków. Zgodnie z art. 19 ust. 1 i 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) – prawa i obowiązki Przedsiębiorstwa i odbiorców jego usług określają stosowne Regulaminy dostarczania wody i odprowadzania ścieków , przyjęte uchwałami organów stanowiących ww. gmin (zwane dalej „Regulaminami” ). Natomiast stosownie do treści art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) – Przedsiębiorstwo zawiera z odbiorcami świadczonych przez niego usług, w tym z konsumentami, pisemne umowy, na podstawie których odbywa się dostawa wody lub odbiór ścieków i które dookreślają prawa i obowiązki Przedsiębiorstwa i odbiorców jego usług. W tym celu Przedsiębiorstwo opracowało i stosuje w obrocie prawnym wzorce umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” . W trakcie niniejszego postępowania ustalono, iż wzorce te są stosowane w jednakowej postaci w relacjach z konsumentami, przedsiębiorcami, jak również wszelkimi innymi podmiotami. Ustalono również, że Przedsiębiorstwo podejmuje wszystkie czynności związane z zawarciem z odbiorcami jego usług umów o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków, w oparciu o poszczególne ich wzorce, które wymienione zostały wyżej. Na podstawie wyjaśnień Przedsiębiorstwa zawartych w jego pismach z dnia 4 kwietnia i 22 maja 2012 r. ustalono, że przedmiotowe wzorce Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody stosowane są od 2002 r., jednak w kolejnych latach były one korygowane w związku ze zmianami przepisów ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Natomiast wzorce tych umów o treści zakwestionowanej w niniejszej decyzji obowiązują od 2011 r. Prezes Urzędu ustalił również, że w oparciu o te wzorce Przedsiębiorstwo zawarło: 2.897 Umów dot. wody i ścieków , 919 Umów dot. wody oraz 539 Umów dot. ścieków . 6 Analiza przedmiotowych wzorców umów pozwoliła na postawienie Przedsiębiorstwu zarzutu naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. W wyniku dokonanej analizy ustalono bowiem, że w wymienionych wzorcach umów znajdują się postanowienia o treści: - „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” oraz „W przypadku stwierdzenia nadpłaty zostanie ona zaliczona w poczet przyszłych należności, chyba że zainteresowany zażąda jej zwrotu. Zwrot następuje w ciągu 18 dni od daty otrzymania wniosku” (tak odpowiednio: § 8 pkt 1 oraz § 8 pkt 6 Umowy dot. wody i ścieków ); - „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za odprowadzone ścieki w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” oraz „W przypadku stwierdzenia nadpłaty zostanie ona zaliczona w poczet przyszłych należności, chyba że zainteresowany zażąda jej zwrotu. Zwrot następuje w ciągu 18 dni od daty otrzymania wniosku” (tak odpowiednio: § 8 pkt 1 oraz § 8 pkt 6 Umowy dot. ścieków ); - „Odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku” oraz „W przypadku stwierdzenia nadpłaty zostanie ona zaliczona w poczet przyszłych należności, chyba że zainteresowany zażąda jej zwrotu. Zwrot następuje w ciągu 18 dni od daty otrzymania wniosku” (tak odpowiednio: § 7 pkt 1 oraz § 7 pkt 6 Umowy dot. wody ). Zacytowane wyżej zapisy wzorców umów - będące przedmiotem zarzutów zawartych w punktach I.1. i I.2. sentencji niniejszego decyzji – mogą określać obowiązki lub uprawnienia odbiorcy usług w sposób mniej korzystny, niż wynika to z treści przepisów § 17 ust. 1 oraz § 17 ust. 5 rozporządzenia taryfowego . W trakcie niniejszego postępowania Prezes Urzędu ustalił również, że w ww. wzorcach Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody zamieszczono postanowienia o treści: „Umowa może być rozwiązana przez Przedsiębiorstwo z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w razie naruszenia przez Odbiorcę usług postanowień umowy” (tak: § 9 pkt 2 tiret 2 albo § 8 pkt 2 tiret 2 tych wzorców umów). Przyjąć należy, że postanowienia w takim kształcie - będące przedmiotem zarzutu zawartego w punkcie I.3. sentencji niniejszej decyzji – mogą stanowić naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , uprawniając Przedsiębiorstwo do wstrzymania świadczenia usług na rzecz odbiorcy w innych przypadkach, niż wskazane w tym przepisie. Odnosząc się do powołanych wyżej postanowień, zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu w ramach niniejszego postępowania, pismem z dnia 4 kwietnia 2012 r. Przedsiębiorstwo wyjaśniło, co następuje: Zapisy § 8 pkt 1 Umowy dot. wody i ścieków , § 8 pkt 1 Umowy dot. ścieków oraz § 7 pkt 1 Umowy dot. wody były stosowane w dobrej wierze, dając przedsiębiorstwu 4 dni od daty wystawienia faktury do dnia jej wysłania. Przedsiębiorstwo uwzględniło przy tym dni świąteczne występujące „w kumulacji”. Co do zapisów § 8 pkt 6 Umowy dot. wody i ścieków , § 8 pkt 6 Umowy dot. ścieków oraz § 7 pkt 6 Umowy dot. wody Przedsiębiorstwo wskazało, iż przy ich stosowaniu kierowało się takimi samymi założeniami, jak w przypadku ww. postanowień § 8 pkt 1 oraz § 7 pkt 1 wzorców tych umów. Przedsiębiorstwo podniosło również, że wprowadzenie tych zapisów miało miejsce w 2002 