RKT-10/2012

1 PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KATOWICACH Katowice, dnia 08 maja 2012 r. RKT-61-25/11/MZ DECYZJA Nr RKT – 10 / 2012 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz § 2 pkt 4 i § 5 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Stowarzyszeniu Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach: I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę stosowaną przez Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach polegającą na zamieszczeniu we wzorcach umów o kształcenie w gimnazjum i o kształcenie w liceum, stosowanych w obrocie z konsumentami postanowienia o treści: „ Wysokość czesnego może ulec zmianie w związku z każdorazowym wzrostem kosztów utrzymania szkoły – bez konieczności zmiany umowy ”, które jest tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), co stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 1 września 2011 r. ; II. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę stosowaną przez Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach polegającą na zamieszczeniu we wzorcach umów o kształcenie w gimnazjum i o kształcenie w liceum, stosowanych w obrocie z konsumentami postanowienia o treści: „ Zaległość przekraczająca trzy miesiące upoważnia Dyrektora Szkoły do skreślenia ucznia z listy uczniów ”, które jest tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), co stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 1 września 2011 r. ; 2 III. Na podstawie art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz na podstawie art. 264 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), w związku z art. 83 i art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów postanawia się obciążyć Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach kosztami przeprowadzonego postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów i zobowiązać ww. przedsiębiorcę do zwrotu na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kwoty 41 zł (słownie: czterdziestu jeden złotych), w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Uzasadnienie W imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej także „Prezesem Urzędu”) zostało przeprowadzone z urzędu, po otrzymaniu zawiadomienia konsumenckiego, pod sygn. akt RKT-403-20/11/MZ postępowanie wyjaśniające w sprawie wstępnego ustalenia, czy nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przez Zespół Katolickich Szkół Ogólnokształcących im. bł. ks. Emila Szramka w Katowicach (zwany dalej także „Zespołem Szkół”). W toku postępowania ustalono, że organem prowadzącym Zespołu Szkół jest Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach (zwane dalej także „Przedsiębiorcą” lub „Stowarzyszeniem”). Ponieważ analiza treści przedstawionych wzorców umów dała podstawy do przyjęcia, iż w zakresie opisanym w punktach I i II sentencji niniejszej Decyzji mogło dojść do naruszenia przez Przedsiębiorcę przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w dniu 19.08.2011 r. Postanowieniem Nr 1 wszczęte zostało z urzędu postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (dowód: karty nr 1-2). Postanowieniem nr 2 z tej samej daty (dowód: karta nr 4) w poczet dowodów zaliczono materiały zgromadzone w toku ww. postępowania wyjaśniającego (dowód: karty nr 6-65). Przedsiębiorcy postawiono zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w drodze podejmowania bezprawnych działań godzących w zbiorowe interesy konsumentów polegających na tym, że: 1. w stosowanych w obrocie z konsumentami wzorcach umowy o kształcenie w gimnazjum i umowy o kształcenie w liceum zamieszczono postanowienia o treści: „ Wysokość czesnego może ulec zmianie w związku z każdorazowym wzrostem kosztów utrzymania szkoły – bez konieczności zmiany umowy ”, 2. w stosowanych w obrocie z konsumentami wzorcach umowy o kształcenie w gimnazjum i umowy o kształcenie w liceum zamieszczono postanowienia o treści: „ Zaległość przekraczająca trzy miesiące upoważnia Dyrektora Szkoły do skreślenia ucznia z listy uczniów ”, - które są tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), co może stanowić praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 powołanej wyżej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przedsiębiorca ustosunkował się do postawionych mu zarzutów w pismach z dn. 1.09.2011 r. (dowód: karty nr 66-73), z dn. 5.10.2011 r. (dowód: karty nr 76-77), z dn. 6.12.2011 r. (dowód: karta nr 82), z dn. 7.12.2011 r. (dowód: karty nr 84-89), z dn. 11.01.2012 r. (dowód: karta nr 93), z dn. 6.02.2012 r. (karta nr 96), z dn. 16.02.2012 r. (karta nr 98) i z dn. 12.03.2012 r. (dowód: karty nr 102-103). 