RKT-1/2011

1 PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KATOWICACH Katowice, dnia 22 marca 2011 r. RKT-61-17/10/MZ DECYZJA Nr RKT – 1/2011 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz § 2 pkt 4 i § 5 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji spółce z o.o. z siedzibą w Otmuchowie, w toku którego zostało uprawdopodobnione, że ww. przedsiębiorca stosuje praktyki, o których mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów polegające na tym, że: 1) we wzorcu „ Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków ”, stosowanym w obrocie z konsumentami zamieszczono postanowienie o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana: (…) b/ przez Przedsiębiorstwo za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę ”, co jest niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123 poz. 858 ze zm.) i stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; 2) w treści umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawieranych z konsumentami – wbrew wymogowi określonemu w art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.) – nie zamieszczono pełnej informacji na temat terminów wzajemnych rozliczeń poprzez zaniechanie objęcia treścią ww. umów postanowień określających termin płatności za wykonane usługi, co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) nakłada się na Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o. z siedzibą w Otmuchowie obowiązek wykonania przyjętego przez tego przedsiębiorcę w toku postępowania zobowiązania do podjęcia działań zmierzających do zapobieżenia zarzucanym mu naruszeniom, polegających na zawieraniu z nowymi odbiorcami usług – konsumentami umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków z wykorzystaniem wzorców umownych o treści uwzględniającej w całości postawione zarzuty oraz dostarczeniu dotychczasowym odbiorcom usług – konsumentom, posiadającym umowy o treści zakwestionowanej w niniejszym postępowaniu, umowy sporządzone z wykorzystaniem ww. wzorców bądź aneksy eliminujące z treści tych umów naruszenia stanowiące przedmiot postawionych zarzutów, w terminie do dnia 31 marca 2011 r. 2 II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) nakłada się na Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o. z siedzibą w Otmuchowie obowiązek złożenia do dnia 30 kwietnia 2011 r. sprawozdania o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania, które powinno zawierać: a. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 marca 2011 r. dostarczono aneksy eliminujące z treści zawartych z tymi odbiorcami umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków postanowienia będące przedmiotem postawionych w niniejszym postępowaniu zarzutów albo dostarczono, celem zaakceptowania, umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzone według wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty; b. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 marca 2011 r. nie dostarczono w celu zaakceptowania umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzonych według wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty bądź aneksów zmieniających treść umów w sposób uwzględniający postawione zarzuty wraz wyjaśnieniem, czym spowodowany jest taki stan rzeczy; c. Informację na temat liczby umów zawartych od dn. 15 listopada 2010 r. do dnia 31 marca 2011 r. z nowymi odbiorcami – konsumentami, z wykorzystaniem wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty. III. Na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.), w związku z art. 83 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50 poz. 331 ze zm.) umarza się jako bezprzedmiotowe postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczęte przez Prezesa Urzędu przeciwko Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji spółce z o.o. z siedzibą w Otmuchowie w zakresie zarzutu zamieszczenia we wzorcu „Umowy na odbiór ścieków”, stosowanym w obrocie z konsumentami, postanowienia o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego ”. Uzasadnienie W imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej „Prezesem Urzędu”) zostało przeprowadzone z urzędu pod sygn. akt RKT-400-22/10/MZ postępowanie wyjaśniające w sprawie wstępnego ustalenia, czy w związku z działalnością Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o. z siedzibą w Otmuchowie (zwanego dalej „PWiK Otmuchów” lub „Spółką”) nastąpiło naruszenie przepisów ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (zwanej dalej również „ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów”). W toku przedmiotowego postępowania wyjaśniającego zbadane zostały pod kątem naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów warunki umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawieranych przez PWiK Otmuchów z konsumentami, w oparciu o wykorzystywane w obrocie wzorce umowne. Analiza ich treści dała podstawy do przyjęcia, iż mogło dojść do naruszenia przez Spółkę przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w związku z tym w dniu 27.08.2010 r. Postanowieniem Nr 1 wszczęte zostało w tej sprawie z urzędu postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (dowód: karta nr 1). Postanowieniem nr 2 z tej samej daty (dowód: karta nr 3) w poczet dowodów zaliczono materiały zgromadzone w toku ww. postępowania wyjaśniającego. 