r., kiedy nie obowiązywało jeszcze rozporządzenie taryfowe . Natomiast odnosząc się do zapisów § 9 pkt 2 tiret 2 Umowy dot. wody i ścieków , § 9 pkt 2 tiret 2 Umowy dot. ścieków oraz § 8 pkt 2 tiret 2 Umowy dot. wody Przedsiębiorstwo 7 wyjaśniło, że z założenia ich zakresem objęte miały być takie postanowienia tych umów, których nie reguluje art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . W ocenie Przedsiębiorstwa przepis ten ma bowiem zastosowanie wyłącznie do wymienionych w nim przypadków odcięcia dostawy wody i zamknięcia przyłącza kanalizacyjnego i nie odnosi się do sytuacji rozwiązania umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzenie ścieków przez jej strony. Przedsiębiorstwo oświadczyło ponadto, że nigdy w swojej działalności nie zastosowało żadnego z omawianych wyżej postanowień wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody , lecz w praktyce miały one martwy charakter. Niezależnie od powyższego, w trakcie niniejszego postępowania już pismem z dnia 4 kwietnia 2012 r. Przedsiębiorstwo zobowiązało się do zmodyfikowania wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody i wprowadzenia takich dostosowanych do obowiązujących przepisów prawa wzorców do obrotu prawnego, a także aneksowania wszystkich umów dotychczas zawartych w oparciu o ich wzorce zakwestionowane przez Prezesa Urzędu. Natomiast w kolejnych pismach z dnia 22 i 25 maja 2012 r. Przedsiębiorstwo doprecyzowało, że proces aneksowania umów zawartych w oparciu o kwestionowane ich wzorce przeprowadzany będzie przy okazji regularnie dokonywanej wymiany korespondencji z odbiorcami jego usług, zaś ostateczne zakończenie tego procesu nastąpi w terminie do 31 marca 2013 r. W celu udokumentowania przygotowywanych w powyższym zakresie zmian, Przedsiębiorstwo przedłożyło najpierw przy piśmie z dnia 25 kwietnia 2012 r., a następnie przy ww. pismach z dnia 22 i 25 maja 2012 r.: projekty nowych, dostosowanych do obowiązujących przepisów prawa wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody oraz projekty zgodnych z przepisami wzorców aneksów do dotychczas zawartych umów, w których znajdują się postanowienia kwestionowane w niniejszej decyzji wraz z projektem pisma przewodniego, jakie Przedsiębiorstwo skieruje do odbiorców usług w związku z aneksowaniem tych umów. Przedsiębiorstwo poinformowało jednocześnie, że wymienione wyżej dokumenty zostaną wprowadzone do obrotu konsumenckiego, po ich ostatecznym zaakceptowaniu przez Prezesa Urzędu. Mając powyższe ustalenia na uwadze Prezes Urzędu zważył, co następuje: Interes publiczny Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie (…) , ma ona zastosowanie wyłącznie do ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowanej w interesie publicznym. Oznacza to, że warunkiem koniecznym do uruchomienia procedur i zastosowania instrumentów określonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym działania przedsiębiorców - naruszając jej przepisy – stanowią chociaż potencjalne zagrożenie interesu publicznego. Ma to miejsce wówczas, gdy skutkami działań sprzecznych z przepisami ustawy o ochronie (…) dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy działania te wywołują na rynku inne niekorzystne zjawiska 1 . Niniejsze postępowanie dotyczy postanowień stosowanych przez Przedsiębiorstwo wzorców umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie 1 Por.: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 1991 r. (sygn. akt: XV Amr 8/90) oraz wyroki Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 4 lipca 2001 r. (sygn. akt: XVII Ama 108/00) oraz z dnia 23 lutego 2002 r. (sygn. akt: XVII Ama 133/2001). 8 ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” . Wzorce te stosowane były i są nadal wobec nieograniczonego kręgu adresatów, tj. przy zawieraniu umów z wszystkimi klientami Przedsiębiorstwa zainteresowanymi korzystaniem ze świadczonych przez niego usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków. Dotyczą one zatem obecnych i wszystkich potencjalnych klientów Przedsiębiorstwa, co oznacza, iż mogą mieć zastosowanie wobec nieokreślonego z góry kręgu adresatów. Stwierdzić zatem należy, że postępowanie poprzedzające wydanie niniejszej decyzji oraz zawarte w niej rozstrzygnięcie mają na celu ochronę interesu publicznego. Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą klientami Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. w Przemyślu. W konsekwencji przyjąć należy również, iż do oceny stanu faktycznego niniejszej sprawy znajdą zastosowanie przepisy ustawy o ochronie (…) . Praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie zaś do art. 24 ust. 2 tej ustawy , przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Stwierdzenie istnienia przedmiotowej praktyki wymaga zatem spełnienia dwóch przesłanek: bezprawności działania przedsiębiorcy i naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Zaznaczyć należy w tym miejscu, że konsumentem - w myśl art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie (…) w związku z art. 22 1 Kodeksu cywilnego - jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Natomiast przez przedsiębiorcę - zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie (…) - rozumie się w szczególności przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. W świetle art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447, z późn. zm.), przedsiębiorcą jest m.in. osoba prawna, która we własnym imieniu wykonuje działalność gospodarczą. Powołany wyżej przepis art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) zawiera w punktach 1 - 3 przykładowe wyliczenie praktyk, zakazanych przez ustawodawcę. Katalog ten precyzuje, że praktykami naruszającymi zbiorowe interesy konsumentów są w szczególności: stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego , nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji oraz naruszenia szeroko ujmowanych praw konsumenta do informacji. A zatem kolejne punkty art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) dookreślają klauzulę generalną wyrażoną na początku tego przepisu, poprzez egzemplifikację najczęściej występujących rodzajów praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Jak już zasygnalizowano powyżej, aby możliwe było stwierdzenie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek, tj.: - działania przedsiębiorcy muszą nosić znamiona bezprawności, - działania te muszą naruszać zbiorowe interesy konsumentów. Przesłanka bezprawności Odnosząc się do pierwszej z przesłanek art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) , tj. bezprawności działań przedsiębiorcy, stwierdzić należy, iż pojęcie bezprawności nie jest pojęciem prawnie zdefiniowanym. Należy zatem przyjąć, zgodnie z literalnym 9 jego brzmieniem, że „działanie bezprawne” to takie zachowanie, które jest sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umową międzynarodową mającą bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych oraz z zasadami współżycia społecznego (dobrymi obyczajami). Chodzi tu mianowicie o sprzeczność z szeroko rozumianym porządkiem prawnym, jako całością. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. nie zależy od wystąpienia szkody, ani zamiaru po stronie przedsiębiorcy dopuszczającego się działań bezprawnych. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga natomiast kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. Podobnie Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej w skrócie „SOKiK”) zwrócił uwagę, iż przepisy ustawy o ochronie (…) nie definiują pojęcia bezprawności działań przedsiębiorcy. SOKiK stwierdził, iż art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie (…) z 15 grudnia 2000 r. – którego odpowiednikiem w ustawie o ochronie (…) z dnia 16 lutego 2007 r. jest art. 24 ust. 2 – nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Ustawa o ochronie (…) jedynie w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne – dotyczy to mianowicie działania polegającego na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do Rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu 2 . Przedmiotem niniejszego postępowania jest wykazanie, że zakwestionowane przez Prezesa Urzędu postanowienia wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody , stosowanych przez Przedsiębiorstwo są niezgodne z przepisami § 17 ust. 1 oraz § 17 ust. 5 rozporządzenia taryfowego oraz z przepisem art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , w wyniku czego doszło do naruszenia art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) . Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) , może być każde zachowanie (działanie, zaniechanie) przedsiębiorcy, jeśli ma ono charakter bezprawny oraz godzi w zbiorowe interesy konsumentów . Wskazane w przepisie art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) – przedstawionym już na wstępie uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - rodzaje praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mają jedynie charakter przykładowy. Natomiast nie wyczerpują one wszystkich zachowań przedsiębiorców, które mogą zostać zakwalifikowane jako naruszające przepis art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) . Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w analizowanym przepisie ustawy o ochronie (…) , „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 3 . 2 Por.: wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt: XVII Ama 32/05) oraz z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt: XVII Ama 51/03) . 3 Por.: uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt: III SZP 3/06). 