3 Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, pismem z dnia 20.04.2012 r. Przedsiębiorca został poinformowany o zakończeniu zbierania materiału dowodowego (dowód: karty nr 130-131). Przedsiębiorca skorzystał w dn. 26.04.2012 r. z prawa do zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym i nie zgłosił uwag ani wniosków na temat zgromadzonego materiału dowodowego (dowód: karta nr 132). Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny. Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach prowadzi działalność na podstawie wpisu do Rejestru Stowarzyszeń, Innych Organizacji Społecznych i Zawodowych, Fundacji i Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej, prowadzony przez Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach pod numerem KRS 0000146839 (dowód: karty nr 59-60). Stowarzyszenie działa na podstawie „Statutu Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej w Katowicach” (zwanego dalej także „Statutem Stowarzyszenia”), jest „organizacją społeczną, działającą w ramach państwowych przepisów o stowarzyszeniach” (§ 2 zd. 1 Statutu Stowarzyszenia), a jego terenem działania jest Archidiecezja Katowicka. Zgodnie z § 7 Statutu Stowarzyszenia jego celem jest oddziaływanie na życie małżeńskie i rodzinne zgodnie z etyką katolicką oraz wspieranie członków Stowarzyszenia w ich życiu małżeńskim i rodzinnym. Na podstawie § 8 pkt 3-4 Statutu Stowarzyszenia do jego zadań należy praca wychowawcza wśród dzieci i młodzieży oraz podejmowanie inicjatyw politycznych, społecznych i gospodarczych, mających na celu wszechstronną pomoc rodzinie. Zgodnie z § 9 pkt 6 Statutu Stowarzyszenia, realizuje ono swoje cele przez prowadzenie szkół i przedszkoli (dowód: karty nr 46-58). Stowarzyszenie jest organem prowadzącym dwóch szkół, posiadających uprawnienia szkół publicznych, tworzących Zespół Katolickich Szkół Ogólnokształcących im. bł. ks. Emila Szramka w Katowicach: 1. Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. bł. ks. Emila Szramka Stowarzyszenia Rodzin Katolickich, wpisane w dn. 16.09.1999 r. do prowadzonej przez Miasto Katowice ewidencji szkół niepublicznych pod nr 31/99 (dalej także jako „Liceum”) – dowód: karty nr 7 i 9; 2. I Katolickie Gimnazjum Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej, wpisane w dn. 20.04.1999 r. do prowadzonej przez Miasto Katowice ewidencji szkół niepublicznych pod nr 8 (dalej także jako „Gimnazjum”) – dowód: karta nr 8. Zasady działalności Liceum określa „Statut Katolickiego Liceum Ogólnokształcącego im. bł. ks. Emila Szramka” (dowód: karty nr 10-25), a zasady działalności Gimnazjum określa „Statut I Katolickiego Gimnazjum Stowarzyszenia Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej” (dowód: karty nr 26-41) - oba dokumenty obowiązują od dnia 1.09.2009 r. Z wewnętrznymi aktami prawnymi obowiązującymi w Zespole Szkół można zapoznać się na stronie internetowej placówki, w bibliotece szkolnej i w sekretariacie placówki. Umowy o kształcenie zawierane są w formie pisemnej, wzory umów obowiązują od 1999 r. (dowód: karta nr 6). Stroną umowy jest Stowarzyszenie, reprezentowane przez dyrektora szkoły. Zespół Szkół stosuje dwa wzorce: dotyczący kształcenia dziecka w Gimnazjum i dotyczący kształcenia dziecka w Liceum, przy czym większość postanowień obu wzorców jest identyczna (dowód: karty nr 42- 43). W toku postępowania Zespół Szkół przedstawił kopie trzech umów faktycznie zawartych na podstawie ww. wzorców (dowód: karty nr 64-65a), a następnie Stowarzyszenie przedstawiło kopie trzech umów faktycznie zawartych w czerwcu