3 Spółce postawiono zarzuty naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w drodze podejmowania bezprawnych działań godzących w zbiorowe interesy konsumentów polegających na tym, że: 1) we wzorcu „ Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków ”, stosowanym w obrocie z konsumentami zamieszczono postanowienie o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana: (…) b/ przez Przedsiębiorstwo za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę ”, co może być niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123 poz. 858 ze zm.) i może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; 2) we wzorcu „ Umowy na odbiór ścieków ”, stosowanym w obrocie z konsumentami zamieszczono postanowienie o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego ”, co może być niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123 poz. 858 ze zm.) i może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów; 3) w treści umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawieranych z konsumentami – wbrew wymogowi określonemu w art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.) – nie zamieszczono pełnej informacji na temat terminów wzajemnych rozliczeń poprzez zaniechanie objęcia treścią ww. umów postanowień określających termin płatności za pobrane usługi, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Spółka ustosunkowała się do postawionych jej zarzutów w pismach z dnia 16.09.2010 r. (dowód: karty nr 30-41), z dn. 19.10.2010 r. (dowód: karty nr 43-44), z dn. 15.11.2010 r. (dowód: karty nr 47-55) i z dn. 31.01.2011 r. (dowód: karty nr 58-59), a w toku postępowania wyjaśniającego w piśmie z dn. 30.06.2010 r. (dowód: karty 5-29). Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, pismem z dnia 18.02.2011 r., Spółka została poinformowana o zakończeniu zbierania materiału dowodowego (dowód: karta nr 60). W wyznaczonym terminie Spółka nie skorzystała z prawa do zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny. Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji spółka z o.o. z siedzibą w Otmuchowie prowadzi działalność gospodarczą w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Spółka jest zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym przy Sądzie Rejonowym w Opolu, VIII Wydział Gospodarczy, pod numerem KRS: 0000135410 (dowód: karty nr 6-9). Przedmiot działalności przedsiębiorcy został określony m.in. jako działalność usługowa w zakresie rozprowadzania wody i odprowadzanie ścieków. Jedynym udziałowcem Spółki jest Gmina Otmuchów. Spółka prowadzi działalność w zakresie zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków na terenie gminy Otmuchów (dowód: karta nr 5). Podstawę prawną działania Spółki na ww. obszarze stanowi Decyzja Burmistrza Otmuchowa nr WT-III-EW-6410-1- W/02 z dn. 12.09.2002 r. (dowód: karty nr 12-14). Zgodnie z art. 19 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123 poz. 858 ze zm.) – 4 zwanej dalej „ ustawą o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę ” – prawa i obowiązki przedsiębiorstwa i odbiorców jego usług określa regulamin dostarczania wody i odprowadzania ścieków na terenie gminy Otmuchów, przyjęty na podstawie Uchwały Nr XXXV/295/2006 Rady Miejskiej w Otmuchowie z dn. 25.10.2006 r., opublikowany w Dzienniku Urzędowym Województwa Opolskiego Nr 95, poz. 2783 (dowód: karty nr 15-17). Ww. regulamin nie stanowi załącznika do zawieranych umów, odbiorcy zapoznają się z nim przed podpisaniem umowy. Regulamin jest także dostępny na tablicy ogłoszeń w siedzibie przedsiębiorcy i na stronie internetowej Biuletynu Informacji Publicznej Gminy Otmuchów (dowód: karta nr 5). Stosownie do art. 6 ust. 1 ww. ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę PWiK Otmuchów zawiera z odbiorcami świadczonych przez siebie usług, w tym z konsumentami, pisemne umowy, na podstawie których odbywa się dostawa wody i odbiór ścieków. Spółka nie różnicuje umów zawieranych w obrocie konsumenckim i obrocie pozakonsumenckim. Spółka przedstawiła trzy stosowane aktualnie wzorce: 1. „Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” - ścieki z nieruchomości podłączonych do kanalizacji sanitarnej (dowód: karty nr 18-19), 2. „Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” - ścieki z nieruchomości nie podłączonych do kanalizacji sanitarnej (dowód: karty nr 20-22), 3. „Umowy na odbiór ścieków” (dowód: karta nr 23). Spółka poinformowała, że ww. wzorce stosowane są od dnia wejścia w życie ww. „Regulaminu dostarczania wody i odprowadzania ścieków przez Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o. w Otmuchowie”. Zgodnie z § 33 powołanej uchwały Rady Miejskiej w Otmuchowie, wchodzi ona w życie po upływie 14 dni od daty jej ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Województwa Opolskiego, które miało miejsce w dn. 27grudnia 2006 r., z czego wynika, iż wzorce stosowane są od dn. 11 stycznia 2007 r. (dowód: karty nr 5 i 15-17). Spółka przedstawiła kopie trzech umów zawartych z wykorzystaniem ww. wzorców z konsumentami (dowód: karty nr 24-29). Spółka świadczy usługi w zakresie dostarczania wody lub odprowadzania ścieków dla 3.654 odbiorców, w tym 3.416 odbiorców to konsumenci w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Wszystkie umowy zawarte są na podstawie aktualnie obowiązujących wzorców. Spółka posiada 5 własnych ujęć wody, a także kupuje wodę od trzech dostawców: Spółdzielni Mieszkaniowej w Maciejowicach, AKWA sp. z o.o. w Nysie i Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Janowej. Produkcja własna pokrywa 97,5% zaopatrzenia w wodę (dowód: karta nr 5). W toku postępowania ustalono, iż: 1) w § 16 ust. 2 wzorca „Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków”, stosowanego w obrocie z konsumentami zamieszczono postanowienie o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana: (…) b/ przez Przedsiębiorstwo za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę ”, 2) w § 10 ust. 2 wzorca „Umowy na odbiór ścieków”, stosowanego w obrocie z konsumentami zamieszczono postanowienie o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego ”, 3) w § 10 „Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” zawiera postanowienia o następującej treści: „ 1. Odbiorca dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze. 5 2. Zgłoszenie przez Odbiorcę zastrzeżeń do wysokości kwoty określonej w fakturze nie wstrzymuje jej zapłaty. 