10 Ocena działań Przedsiębiorstwa, objętych punktem I.1. sentencji decyzji Praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów analizowana w tym punkcie decyzji polega na zamieszczeniu we wzorcach Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody odpowiednio postanowień § 8 pkt 1 albo § 7 pkt 1, zgodnie z którymi zapłata za dostawę wody lub odbiór ścieków powinna być dokonywana przez odbiorcę tych usług w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku. Stosownie do treści przepisu § 17 ust. 1 rozporządzenia taryfowego , termin zapłaty za usługi z zakresu zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków określony w fakturze, powinien wynosić co najmniej 14 dni licząc od dnia jej „wysłania lub dostarczenia w inny sposób” . A zatem minimalny obowiązek, jaki przepis ten nakłada na przedsiębiorstwa wodociągowo – kanalizacyjne, to wysłanie faktury konsumentowi nie później niż 14 dni przed terminem płatności wskazanym w rachunku. Natomiast kwestionowane postanowienia § 8 pkt 1 i § 7 pkt 1 ww. wzorców umów, stosowne w umowach zawieranych przez Przedsiębiorstwo - wbrew obowiązującym przepisom – nakładają na konsumentów obowiązek uiszczenia należności w terminie 18 dni od daty wystawienia rachunku, bez względu na to, kiedy rachunek zostanie im wysłany lub doręczony. Wzorce Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody nie gwarantują przy tym, iż wysłanie lub dostarczenie rachunku (faktury) do konsumenta nastąpi w terminie 14 dni przed datą płatności widniejącą na rachunku, a zatem nie gwarantują, że termin płatności określony w fakturze będzie – stosownie do treści § 17 ust. 1 rozporządzenia taryfowego – nie krótszy niż 14 dni od daty jej wysłania lub dostarczenia w inny sposób. Może to doprowadzić do sytuacji, w której przysługujący konsumentowi termin na uregulowanie należności ulegnie skróceniu, w konsekwencji wysłania lub doręczenia faktury konsumentowi w terminie późniejszym, niż 14 dni przed datą płatności. W analizowanych postanowieniach § 8 pkt 1 i § 7 pkt 1 Przedsiębiorstwo samodzielnie ustala datę, od której rozpoczyna się bieg terminu na uiszczenie należności przez konsumenta, jak również samo decyduje o dacie wysłania (doręczenia) rachunku konsumentowi. Wyłącznie od Przedsiębiorstwa zależy zatem, jakim czasem dysponować będą odbiorcy jego usług, aby uregulować należności za dostawę wody lub odbiór ścieków. Tym samym może dochodzić do sytuacji, w których w wyniku wysłania lub doręczenia rachunków w terminie późniejszym niż 14 dni przed datą ich płatności, przysługujące konsumentom terminy na uregulowanie należności będą na tyle krótkie, że nawet przy dochowaniu należytej staranności nie będą w stanie dokonać zapłaty w terminie podanym na rachunku. W skrajnych zaś przypadkach rachunki (faktury) mogą być doręczane konsumentom nawet po terminach płatności. Zauważyć należy w tym miejscu, że do opisywanego powyżej naruszenia dochodzi niezależnie od tego, w jaki sposób w praktyce odbywa się doręczanie faktur konsumentom. Podkreślić bowiem należy, że dla naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…) nie jest konieczne faktyczne wystąpienie na rynku skutków określonej praktyki. Wystarczające jest, że istnieje zagrożenie wystąpienia takich skutków, gdyż zadaniem Prezesa Urzędu jest nie tylko eliminowanie skutków działań stanowiących praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, ale również przeciwdziałanie ich wystąpieniu. Kluczowe znaczenie ma natomiast okoliczność, iż na podstawie ww. umów Przedsiębiorstwo może arbitralnie ustalać terminy, w których dokonywana będzie wysyłka lub doręczanie rachunków odbiorcom usług i nie można wykluczyć sytuacji, iż następować to będzie w terminach późniejszych niż 14 dni przed datą płatności wskazaną na rachunku. W konsekwencji stosowania zakwestionowanych postanowień może dochodzić do tego, że konsumenci, nie z własnej winy, nie będą w stanie terminowo wywiązywać się z obowiązku zapłaty na rzecz Przedsiębiorstwa. Taki stan rzeczy z kolei, zgodnie z wzorcami 11 Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody , daje Przedsiębiorstwu prawo żądania od odbiorców jego usług zapłaty odsetek ustawowych. Uwzględniając powyższe ustalenia i wnioski uznać należy, że oceniana praktyka Przedsiębiorstwa jest bezprawna, ponieważ stanowi naruszenie przepisu § 17 ust. 1 rozporządzenia taryfowego . Stanowisko takie znajduje odzwierciedlenie w dotychczasowym orzecznictwie, zarówno Prezesa Urzędu 4 , jak również Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 5 . Dokonując powyższej oceny w zakresie bezprawności postanowień § 8 pkt 1 Umowy dot. wody i ścieków i § 8 pkt 1 Umowy dot. ścieków oraz § 7 pkt 1 Umowy dot. wody , Prezes Urzędu uprawdopodobnił zatem pierwszą przesłankę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów stosowanych przez Przedsiębiorstwo. Ocena działań Przedsiębiorstwa, objętych punktem I.2. sentencji decyzji Praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów analizowana w tym punkcie decyzji polega na zamieszczeniu we wzorcach Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody odpowiednio postanowień § 8 pkt 6 albo § 7 pkt 6, zgodnie z którymi Przedsiębiorstwo zobowiązane jest do zwrotu nadpłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie 18 dni od otrzymania w tej sprawie wniosku odbiorcy usług. Tymczasem zgodnie z uregulowaniem § 17 ust. 1 rozporządzenia taryfowego - „w przypadku nadpłaty zalicza się ją na poczet przyszłych należności lub, na żądanie odbiorcy usług, zwraca się ją