i lipcu 2011 r. na podstawie ww. wzorców (dowód: karty nr 68-70). Wzorce umów zawierają następujące postanowienia: 4 − „ Wysokość czesnego może ulec zmianie w związku z każdorazowym wzrostem kosztów utrzymania szkoły – bez konieczności zmiany umowy ” (§ 4 pkt 3), − „ Zaległość przekraczająca trzy miesiące upoważnia Dyrektora Szkoły do skreślenia ucznia z listy uczniów ” (§ 4 pkt 4 in fine ). Stowarzyszenie, ustosunkowując się do wszczęcia przedmiotowego postępowania, podniosło, że nieświadomie nieprawidłowo przygotowało wzory umów i zamierza to poprawić. Stowarzyszenie oświadczyło w piśmie z dnia 1.09.2011 r., że „(…) ze względu na dobro naszych uczniów, szkoła nigdy nie skorzystała z zapisów w dotychczasowej umowie pozwalających z powodu nie płacenia czesnego na skreślenie ucznia z listy uczniów, jak również każdorazowe podnoszenie czesnego było wcześniej konsultowane z rodzicami: trójkami klasowymi i Radą Szkoły ”. Stowarzyszenie wyjaśniło, że motywem zamieszczenia przedmiotowych postanowień we wzorcach umownych „(…) była obawa, że przy inflacji, która dawniej była dość wysoka, nie uda się zbilansować budżetu szkoły, tym bardziej, że działalność Stowarzyszenia jest non-profit i nie posiadamy możliwości zbilansowanie budżetu przez zmniejszenie dochodów ” (dowód: karty nr 66- 67). Stowarzyszenie oświadczyło, że z dniem 1 września 2011 r. wprowadziło do obrotu nowy wzorzec umowy (dowód: karty nr 67 i 76). Nowy wzorzec znajduje zastosowanie zarówno do umów dotyczących kształcenia w Liceum jak i w Gimnazjum. Zgodnie z § 4 pkt. 6 nowego wzorca umowy: „ Strony dopuszczają zmianę wysokości czesnego raz w roku w związku ze wzrostem kosztów funkcjonowania Szkoły. Zmiana powyższa wymaga podpisania aneksu do niniejszej umowy. Brak podpisania aneksu przez Rodziców (Opiekunów) w terminie 1 miesiąca od jego otrzymania będzie równoznaczny z rozwiązaniem niniejszej umowy ”, a na podstawie § 4 pkt. 7 nowego wzorca „ Szkoła ma prawo wypowiedzenia umowy w trybie natychmiastowym, bez zachowania terminów wypowiedzenia, w przypadku zalegania przez Rodziców (Opiekunów) z zapłatą czesnego za dwa kolejne okresy płatności, po uprzednim pisemnym wezwaniu do zapłaty ” (dowód: karta nr 72). Nowy wzorzec nie zawiera postanowienia przewidującego, iż wysokość czesnego może ulec zmianie w związku z każdorazowym wzrostem kosztów utrzymania szkoły – bez konieczności zmiany umowy, ani nie zawiera postanowienia przewidującego, iż zaległość przekraczająca trzy miesiące upoważnia Dyrektora Szkoły do skreślenia ucznia z listy uczniów. Stowarzyszenie oświadczyło w piśmie z dn. 5.10.2011 r., że „ aneksy do wszystkich obowiązujących umów o kształcenie zawartych przed 1 września 2011, które wprowadzają zgodność z nowym wzorcem umowy, podpiszemy z rodzicami (opiekunami) nie później niż do dnia 30 listopada 2011 roku ” (dowód: karta nr 76). Stowarzyszenie przedstawiło w piśmie z dn. 7.12.2011 r. kopię jednej umowy o kształcenia dziecka, faktycznie zawartej na podstawie zmienionego wzorca umowy, w dn. 7.09.2011 r. (dowód: karta nr 85), a także przedstawiło wzór „Aneksu do umowy” i kopie trzech aneksów, faktycznie zawartych z zastosowaniem ww. wzoru w dn. 6-7 grudnia 2011 r. (dowód: karty nr 86-89). Zgodnie z ww. wzorcem „Aneksu do umowy” zmianie ulega treść paragrafów 3-5 i 8 umowy o kształcenie. Zgodnie z aneksem, po zmianach numeracji dotychczasowa treść odpowiadająca postanowieniom kwestionowanym w toku niniejszego postępowania otrzymuje brzmienie: „ Strony dopuszczają zmianę wysokości czesnego raz w roku w związku ze wzrostem kosztów funkcjonowania Szkoły. Zmiana powyższa wymaga podpisania aneksu do niniejszej umowy. Brak podpisania aneksu przez Rodziców (Opiekunów) w terminie 1 miesiąca od jego otrzymania będzie równoznaczny z rozwiązaniem niniejszej umowy ” (§ 4 pkt 6) oraz „ Szkoła ma prawo wypowiedzenia umowy w trybie natychmiastowym, bez zachowania terminów wypowiedzenia, w przypadku zalegania przez Rodziców (Opiekunów) z zapłatą czesnego za dwa kolejne okresy płatności, po uprzednim pisemnym wezwaniu do zapłaty ” (§ 4 pkt 7). W toku postępowania