3. Jeżeli w wyniku wnoszenia opłat na podstawie prognozowanego zużycia wody wystąpi zawyżona prognoza lub zaniżona prognoza, to: a/ zapłacona z tytułu zawyżonej prognoza opłata podlega zaliczeniu na poczet płatności najbliższego okresu rozliczeniowego, o ile Odbiorca nie zażąda jej zwrotu. Zwrot nadpłaty nastąpi w terminie 14 dni do dnia złożenia żądania w tej sprawie, b/ należność z tytułu zaniżonej prognozy doliczana będzie do pierwszej faktury, ustalonej dla najbliższego okresu rozliczeniowego. 4. W przypadku nie dotrzymania terminów płatności określonych w fakturze Przedsiębiorstwo może obciążać Odbiorcę odsetkami za zwłokę, w wysokości ustawowej, zgodnie z obowiązującymi przepisami ”, 4) inne postanowienia umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków ani regulaminu dostarczania wody i odprowadzania ścieków nie określają terminu płatności faktury. W piśmie z dn. 16.09.2010 r. Spółka, odnosząc się do zawiadomienia o wszczęciu postępowania, stwierdziła, iż zamieszczenie we wzorcu umownym postanowienia, przewidującego możliwość rozwiązania umowy przez Spółkę za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia w przypadku niewykonania nienależytego wykonywania umowy przez odbiorcę nie narusza postanowień art. 8 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę, gdyż: „ Wymieniony wyżej przepis wskazuje sytuacje w jakich przedsiębiorstwo może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne. Sytuacje te są przypadkami, w których przedsiębiorstwo może umowę wypowiedzieć (…) W zasadzie wypowiedzenie umowy może nastąpić także przez czynności konkludentne. Dla skuteczności tej czynności prawnej wystarczy samo odcięcie wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego, przy czym czynności tej nie musi poprzedzać samo wypowiedzenia ”. Ponadto Spółka podniosła, iż w przypadku umów z właścicielami lokali mieszkalnych w budynku wielolokalowym, gdy występują różnice między wskazaniami wodomierza głównego a sumą wskazań wodomierzy zainstalowanych przy punktach czerpalnych wody „… zachodzi konieczność uregulowania tej sprawy. Zazwyczaj właściciele nie chcą się zgodzić na rozwiązanie umów i zawarcie nowej umowy z zarządcą. W takiej sytuacji wypowiedzenie umów właścicielom jest jedyną możliwością uniknięcia przez przedsiębiorstwo strat i finansowanie tych odbiorców przez innych ” (dowód: karta nr 30). PWiK Otmuchów w piśmie z dn. 16.09.2010 r. odniosła się do zamieszczenia we wzorcu „Umowy na odbiór ścieków” postanowienia przewidującego możliwość rozwiązania przez każdą ze stron umowy za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia. Spółka poinformowała, że „ wzorzec ten stosowany jest do dostawców ścieków dostarczanych pojazdami asenizacyjnymi do stacji zlewnej w Otmuchowie. W takim przypadku nasza firma nie jest jedynym przedsiębiorstwem w okolicy przyjmującym ścieki dostarczane w ten sposób. Dostawca może dostarczać ścieki także do oczyszczalni w Nysie i w Paczkowie, co z uwagi na odległość jest w wielu wypadkach bardziej celowe, na przykład ścieki z miejscowości Nadziejów ” (dowód: karta nr 31). Odnosząc się ww. piśmie z dn. 16.09.2010 r. do kwestii zakresu informacji o terminach rozliczeń stron, Spółka podniosła, że zagadnienie to szczegółowo reguluje przepis § 17 ust. 1 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz. U. Nr 127 poz. 886). Zdaniem PWiK Otmuchów zawarta w umowach informacja, iż terminy płatności określone są na fakturze, jest wystarczająca, a „ odbiorcy usług dotychczas nie zgłaszali żadnych wątpliwości co do terminów zapłaty ”. 6 Jednocześnie Spółka zadeklarowała zmianę treści umów poprzez konkretyzację terminu płatności za wykonane usługi (dowód: karta nr 31). W piśmie z dn. 16.09.2010 r. Spółka poinformowała także, iż nie rozwiązała nigdy umowy za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania postanowień umowy. Spółka wypowiedziała umowy o dostawę wody i odbiór ścieków w 117 przypadkach. Jak wyjaśniła Spółka: „ Przyczyną wypowiedzeń we wszystkich tych przypadkach była konieczność uregulowania sprawy rozliczenia różnic między wskazaniami wodomierza głównego a sumą wskazań wodomierzy zainstalowanych w punktach czerpalnych wody (…) We wszystkich przypadkach, w których wypowiedziano umowy, po upływie okresów wypowiedzeń zawarto z tymi samymi 117 osobami nowe umowy o dostawę wody i odbiór ścieków (…) Żadna z tych osób ani na moment nie została pozbawiona dostawy wody lub możliwości odprowadzania ścieków ” (dowód: karty nr 31-32). W piśmie z dn. 19.10.2010 r. Spółka poinformowała, że planuje wprowadzenie nowych wzorców umów od dnia 15.11.2010 r., to jest od tego dnia zawierać będzie umowy na podstawie nowych wzorców, w których „ zakwestionowane zapisy będą zmienione ”. Jednocześnie Spółka poinformowała, że od dn. 15.11.2010 r. planuje rozpoczęcie akcji zmiany umów podpisanych z klientami, z wykorzystaniem wzorców zawierających zakwestionowane postanowienia, a zakończenie akcji aneksowania jest planowane na dzień 31 marca 2011 r. Spółka podniosła, że „ nie jest przedsiębiorstwem dużym, mamy około 3 tys. odbiorców usług, z którymi podpisano umowy. Zakończenie akcji korygowania zawartych umów w podanym wyżej terminie jest realne i będzie wykonane ” (dowód: karta nr 43). Następnie w piśmie z dn. 15.11.2010 r. Spółka przedstawiła wzorce: „Umowy Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków”, „Umowy Nr … na odbiór ścieków”, „Aneksu Nr … do Umowy Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” i „Aneksu Nr … do Umowy Nr … na odbiór ścieków”. Jednocześnie Spółka oświadczyła, że ww. wzorce obowiązują od dn. 15.11.2010 r. (dowód: karty nr 47-54). Zgodnie z § 16 ust. 2 nowego wzorca „Umowy Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków”: „ Umowa może być rozwiązana: a/ przez Odbiorcę za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego; b/ za porozumieniem stron ”. Wzorzec umowy nie zawiera postanowienia przewidującego możliwości rozwiązania umowy przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez odbiorcę (dowód: karty nr 48-50). Zgodnie z § 10 ust. 2 nowego wzorca „Umowy Nr … na odbiór ścieków”: „ Umowa może być rozwiązana: a/ za porozumieniem stron; b/ przez Odbiorcę za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego ” (dowód: karta nr 52). Zgodnie z § 10 ust. 1 nowego wzorca „Umowy Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków”: „ Odbiorca dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę i odprowadzone ścieki w terminie 14 dni po upływie okresu rozliczeniowego. Termin zapłaty winien być uwidoczniony na fakturze ”, a zgodnie z dodanym § 10 ust. 5 „ Zapłata należności może nastąpić przelewem na konto podane na fakturze lub gotówką w kasie Przedsiębiorstwa ” (dowód: karta nr 49). Zgodnie z § 7 ust. 3 nowego wzorca „Umowy Nr … na odbiór ścieków”: „ Termin zapłaty należności za odebraną ilość ścieków – 14 dni od daty doręczenia faktury ”, a zgodnie z dodanym § 7 ust. 4 „ Zapłata należności może nastąpić przelewem na konto podane na fakturze lub gotówką w kasie Przedsiębiorstwa ” (dowód: karta nr 52). Postanowienia „Aneksu Nr … do Umowy Nr … o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków” i „Aneksu Nr … do Umowy Nr … na odbiór ścieków” wprowadzają do treści wzorców stosowanych przed dniem 15.11.2010 r. treść nowych wzorców umów. 7 Następnie w piśmie z dn. 31.01.2011 r. Spółka poinformowała, że do tego dnia aneksowano 1315 umów, czyli 36,58% wszystkich umów. Jednocześnie Spółka podtrzymała deklarowany wcześniej termin zakończenia akcji aneksowania wszystkich umów, to jest dzień 31.03.2011 r. (dowód: karty nr 58-59). Prezes Urzędu zważył, co następuje. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego. Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, celem regulacji w niej przyjętej jest zapewnienie rozwoju i ochrony konkurencji, a także podejmowana w interesie publicznym ochrona przedsiębiorców narażonych na stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i ochrona interesów konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów ma zatem charakter publicznoprawny i służy ochronie interesu ogólnospołecznego; w odniesieniu do przedsiębiorców chroni konkurencję, a w odniesieniu do konsumentów ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Instrumenty w niej przewidziane mogą być stosowane jedynie wówczas, gdy na skutek działań sprzecznych z przepisami prawa naruszony został interes publiczny. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy określonymi działaniami dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one na rynku niekorzystne zjawiska (wyrok Sądu Antymonopolowego z dn. 24 października 1991 r., sygn. akt XV Amr 8/90). Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy na podstawie umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania korzystają lub będą korzystać z usług świadczonych przez przedsiębiorcę wodociągowo- kanalizacyjnego. Objęte zarzutem działanie przedsiębiorcy wymierzone jest w szeroki krąg uczestników rynku, ponieważ jest ono skierowane do członków określonej zbiorowości tj. wszystkich rzeczywistych i potencjalnych odbiorców świadczonych przez Spółkę usług. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego.. W tym stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie ma miejsce naruszenie przez Spółkę interesu publicznoprawnego, co uzasadnia ocenę jej zachowania na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. I. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 100 ust. 1, lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Stosownie do art. 28 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w decyzji, o której mowa powyżej Prezes Urzędu może określić termin wykonania zobowiązań. 8 Uprawdopodobnienie stosowania przez PWiK Otmuchów praktyk, o których mowa w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Stosownie do art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów warunkiem nałożenia przez Prezes Urzędu na przedsiębiorcę zobowiązania zmierzającego do zapobieżenia naruszeniom określonym w art. 24 ww. ustawy jest uprawdopodobnienie, że doszło do naruszenia ww. przepisu. W związku z tym zachodzi konieczność przeanalizowania zachowań Spółki stanowiących przedmiot postawionych jej zarzutów z punktu widzenia uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ww. ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, zgodnie z art. 22 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności, − praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez przedsiębiorcę rozumie się m.in. przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tj. Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) wynika, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, która we własnym imieniu wykonuje działalność gospodarczą. W rozważanym przypadku podmiot będący stroną postępowania bez wątpienia posiada status przedsiębiorcy, gdyż jest to spółka prawa handlowego prowadząca działalność gospodarczą na podstawie wpisu do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, a więc podmiot prawa odznaczający się wyodrębnieniem organizacyjnym i majątkowym, prowadzący we własnym imieniu działalność gospodarczą. Zachowania niniejszego podmiotu podlegają zatem kontroli dokonywanej na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 9 Bezprawność działań Drugą przesłanką, jaką należy rozważyć w celu uprawdopodobnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa” 1 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 2 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 3 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem „w szczególności”, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 4 . Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 5 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów 1 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 2 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 3 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 4 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 5 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 10 Trzecią przesłanką, jaką należy wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie jest to, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz, że zagrożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”. Należy przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Wskazówki co do tego, jak należy pojmować zbiorowy interes konsumentów zawarte są natomiast w art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, który stanowi, że nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: „ nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów” należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów i bezprawność działań przedsiębiorcy zostaną poniżej omówione osobno dla każdego ze stawianych zarzutów. Ad 1. W przedmiotowym postępowaniu pierwszy postawiony Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji spółce z o.o. z siedzibą w Otmuchowie zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy tego, iż we wzorcu „ Umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków ”, stosowanym w obrocie z konsumentami zamieszczono postanowienie o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana: (…) b/ przez Przedsiębiorstwo za trzymiesięcznym 11 wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę ”, co może być niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123 poz. 858 ze zm.) i może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 1. Bezprawność działań przedsiębiorcy Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanego zachowania Spółki należy wskazać, iż zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę dostarczanie wody lub odprowadzanie ścieków odbywa się na podstawie pisemnej umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków zawartej między przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym a odbiorcą usług. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę, przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, jeżeli: 1) przyłącze wodociągowe lub kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; 2) odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; 3) jakość odprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominięcie urządzenia pomiarowego; 4) został stwierdzony nielegalny pobór wody, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych. Formułując powyższy przepis ustawodawca nie posłużył się terminem „w szczególności” lub podobnym. Oznacza to, że ww. katalog ma charakter zamknięty. Przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne nie może zaprzestać świadczenia usług na rzecz odbiorców w innych przypadkach niż określone w ustawie. Skoro tylko w wymienionych enumeratywnie przypadkach przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć wodę lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, to też tylko w tych samych przypadkach można umowę wypowiedzieć. Przyczyny wypowiedzenia umowy przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne są więc enumeratywnie wyliczone 6 . Rozwiązanie umowy oznacza praktycznie zaprzestanie świadczenia usługi dostarczania wody lub odprowadzania ścieków. W ocenie Prezesa Urzędu brzmienie postanowienia umownego, zgodnie z którym umowa może być rozwiązana przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne w razie „ przypadku niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez Odbiorcę” (co skutkuje odcięciem dostawy wody i zamknięciem przyłącza kanalizacyjnego) nie znajduje odzwierciedlenia w brzmieniu art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę. Zdarzenia, objęte hipotezami powołanego wyżej przepisu obejmują bowiem ściśle określone sytuacje, w których może nastąpić odcięcie dostawy wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego i nie odnoszą się w sposób ogólny do naruszenia postanowień umowy przez odbiorcę. Oznacza to, że kwestionowane postanowienie umowne może statuować możliwość przekroczenia przez Spółkę jej ustawowych kompetencji jako dostawcy usług wodociągowych i kanalizacyjnych w zakresie możliwości wstrzymania świadczenia usług. Postanowienie to przewiduje bowiem możliwość podjęcia działań powodujących odcięcie dostaw wody lub zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego w sytuacjach, które nie zostały objęte art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę. 6 Bartosz Rakoczy: Charakterystyka umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , Radca prawny, 4/2005. 12 Okoliczności niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez konsumenta są dużo szersze niż wymienione w sposób enumeratywny w art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę przesłanki pozwalające na odcięcie dostawy wody i wstrzymanie odbioru ścieków. Skoro ustawodawca w treści ww. przepisu przewidział określone sankcje za określone naruszenia, za niedopuszczalne należy uznać, aby Spółka w treści umowy określała sankcje o większej wadze za mniejsze naruszenia. Niewykonanie lub nienależyte wykonywanie umowy wyrażać się może w postaci uchybień, w stosunku do których nieadekwatne są tak poważne konsekwencje jak wypowiedzenie umowy i wstrzymanie świadczenia usług przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne. Pojęcie „nienależytego wykonywania” jest nieostre i stwarza dla odbiorcy usług ryzyko daleko idącej uznaniowości zachowania Spółki, która ma swobodę w zakresie interpretacji tego pojęcia. Stąd w ocenie Prezesa Urzędu pozbawienie konsumentów przysługującej im z mocy ustawy ochrony przed odcięciem dostawy wody, będącym skutkiem rozwiązania umowy na skutek wypowiedzenia jej przez przedsiębiorcę, poprzez sprzeczne z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę uregulowanie we wzorcu umowy określenie przypadku, w którym PWiK Otmuchów może odciąć przyłącze wody od sieci, świadczy iż spełniona została pierwsza przesłanka niezbędna do uprawdopodobnienia, iż doszło do naruszenia przez PWiK Otmuchów art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 2. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Zachowanie Spółki może godzić w interesy konsumentów, gdyż stosowanie we wzorcu umowy kwestionowanej klauzuli pozbawia odbiorców możliwości korzystania z usługi o charakterze powszechnym, niezbędnej dla prawidłowego funkcjonowania każdego gospodarstwa domowego, w sytuacji – gdy zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa – nie byliby pozbawieni dostarczania wody i odbierania ścieków. Działanie przedsiębiorcy, nie respektujące tej ochrony należy uznać za godzące w interesy konsumentów, gdyż wywołuje negatywne skutki w sferze praw konsumentów. W przedmiotowej sprawie zakwestionowane zachowanie Spółki dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do szerokiego ich kręgu. Stosowane praktyki wymierzone są zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez Spółkę usług, z którymi zawarto umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków na podstawie wzorca zakwestionowanego w toku niniejszego postępowania, jak również w jej potencjalnych kontrahentów. Zakwestionowane zachowania podejmowane są w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umowy, jakimi posługuje się Spółka w obrocie gospodarczym. Są one skierowane do szerokiego kręgu odbiorców, co z założenia oznacza, iż działanie przedsiębiorcy jest ustalone, jednakowe i powtarzalne we wszystkich przypadkach, gdy dany wzór umowy znajduje zastosowanie. Wskazuje to na naruszenie w przedmiotowej sprawie interesu publicznego, przez który należy rozumieć prawo wszystkich odbiorców przedsiębiorstwa (konsumentów) do korzystania z jego usług, którego to prawa mogą zostać pozbawieni wyłącznie na podstawie przepisów prawa. W powyższym kontekście podkreślenia wymaga, iż usługi zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków są usługami o charakterze użyteczności publicznej. Z uwagi na swój charakter usługi te są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania wszystkich gospodarstw domowych. Dostęp do wody to podstawowa życiowa potrzeba każdego człowieka 7 . To dodatkowo przesądza o uznaniu, że kwestionowane przez Prezesa Urzędu zachowania dotyczą ogółu konsumentów jako zbiorowości. 7 Por. wyrok SOKiK z dn. 20 marca 2008 r. (sygn. akt XVII AmA 78/07) 13 Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż uprawdopodobnione zostało, że przedmiotowa praktyka stosowana przez PWiK Otmuchów stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Ad 2. Drugi zarzut postawiony Spółce dotyczy tego, że w treści umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawieranych z konsumentami – wbrew wymogowi określonemu w art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 z późn. zm.) – nie zamieszczono pełnej informacji na temat terminów wzajemnych rozliczeń poprzez zaniechanie objęcia treścią ww. umów postanowień określających termin płatności za wykonane usługi, co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 1. Bezprawność działań przedsiębiorcy Analizując przesłankę bezprawności zachowania Spółki należy wskazać, iż zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę dostarczanie wody lub odprowadzanie ścieków odbywa się na podstawie pisemnej umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków zawartej między przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym a odbiorcą usług. Art. 6 ust. 3 tej ustawy zawiera wymogi, jakim powinna odpowiadać treść takich umów. Stosownie do art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę, do postanowień takich należą postanowienia dotyczące sposobu i terminów wzajemnych rozliczeń. W treści umów brak jest postanowień określających termin płatności faktury, umowa zawiera jedynie wskazanie, że odbiorcy obowiązani są do uiszczenia należności w terminie wskazanym na fakturze. Zgodnie z § 17 ust. 1 rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf, wzoru wniosku o zatwierdzenie taryf oraz warunków rozliczeń za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków (Dz. U. Nr 127 poz. 886) odbiorca usług dokonuje zapłaty za dostarczoną wodę lub odprowadzone ścieki w terminie określonym w fakturze, który nie może być krótszy niż 14 dni od daty jej wysłania lub dostarczenia w inny sposób. Obowiązujący na obszarze Gminy Otmuchów regulamin dostarczania wody i odprowadzania ścieków nie zawiera postanowień w tym zakresie. Spółka jako profesjonalista świadczący usługi o charakterze użyteczności publicznej, powinna formułować treść umowy w taki sposób, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której konsument – z uwagi na fakt, że nie otrzymuje za pośrednictwem umowy pełnej informacji, wymaganej przepisami ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę – nie jest w stanie korzystać z pełni swoich praw. W uzasadnieniu wyroku z dn. 10.09.2010 r. Sąd Okręgowy – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII AmA 122/09) stwierdził, iż „ Konsument jako równorzędna strona umowy ma prawo do uzyskania w nieskomplikowany sposób rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji o przysługujących mu uprawnieniach wynikających z zawartej umowy. Tylko w takiej sytuacji konsument będzie mógł w pełni korzystać z faktu zawarcia umowy z przedsiębiorcą ”. Wobec powyższego w ocenie Prezesa Urzędu pozbawienie konsumentów przysługującej im z mocy ustawy informacji o terminie płatności faktury za wykonane usługi świadczy, iż spełniona została pierwsza przesłanka niezbędna do uprawdopodobnienia, iż doszło do naruszenia przez PWiK Otmuchów art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 14 2. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów W ocenie Prezesa Urzędu zachowanie Spółki może godzić w interesy konsumentów. Zaniechanie objęcia treścią umów postanowień dotyczących obowiązków przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego w zakresie terminu płatności faktury za świadczone usługi spowodować może po stronie konsumentów negatywne konsekwencje wynikające z faktu, że na podstawie umowy nie są oni w stanie ustalić, jakie konkretnie obowiązki ciążą w tym zakresie na przedsiębiorcy. Nieświadomość co do istnienia określonych terminów płatności może spowodować, że konsumenci nie będą korzystać ze swoich uprawnień w tym zakresie, jak również, że nie będą wymagać od przedsiębiorcy określonego zachowania, gdy ten nie wykona spoczywających na nim obowiązków. Wprowadzenie do treści umów postanowień konkretyzujących obowiązki Spółki w przedmiotowym zakresie przyczyni się zatem do stworzenia konsumentom odpowiednich warunków dochodzenia ich roszczeń, co jest tym bardziej istotne, iż w przedmiotowej sprawie są oni słabszymi stronami umów o charakterze adhezyjnym. Nałożenie na przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne w art. 6 ust. 3 pkt 2 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę obowiązku podawania w umowach zawieranych z konsumentami informacji na temat sposobu i terminów wzajemnych rozliczeń służy zapewnieniu konsumentom źródła wiedzy w tym zakresie. Zaniechanie objęcia treścią umów przedmiotowych postanowień pozbawia konsumentów wiedzy koniecznej do ich prawidłowego, świadomego i czynnego uczestniczenia w rynku, czym przyczynia się do osłabienia ich sytuacji, a tym samym narusza ich interesy. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż uprawdopodobnione zostało, że przedmiotowa praktyka stosowana przez PWiK Otmuchów stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Zobowiązanie przedsiębiorcy do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, warunkiem wydania wskazanej w tym przepisie decyzji, jest – oprócz uprawdopodobnienia naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 tej ustawy – zobowiązanie się przez przedsiębiorcę do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom. W ocenie Prezesa Urzędu w rozpoznawanej sprawie warunek powyższy został spełniony. W toku przeprowadzonego postępowania PWiK Otmuchów – ustosunkowując się do wszczęcia postępowania – poinformowała o zamiarze dokonania zmiany w treści umów w zakresie informacji o terminie płatności faktury. Następnie pismem z dn. 19.10.2010 r. Spółka zadeklarowała, iż: − do dn. 15.11.2010 r. przygotuje nowe wzorce umów, uwzględniające zarzuty postawione przez Prezesa Urzędu; − od dn. 15.11.2010 r. nowe umowy z konsumentami zawierać będzie na podstawie nowych wzorców umów; − do dn. 31.03.2011 r. zakończy akcję aneksowania zawartych wcześniej umów. Następnie w piśmie z dn. 15.11.2010 r. Spółka przedstawiła nowe wzorce umów i wzorce aneksów do umów. Analiza ich treści prowadzi w ocenie Prezesa Urzędu do wniosku, iż są one 15 wolne od wszystkich zarzucanych przedsiębiorcy w niniejszym postępowaniu naruszeń. Treść wzorców nie zawiera postanowień, które były podstawą pierwszego zarzutu, a także jednocześnie obejmuje postanowienia, których brak w umowach był podstawą do postawienia Spółce drugiego zarzutu w niniejszym postępowaniu. Nowe wzorce umów nie zawierają postanowienia przewidującego możliwość rozwiązania umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków za wypowiedzeniem przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne z powodu niewykonania lub nienależytego wykonywania umowy przez odbiorcę, a także zawierają zgodne z obowiązującymi przepisami uregulowanie terminu płatności za świadczone usługi. Jednocześnie Spółka zobowiązała się stosować ww. wzorce w obrocie konsumenckim, w tym zobowiązała się do przeprowadzenia z ich wykorzystaniem aneksowania umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawartych z konsumentami na podstawie wzorców poprzednio obowiązujących. Jako termin końcowy przeprowadzenia tych czynności Spółka określiła dzień 31 marca 2011 r. Prezes Urzędu nie ma wątpliwości, iż działania objęte złożonym przez Spółkę zobowiązaniem zmierzają do zapobieżenia naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w odniesieniu do wszystkich postawionych w niniejszej sprawie zarzutów. Realizacja działań, do których PWiK Otmuchów zobowiązała się w trakcie postępowania, doprowadzi do pełnego wyeliminowania z obrotu gospodarczego zarzucanych Spółce naruszeń. W związku z powyższym Prezes Urzędu za w pełni zasadne uznał skorzystanie z instrumentu przewidzianego w art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nałożyć na PWiK Otmuchów obowiązek wykonania przyjętych przez nie w toku postępowania zobowiązań. Jako termin wykonania tych zobowiązań określono – zgodnie z art. 28 ust. 2 ww. ustawy – dzień 31 marca 2011 r. akceptując tym samym propozycję przedstawioną przez Spółkę. Prezes Urzędu uznał, iż skoro przedsiębiorca przejawił inicjatywę mającą na celu eliminację działań powodujących naruszenie prawa celowa i uzasadniona jest akceptacja jego propozycji, z której wynika zamiar stosowania przy zawieraniu umów z konsumentami nowych wzorców umownych, jak również zamiar aneksowania wszystkich umów zawartych z konsumentami na podstawie wcześniej stosowanych wzorów. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. II. Zgodnie z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.), w decyzji, o której mowa w art. 28 ust. 1, Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań . Samo zobowiązanie przedsiębiorcy do wykonania bądź zaniechania określonych działań nie będzie mieć praktycznego znaczenia bez jednoczesnego nałożenia ww. obowiązku. Wykonanie zobowiązań musi podlegać sprawdzeniu przez Prezesa Urzędu 8 . W związku z powyższym nakłada się na Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji sp. z o.o. z siedzibą w Otmuchowie obowiązek złożenia do dnia 30 kwietnia 2011 r. sprawozdania o stopniu realizacji przyjętego zobowiązania, które powinno zawierać: 8 K. Kohutek, M. Sieradzka: Komentarz do art. 28 ustawy z dnia 16.02.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, [w:] K. Kohutek, M. Sieradzka, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, LEX, 2008. 16 a. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 marca 2011 r. dostarczono aneksy eliminujące z treści zawartych z tymi odbiorcami umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków postanowienia będące przedmiotem postawionych w niniejszym postępowaniu zarzutów albo dostarczono, celem zaakceptowania, umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzone według wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty; b. Informację na temat liczby dotychczasowych odbiorców – konsumentów, którym do dnia 31 marca 2011 r. nie dostarczono w celu zaakceptowania umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków sporządzonych według wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty bądź aneksów zmieniających treść umów w sposób uwzględniający postawione zarzuty wraz wyjaśnieniem, czym spowodowany jest taki stan rzeczy; c. Informację na temat liczby umów zawartych od dn. 15 listopada 2010 r. do dnia 31 marca 2011 r. z nowymi odbiorcami – konsumentami, z wykorzystaniem wzorców uwzględniających postawione w niniejszym postępowaniu zarzuty. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. III. Kolejny z postawionych Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji spółce z o.o. z siedzibą w Otmuchowie zarzutów stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o jakich mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy zamieszczenia we wzorcu „ Umowy na odbiór ścieków ”, stosowanym w obrocie z konsumentami postanowienia o następującej treści: „ Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron za trzymiesięcznym wypowiedzeniem ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego ”, co może być niezgodne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 123 poz. 858 ze zm.). Punktem wyjścia dla oceny bezprawności zachowania Spółki był w ocenie Prezesa Urzędu przepis art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę, zawierający katalog sytuacji, w których przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć dostawę wody lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne. Jak ustalono w toku postępowania, przedmiotowy wzorzec umowy znajduje zastosowanie wyłącznie do odbioru ścieków pojazdami asenizacyjnymi, a nie do ich odbioru poprzez przyłącze sieciowe. W związku z powyższym konsument ma możliwość wyboru odbiorcy ścieków, a konsekwencją rozwiązania umowy na odbiór ścieków, zawartej na podstawie ww. wzorca, nie jest zamknięcie przyłącza kanalizacyjnego. Zgodnie z art. 83 ustawy z dn. 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie do postępowania przed Prezesem Urzędu stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.). Na podstawie przepisu art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania, gdy z jakiejkolwiek przyczyny stało się ono bezprzedmiotowe. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego oznacza, że brak jest któregoś z elementów pozwalających na rozstrzygniecie sprawy co do jej istoty. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 kwietnia 2003 r. (sygn. akt III SA 2225/01) stwierdził, że bezprzedmiotowość postępowania oznacza brak któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, skutkującego tym, iż nie można załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Jest to orzeczenie formalne, kończące postępowanie bez jego merytorycznego rozstrzygnięcia. Bezprzedmiotowość wynika z przyczyn podmiotowych lub przedmiotowych. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego to brak przedmiotu postępowania. Tym przedmiotem jest zaś konkretna sprawa, w której organ administracji 17 państwowej jest władny i jednocześnie zobowiązany rozstrzygnąć na podstawie przepisów prawa materialnego o uprawnieniach lub obowiązkach indywidualnego podmiotu. W przedmiotowej sprawie Prezes Urzędu postawił zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na zastrzeżeniu możliwości rozwiązania umowy o odbiór ścieków przez przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne, co skutkuje zamknięciem przyłącza kanalizacyjnego, w sytuacji nie przewidzianej w przepisach ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę. W toku prowadzonego postępowania stwierdzono jednak, że takie działanie Spółki nie narusza dyspozycji art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym dostarczaniu wody i w związku z tym nie może świadczyć o stosowaniu praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Biorąc pod uwagę powyższe przesłanki Prezes Urzędu stwierdził, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że stosowana praktyka w zakresie objętym niniejszym postępowaniem jest bezprawna. W związku z faktem, że nie zaistniała przesłanka bezprawności działań przedsiębiorcy, zasadne jest umorzenie postępowania w tym zakresie. W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie III sentencji niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. Dyrektor Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach Maciej Fragsztajn