w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku w tej sprawie” . Przepis ten stanowi zatem, że uiszczona przez konsumenta nadpłata za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki może być zwrócona w dwojaki sposób: poprzez jej zaliczenie na poczet przyszłych należności za wodę i ścieki, albo też poprzez bezpośredni zwrot, który następuje na żądanie odbiorcy usług i jest realizowany w terminie nie dłuższym niż 14 dni od daty zgłoszenia takiego wniosku. Z przepisu tego wynika również, że automatyczne zaliczenie nadpłaty na rachunek przyszłych należności jest wprawdzie zasadą, ale ma zastosowanie wyłącznie wówczas, gdy konsument nie wyrazi woli, aby nadpłacone środki pieniężne zostały mu zwrócone. Wybór sposobu zwrotu nadpłaty należy zatem do konsumenta. W umowach zawieranych przez Przedsiębiorstwo określone wyżej uprawnienia konsumentów zostały zniekształcone, w taki sposób, iż została im przekazana informacja o dłuższym terminie zwrotu dokonanej przez nich nadpłaty. Tym samym na podstawie treści § 8 pkt 6 albo § 7 pkt 6 ww. wzorców umów konsumenci mają prawo sądzić, iż przysługuje im prawo otrzymania nadpłaty w terminie do 18 dni od daty złożenia w tej sprawie wniosku, co nie znajduje odzwierciedlenia w treści powołanego wyżej § 17 ust. 1 rozporządzenia taryfowego , przewidującego maksymalnie 14 dniowy termin zwrotu. Konsumenci nie otrzymują zatem prawdziwej informacji o przysługujących im na podstawie tego przepisu uprawnieniach. W odniesieniu do powyższego podkreślenia wymaga, iż obowiązek informowania konsumentów o istotnych z ich punktu widzenia okolicznościach dotyczących treści 4 Por. np. decyzje Prezesa Urzędu: Nr RKT-41/2010 z dnia 30 listopada 2010 r. oraz Nr RKR-20/2009 z dnia 14 października 2009 r. 5 Por. np. wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 27 maja 2009 r. (sygn. akt: XVII Ama 82/08). 12 umowy oraz powinność czynienia tego w sposób prawdziwy, rzeczowy i kompletny jest cechą generalną prawa umów i wypływa z obowiązku lojalnego kontraktowania. Podanie informacji nieprawdziwej lub nierzetelnej jest równoznaczne z wprowadzeniem konsumentów w błąd, prowadzi bowiem do wywołania w świadomości konsumentów fałszywego odzwierciedlenia rzeczywistości. Na przedsiębiorcy ciąży zatem obowiązek odpowiednio starannego zachowania, tj. w taki sposób, aby poziom informacji przekazywanej konsumentom w treści umowy odpowiadał wiedzy profesjonalisty odnośnie konkretnej sytuacji faktycznej i obowiązującym w tym zakresie przepisom prawa. Konsumenci maja bowiem prawo do rzetelnej, pełnej i jasnej informacji w sprawach mających znaczenie dla realizacji i zabezpieczenia ich interesów. W okolicznościach przedmiotowej sprawy zasada ta została jednak naruszona. W związku z powyższym stwierdzić należy, że zachowanie Przedsiębiorstwa, polegające na podaniu informacji nieprawdziwej z punktu widzenia § 17 ust. 5 rozporządzenia taryfowego , poprzez wydłużenie czasu na dokonanie zwrotu uiszczonej nadpłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki, nosi znamiona bezprawności. Zakwestionowane postanowienia ww. umów o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków, w związku z tym, że nie zawierają prawdziwej informacji określonej w treści powołanego przepisu, mogą wprowadzać konsumentów w błąd co do przysługujących im uprawnień oraz obowiązków Przedsiębiorstwa. Po zapoznaniu się postanowieniami umowy konsumenci mają prawo sądzić, iż otrzymali za jej pośrednictwem prawdziwą i rzetelną informację na temat zasad i terminu zwrotu przez Przedsiębiorstwo nadpłaconych kwot. Natomiast porównanie zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień § 8 pkt 6 i § 7 pkt 6 Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody z przepisem art. § 17 ust. 5 rozporządzenia taryfowego prowadzi jednak do wniosku, że w treści tych umów podana została nieprawdziwa bądź nierzetelna informacja, która godzi w interesy konsumentów, gdyż wywołuje negatywne skutki w sferze dotyczącej ich uprawnień. Zachowanie Przedsiębiorstwa wprowadza konsumentów w błąd, poprzez wywołanie u nich mylnego przekonania na temat terminu zwrotu żądanej przez nich nadpłaty za dostarczoną wodę lub odprowadzone ścieki. W efekcie ograniczone zostało w czasie prawo konsumentów do dysponowania ich własnymi środkami pieniężnymi, w wyniku wydłużenia okresu, w którym nie mają do nich dostępu w stosunku do terminu wynikającego z przepisów prawa. Zamieszczenie w ww. umowach nieprawdziwej informacji o przysługujących w analizowanym zakresie uprawnieniach odbiorców usług i odpowiadających im obowiązkach Przedsiębiorstwa godzi wobec tego w interesy konsumentów, rozumiane jako prawo do uzyskania w treści umowy prawdziwej i rzetelnej informacji o prawach i obowiązkach stron umowy oraz zasadach rozliczeń. Zniekształcenie tej wiedzy ogranicza w czasie prawo konsumentów do rozporządzania nadpłaconymi środkami pieniężnymi zgodnie z ich wolą. W okolicznościach przedmiotowej sprawy konsumenci pozbawieni zostają więc możliwości dysponowania nadpłaconymi środkami, a Przedsiębiorstwo z góry, w sposób arbitralny i niezgodny z określonymi wyżej przepisami prawa, decyduje o wydłużeniu czasu zwrotu nadpłaty. Mając na uwadze powyższe ustalenia i wnioski uznać należy, że oceniana praktyka Przedsiębiorstwa jest bezprawna, ponieważ stanowi naruszenie przepisu § 17 ust. 5 rozporządzenia taryfowego . Dokonując powyższej oceny w zakresie bezprawności postanowień § 8 pkt 6 Umowy dot. wody i ścieków i § 8 pkt 6 Umowy dot. ścieków oraz § 7 pkt 6 Umowy dot. wody , Prezes Urzędu uprawdopodobnił zatem pierwszą przesłankę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów stosowanych przez Przedsiębiorstwo. 13 Ocena działań Przedsiębiorstwa, objętych punktem I.3. sentencji decyzji Praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów analizowana w tym punkcie decyzji polega na zamieszczeniu w ww. wzorcach umów postanowień, które przewidują możliwość rozwiązania tych umów przez Przedsiębiorstwo za wypowiedzeniem, a co za tym idzie odcięcia przyłącza wodociągowego lub kanalizacyjnego i wstrzymania świadczenia usług zaopatrzenia w wodę lub odbioru ścieków, w innych przypadkach, niż wskazane w przepisie art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Mianowicie Przedsiębiorstwo przewiduje w § 9 pkt 2 tiret 2 Umowy dot. wody i ścieków oraz Umowy dot. ścieków , a także § 8 pkt 2 tiret 2 Umowy dot. wody , iż przyczyną rozwiązania przez niego tych umów, z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, może być naruszenie ich postanowień przez odbiorcę usług. Należy przyjąć, iż takie ukształtowanie powołanych zapisów umownych jest sprzeczne z zasygnalizowanym wyżej przepisem art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Stosownie bowiem do treści art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) : „przedsiębiorstwo wodociągowo - kanalizacyjne może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącza kanalizacyjne, jeżeli: 1) przyłącze wodociągowe lub przyłącze kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; 2) odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; 3) jakość wprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominięcie urządzenia pomiarowego; 4) został stwierdzony nielegalny pobór wody lub nielegalne odprowadzanie ścieków, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych” . Wszystkie okoliczności, w jakich przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne uprawnione jest do wstrzymania świadczenia usług na rzecz ich odbiorcy, zostały zatem określone w przepisie art. 8 ust. 1 pkt 1 - 4 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Zauważyć należy bowiem, że konstruując powyższy przepis ustawodawca nie posłużył się sformułowaniem „w szczególności” lub innym równoznacznym zwrotem. Oznacza to, że katalog okoliczności, które stanowią podstawę do wstrzymania świadczenia usług zaopatrzenia w wodę lub odbioru ścieków ma charakter zamknięty, a więc nie może być dowolnie i arbitralnie rozszerzany przez przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne w treści umowy. Odcięcie dostawy wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego może nastąpić zatem wyłącznie wówczas, gdy wystąpi któraś z przesłanek określonych w analizowanym przepisie art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . W ocenie Prezesa Urzędu kwestionowane postanowienia § 9 pkt 2 tiret 2 Umowy dot. wody i ścieków i Umowy dot. ścieków oraz § 8 pkt 2 tiret 2 Umowy dot. wody stwarzają możliwość przekroczenia przez Przedsiębiorstwo jego uprawnień, jako dostawcy usług wodociągowych i kanalizacyjnych, w zakresie możliwości wstrzymania świadczenia tych usług. Postanowienia te przewidują bowiem możliwość podjęcia działań skutkujących odcięciem dostaw wody lub zamknięciem przyłącza kanalizacyjnego w sytuacjach, które nie zostały objęte zakresem przepisu art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Pozbawienie konsumentów przysługującej im z mocy ustawy ochrony przed wstrzymaniem świadczenia usług zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków, w wyniku rozwiązania umowy przez Przedsiębiorstwo w drodze jednostronnego jej wypowiedzenia, świadczy o bezprawności kwestionowanych postanowień umownych. Takie zachowanie 14 Przedsiębiorstwa godzi w interesy konsumentów, gdyż stosowanie we wzorcach umów o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków kwestionowanych klauzul pozbawia odbiorców możliwości korzystania z usług o charakterze powszechnym, niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania każdego gospodarstwa domowego. Mając na uwadze powyższe ustalenia i wnioski stwierdzić należy zatem, że zakwestionowana praktyka Przedsiębiorstwa jest bezprawna i godzi w zbiorowe interesy konsumentów. Stanowisko takie znajduje także odzwierciedlenie zarówno w orzecznictwie Prezesa Urzędu 6 , jak również Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 7 . Wobec powyższego Prezes Urzędu uznał za uprawdopodobnione spełnienie przesłanki bezprawności działania Przedsiębiorstwa, polegającej na naruszeniu przez niego przepisów art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) . Przesłanka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Przepisy ustawy o ochronie (…) nie definiują pojęcia „zbiorowego interesu konsumentów”. Uregulowanie art. 24 ust. 3 tej ustawy stanowi jedynie, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Z całą pewnością mamy do czynienia ze zbiorowym interesem konsumentów wówczas, gdy działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy dotyczy, bądź może dotyczyć nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da się zindywidualizować. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeniu ich naruszenia. Dla stwierdzenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów istotne jest ustalenie, że konkretne działanie przedsiębiorcy nie ma ściśle określonego adresata, lecz jest kierowane do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. Oznacza to, że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość (chociażby tylko potencjalna) wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości, przesądza o naruszeniu zbiorowych interesów konsumentów. Powyższe stanowisko jest trwale utrzymywane w orzecznictwie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 8 . Stanowisko to potwierdzone zostało również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który stwierdził, że „nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy antymonopolowej można wszczynać tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” 9 . Stosowane przez Przedsiębiorstwo wzorce umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” , wykorzystywane są przy nawiązywaniu stosunków prawnych z klientami, zainteresowanymi zaopatrzeniem w wodę lub odbiorem ścieków za pośrednictwem sieci wodociągowo – kanalizacyjnej Przedsiębiorstwa. Stroną takich umów mogą być zarówno dotychczasowi klienci 6 Por. np. decyzje Prezesa Urzędu: Nr RKR-20/2009 z dnia 14 października 2009 r., Nr RKT-41/2009 z dnia 18 grudnia 2009 r., Nr RKT-12/2010 z dnia 29 czerwca 2010 r., Nr RKT-20/2010 z dnia 22 lipca 2010 r. oraz Nr RKT-45/2010 z dnia 23 grudnia 2010 r. 7 Por. np. wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 15 lipca 2010 r. (sygn. akt: Ama 28/09) oraz z dnia 10 września 2010 r. (sygn. akt: XVII Ama 122/09). 8 Por. np. wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 4 lipca 2001 r. (sygn. akt: XVII Ama 108/00) oraz z dnia 23 lutego 2002 r. (sygn. akt: XVII Ama 133/2001). 9 Por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01). 15 Przedsiębiorstwa, jak również wszyscy potencjalni jego klienci. Zatem krąg adresatów ww. wzorców umów nie jest z góry określony. Biorąc natomiast pod uwagę, że klienci Przedsiębiorstwa nie mają wpływu na zapisy zawieranych z nimi umów o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków, gdyż nie są one z nimi indywidualnie negocjowane, uznać należy, że wszelkie zawarte w nich bezprawne zapisy godzą w interesy ekonomiczne lub prawne konsumentów. W odniesieniu do specyfiki niniejszej sprawy zauważenia wymaga również, iż usługi zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków są usługami o charakterze użyteczności publicznej. Z uwagi na swój charakter usługi te są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania wszystkich gospodarstw domowych. Natomiast dostęp do bieżącej wody to podstawowa życiowa potrzeba każdego człowieka. Oznacza to, że usługi zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków powinny być świadczone w sposób powszechny i ciągły, a każdy odbiorca powinien mieć zapewniony pełny dostęp do tych usług, o ile spełnia określone w przepisach prawa wymagania. Wymagania te określone zostały w art. 6 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , zgodnie z którym przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne jest obowiązane do zawarcia umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków z osobą, której nieruchomość przyłączona została do sieci i która wystąpiła z pisemnym wnioskiem o zawarcie umowy. Jednocześnie zważyć należy, że art. 6 ust. 3 pkt 6) ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) stanowi, iż umowa, na podstawie której odbywa się dostawa wody i odbiór ścieków, powinna zawierać postanowienia dotyczące odpowiedzialności stron za niedotrzymanie warunków umowy, w tym warunki jej wypowiedzenia. Mając jednak na względzie treść art. 6 ust. 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu (…) , a także okoliczności opisane w art. 8 ust. 1 tej ustawy , zważyć należy, że rozwiązanie umowy przez przedsiębiorstwo wodociągowo – kanalizacyjne za wypowiedzeniem powinno być dopuszczane tylko w wyjątkowych sytuacjach. Szczególny charakter usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków (które są usługami o charakterze powszechnym i publicznym) oraz fakt, iż są one świadczone w warunkach monopolu naturalnego, uniemożliwia w ocenie Prezesa Urzędu wypowiedzenie tych umów w przypadku każdego naruszenia ich postanowień przez odbiorcę usług. Powyższe okoliczności dodatkowo potwierdzają wniosek, że zakwestionowane przez Prezesa Urzędu zachowania Przedsiębiorstwa dotyczą interesu ogółu konsumentów jako zbiorowości. Mając na uwadze powyższe ustalenia, argumenty i wnioski przyjąć należy, że spełnione zostały wszystkie przesłanki niezbędne do zakwalifikowania działań Przedsiębiorstwa jako praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Uwzględniając zatem opisane i przeanalizowane powyżej uwarunkowania faktyczne i prawne, Prezes Urzędu uznał, że działania Przedsiębiorstwa zakwalifikować należy jako praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, określone w art. 24 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie (…) . Zastosowanie art. 28 ustawy o ochronie (...) Stosownie do treści art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie (...) , po uprawdopodobnieniu w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów – m. in. na podstawie okoliczności sprawy - że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24 ustawy o ochronie (…) , a także po przyjęciu zobowiązania przedsiębiorcy do zaniechania zarzucanych mu praktyk, jak również do podjęcia działań 16 zmierzających do zapobieżenia wskazanym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Analiza przedłożonych przez Przedsiębiorstwo w trakcie niniejszego postępowania dokumentów i wyjaśnień wykazała, że Przedsiębiorstwo zobowiązało się do zaniechania stosowania kwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień umownych, poprzez zmodyfikowanie wzorców umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” i wprowadzenia takich dostosowanych do obowiązujących przepisów prawa wzorców do obrotu prawnego, a także aneksowania wszystkich dotychczas zawartych umów. Jednocześnie Przedsiębiorstwo zadeklarowało, że proces aneksowania umów zawartych w oparciu o kwestionowane ich wzorce przeprowadzany będzie przy okazji regularnie dokonywanej wymiany korespondencji z odbiorcami jego usług, zaś ostateczne zakończenie tego procesu nastąpi w terminie do 31 marca 2013 r. Jako dowody potwierdzające zamiar wykonywania zobowiązań w powyższym zakresie, Przedsiębiorstwo przedłożyło: projekty nowych, dostosowanych do obowiązujących przepisów prawa wzorców Umowy dot. wody i ścieków , Umowy dot. ścieków i Umowy dot. wody oraz projekty zgodnych z przepisami wzorców aneksów do dotychczas zawartych umów wraz z projektem pisma przewodniego, jakie Przedsiębiorstwo skieruje do odbiorców usług w związku z aneksowaniem tych umów. Jednocześnie Przedsiębiorstwo zobowiązało się do rozpoczęcia wprowadzania wymienionych wyżej dokumentów do obrotu konsumenckiego, po ich zaakceptowaniu przez Prezesa Urzędu. Wobec powyższego Prezes Urzędu postanowił skorzystać z rozwiązania przewidzianego przepisem art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie (…) i nałożyć na Przedsiębiorstwo obowiązek wykonania przyjętych przez niego w toku niniejszego postępowania zobowiązań. Termin wykonania przedmiotowych zobowiązań – określony zgodnie z przepisem art. 28 ust. 2 ustawy o ochronie (…) - ustalony został z uwzględnieniem czasu potrzebnego do ich realizacji oraz propozycji Przedsiębiorstwa. W tym stanie rzeczy Prezes Urzędu określił, iż wykonanie opisanych wyżej zobowiązań nastąpi w terminie 5 miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Niezależnie od tego – stosując się do treści przepisu art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie (…) - Prezes Urzędu nałożył na Przedsiębiorstwo obowiązek złożenia, w terminie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji, informacji dotyczącej realizacji zobowiązania, o którym mowa w punkcie I sentencji niniejszej decyzji, poprzez przedłożenie: - informacji dotyczącej ilości umów nowo zawartych w oparciu o każdy ze zmienionych wzorców umów pod nazwą: „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” , „Umowa Nr … o odprowadzanie ścieków” oraz „Umowa Nr … o zaopatrzenie w wodę” oraz - kopii 6 przykładowych umów zawartych z konsumentami, w oparciu o ww. ich wzorce; - informacji na temat liczby odbiorców usług Przedsiębiorstwa, którym doręczono aneksy do obowiązujących jeszcze umów, zawartych na podstawie dotychczasowych ich wzorców zakwestionowanych przez Prezesa Urzędu, - informacji dotyczącej liczby konsumentów, z którymi podpisano aneksy zmieniające obowiązujące umowy, zawarte na podstawie dotychczasowych ich wzorców oraz - kopii 6 przykładowych aneksów do dotychczasowych umów, które podpisane zostały z konsumentami. 17 Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności, ustalenia i wnioski oraz dowody na ich poparcie, Prezes Urzędu orzekł, jak w punkcie I i II sentencji niniejszej decyzji . Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie (…) w związku z art. 479 28 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego - od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Krakowie. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Krakowie Leszek Piekarz Otrzymują: 1. Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. w Przemyślu, ul. Rokitniańska 4, 37 – 700 Przemyśl , 2. RKR a/a.