ustalono, że propozycję zawarcia aneksu do umowy kształcenia, zgodnie z ww. wzorcem, Stowarzyszenie przedstawiło wszystkim rodzicom (opiekunom), którzy od dn. 6.12.2011 r. kontaktowali się z Zespołem Szkół, czyli brali udział w wywiadówkach 5 organizowanych w Liceum i Gimnazjum (dowód: karta nr 93). W dn. 6.12.2011 r. obowiązywało i było wykonywanych […] umów o kształcenie, zawartych na postawie wzorców zakwestionowanych w niniejszym postępowaniu. Do dnia 12.03.2012 r. Stowarzyszenie przedstawiło wszystkim […] stronom umów propozycję zawarcia aneksów do tych umów, przy czym […] aneksów zostało podpisanych przez rodziców (opiekunów), a […] aneksów nie zostało podpisanych (dowód: karty nr 96, 98 i 102). Do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, wpisane zostały następujące postanowienia: − „ Czesne w następnych latach studiów może ulec zmianie w związku z uzasadnionym wzrostem kosztów ponoszonych przez uczelnię i zostanie ustalone przez rektora zarządzeniem wiążącym strony umowy przed rozpoczęciem nowego roku akademickiego ” – wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej także jako „SOKiK”) z dn. 10.04.2002 r. (sygn. akt XVII AmC 17/01), wpis nr 59. − „ Wysokość czesnego może ulec zmianie, jednak nie wcześniej niż przed rozpoczęciem kolejnego roku akademickiego ” – wyrok SOKiK z dn. 27.02.2006 r. (sygn. akt XVII AmC 105/04), wpis nr 728. − „ Wysokość odpłatności ustala dyrektor placówki w oparciu o kalkulację kosztów bieżących. Odpłatność może ulec zmianie w ciągu roku szkolnego ” – wyrok SOKiK z dn. 07.06.2006 r. (sygn. akt XVII AmC 60/05), wpis nr 848. − „ Towarzystwo może również odstąpić od niniejszej umowy ze skutkiem natychmiastowym w przypadku, gdy Partycypant opóźni się powyżej 14 dni z wpłatą: a) którejkolwiek z rat określonych w par. 2 pkt. 3; b) dopłaty wynikającej z par. 2 pkt. 4; c) odsetek określonych w par. 2 pkt. 7 ” – wyrok SOKiK z dn. 31.10.2007 r. (sygn. akt XVII AmC 90/07), wpis nr 1350. − „ Bezskuteczny upływ terminu uiszczenia raty czesnego uznaje się za wyrażenie woli rezygnacji ze studiów, jeżeli zaległa rata nie została uiszczona w ciągu czternastu dni od dnia upływu terminu uiszczenia. Rezygnacja wywołuje skutek piętnastego dnia po upływie terminu uiszczenia raty ” – wyrok SOKiK z dn. 24.08.2006 r. (sygn. akt XVII AmC 115/05), wpis nr 956. Prezes Urzędu zważył, co następuje. W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego . Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, celem regulacji w niej przyjętej jest zapewnienie rozwoju i ochrony konkurencji, a także podejmowana w interesie publicznym ochrona przedsiębiorców narażonych na stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i ochrona interesów konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów ma zatem charakter publicznoprawny i służy ochronie interesu ogólnospołecznego; w odniesieniu do przedsiębiorców chroni konkurencję, a w odniesieniu do konsumentów ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Instrumenty w niej przewidziane mogą być stosowane jedynie wówczas, gdy na skutek działań sprzecznych z przepisami prawa naruszony został interes publiczny. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy określonymi działaniami dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one na rynku niekorzystne zjawiska (wyrok Sądu Antymonopolowego z dn. 24 października 1991 r., sygn. akt XV Amr 8/90). Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy na podstawie umów o kształcenie o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania korzystają lub będą korzystać z usług edukacyjnych organizowanych i świadczonych przez Stowarzyszenie. Objęte zarzutem działanie 6 przedsiębiorcy wymierzone jest w szeroki i bliżej nieokreślony krąg uczestników rynku, ponieważ jest ono skierowane do członków określonej zbiorowości tj. wszystkich rzeczywistych i potencjalnych odbiorców świadczonych przez Stowarzyszenie usług. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. W tym stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie ma miejsce naruszenie przez Przedsiębiorcę interesu publicznoprawnego, co uzasadnia ocenę jego zachowania na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów . Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ww. ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, zgodnie z art. 22 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności, − praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów, Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów pod pojęciem „przedsiębiorcy” należy rozumieć przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1441 ze zm.) tj. osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą (art. 4 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej), a także osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. „Działalnością gospodarczą” jest zgodnie z przepisem art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Zgodnie z art. 2 ust. 2 pkt b-c ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 256, poz. 2572 ze zm.) system oświaty w Polsce obejmuje gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne, które na podstawie art. 5 ust. 1 ww. ustawy mogą być zarówno 7 placówkami publicznymi, jak i niepublicznymi. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ww. ustawy szkoły publiczne i niepubliczne dzielą się na między innymi: trzyletnie gimnazjum i trzyletnie licea ogólnokształcące. Jak wynika z początku preambuły do powołanej ustawy o systemie oświaty: „oświata w Rzeczypospolitej Polskiej stanowi wspólne dobro całego społeczeństwa”. Świadczenie przez gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne edukacji w ramach systemu oświaty jest zatem usługą o charakterze użyteczności publicznej, co potwierdził w wyroku z dnia 5 lutego 2003 r. Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (sygn. akt XVII Ama 36/02), w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził między innymi, że przedmiotem działania szkoły niepublicznej są usługi o charakterze użyteczności publicznej, tj. edukacja. Status przedsiębiorcy w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów potwierdza również w odniesieniu do osób prawnych organizujących lub świadczących usługi o charakterze użyteczności publicznej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt III SK 22/04, OSNP 2005/3/46, Dz. Urz. UOKiK z 2004 r. Nr 4, poz. 328) 1 . W niniejszym postępowaniu podmiot będący stroną postępowania posiada status przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, gdyż będąc organem prowadzącym Gimnazjum i Liceum organizuje i świadczy usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Zachowania niniejszego podmiotu podlegają zatem bez wątpienia kontroli dokonywanej na podstawie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, że Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Bezprawność działań Drugą przesłanką, jaką należy rozważyć w celu udowodnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa” 2 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 3 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 4 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny 1 Por. uzasadnienie uchwały SN z 3 lipca 2003 r., III CZP 38/03 (Prokuratura i Prawo 2004 nr 1, poz. 38). 2 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 3 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 4 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 8 nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem „w szczególności”, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów „za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów” 5 . Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 6 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Prezes Urzędu może stwierdzić stosowanie przez przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na posługiwaniu się postanowieniem wzorca umownego, które zostało wpisane do rejestru, bez względu na to, czy wpis dotyczy tego przedsiębiorcy, przeciwko któremu jest prowadzone postępowanie, czy też nie (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dn. 19 grudnia 2003 r. w sprawie o sygn. akt III CZP 95/03, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dn. 29 września 2005 r. w sprawie o sygn. akt VI ACa 381/05, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dn. 2 grudnia 2005 r. w sprawie o sygn. akt VI ACa 760/05). Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrażonym w wyroku z dn. 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII Ama 46/04), dla uznania, iż określona klauzula jest niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru klauzul niedozwolonych wystarczy stwierdzenie, że mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie dwóch klauzul powinien być zatem zamiar, cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy można uznać za tożsame. Trafność wyżej opisanego stanowiska potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dn. 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06). Wynikająca z art. 479 45 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) jawność rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone oznacza, że od chwili wpisania do niego określonego postanowienia zakazane jest stosowanie tożsamych postanowień w obrocie konsumenckim i nikt nie może zasłaniać się nieznajomością dokonanych wpisów. Rejestr postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone jest prowadzony przez Prezesa Urzędu. Rejestr ten jest powszechnie dostępny w wersji elektronicznej na stronie internetowej Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pod adresem www.uokik.gov.pl 7 . Powyższe uzasadnia stwierdzenie, że przedsiębiorca był z mocy prawa zobowiązany do powstrzymania się od stosowania ww. postanowień, które uznano za tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów 5 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 6 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 7 http://uokik.gov.pl/rejestr_klauzul_niedozwolonych2.php 9 Trzecią przesłanką, jaką należy wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie jest to, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz, że zagrożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”. Należy przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Wskazówki co do tego, jak należy pojmować zbiorowy interes konsumentów zawarte są natomiast w art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, który stanowi, że nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: „ nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów” należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. Ad I W przedmiotowym postępowaniu pierwszy postawiony Stowarzyszeniu zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy zamieszczenia we wzorcu umowy o kształcenie stosowanym w obrocie z konsumentami postanowienia o treści: „ Wysokość czesnego może ulec zmianie w związku z każdorazowym wzrostem kosztów utrzymania szkoły – bez konieczności zmiany umowy ”, które jest tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.). 10 Powyższym postanowieniem Przedsiębiorca przewidział możliwość podnoszenie wysokości czesnego za naukę, w razie każdego wzrostu kosztów utrzymania szkoły, przy jednoczesnym braku konieczności zmiany zawartej umowy (w której treści wskazano konkretną wysokość kwoty czesnego) i bez możliwości odstąpienia przez konsumenta od takiej umowy, w razie braku akceptacji nowej wysokości czesnego. Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanego zachowania Przedsiębiorcy należy wskazać, iż przedmiotowe postanowienie uznano za tożsame z wymienionymi poniżej postanowieniami wpisanym do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W wyroku z dn. 10.04.2002 r. (sygn. akt XVII AmC 17/01) Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwoloną następującą klauzulę „ Czesne w następnych latach studiów może ulec zmianie w związku z uzasadnionym wzrostem kosztów ponoszonych przez uczelnię i zostanie ustalone przez rektora zarządzeniem wiążącym strony umowy przed rozpoczęciem nowego roku akademickiego ”, która została wpisana do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod nr 59. W wyroku z dn. 27.02.2006 r. (sygn. akt XVII AmC 105/04) Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwoloną następującą klauzulę „ Wysokość czesnego może ulec zmianie, jednak nie wcześniej niż przed rozpoczęciem kolejnego roku akademickiego ”, która została wpisana do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod nr 728. W uzasadnieniu tego wyroku SOKiK stwierdził, iż przedmiotowa klauzula „(…) przewiduje wyłącznie dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych przyczyn, istotnych cech świadczenia (wysokość czesnego), co jest sprzeczne z art. 385 3 pkt 13 k. c. Zdaniem Sądu, należy mieć na względzie, że sens usługi edukacyjnej polega na tym, że korzyść dla studenta przynosi ukończenie zdefiniowanego etapu edukacji (studiów określonego stopnia zakończonego licencjatem lub dyplomem magisterskim). Swobodna możliwość zmiany wysokości czesnego powoduje, że student-konsument traci możliwość rozeznania co do własnych możliwości finansowych i dokonania w tym zakresie wyboru racjonalnej oferty. W trakcie studiów może być też zaskoczony istotną podwyżką czesnego. Zdaniem Sądu, poziom inflacji od dłuższego czasu utrzymuje się na poziomie, pozwalającym zaplanować wysokość czesnego w dłuższej perspektywie. Ponadto, nawet jeśli waloryzowanie czesnego uznać za konieczne w trakcie trwania studiów, to za dobry obyczaj należy uznać, stosowanie w takich przypadkach klauzul waloryzacyjnych opartych na jednoznacznej i przewidywalnej formule ”. Ponadto w wyroku z dn. 07.06.2006 r. (sygn. akt XVII AmC 60/05) Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwoloną następującą klauzulę „ Wysokość odpłatności ustala dyrektor placówki w oparciu o kalkulację kosztów bieżących. Odpłatność może ulec zmianie w ciągu roku szkolnego ”, która została wpisana do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod nr 848. Zarówno porównywane klauzule, wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, jak i postanowienie stosowane przez Stowarzyszenie, pozwalają przedsiębiorcy na podwyżkę czesnego, nie przewidując jednocześnie możliwości rezygnacji z umowy przez konsumenta z tego powodu. Z tego względu, w ocenie Prezesa Urzędu, należy uznać je za tożsame, pomimo istniejących drobnych różnic w sformułowaniu postanowień. Różnice te nie mają znaczenia dla treści przedmiotowych klauzul, nie wpływają bowiem na cel, jakiemu ma służyć przedmiotowa klauzula, ani na skutek jej zastosowania. Stwierdzono zatem, że Przedsiębiorca stosuje postanowienie wzorca umownego uznanego za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, a zatem, że jego działania mają charakter bezprawny . Zachowanie Przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów , gdyż wprowadzenie do wzorca umowy analizowanej klauzuli powoduje pogorszenie sytuacji konsumentów, ponieważ są 11 oni pozbawieni prawa rozwiązania umowy z powodu podwyższenia czesnego przez Przedsiębiorcę. W przedmiotowej sprawie zakwestionowane zachowanie Przedsiębiorcy dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do szerokiego ich kręgu. Stosowane praktyki wymierzone są zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez Przedsiębiorcę usług, z którymi zawarto umowy o kształcenie na podstawie wzorca zakwestionowanego w toku niniejszego postępowania, jak również we wszystkich jego potencjalnych kontrahentów. Zakwestionowane zachowania podejmowane są w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umów, jakimi posługuje się Stowarzyszenie. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż kwestionowane zachowanie Stowarzyszenia stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu niniejszego postępowania Stowarzyszenie poinformowało pismem z dn. 1.09.2011 r. o dokonaniu zmiany treści wzorca i przedstawiło treść nowego wzorca umowy o kształcenie, który nie zawiera postanowienia kwestionowanego w punkcie I sentencji decyzji. Stowarzyszenie oświadczyło, że ww. nowy wzorzec obowiązuje od dnia 1 września 2011 r. (dowód: karty nr 66-67 i 71-72). Powyższe dało podstawy do przyjęcia, że z tym dniem doszło do zaniechania stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów rozważanej w tym punkcie. Stosownie do art. 26 ust. 1 powołanej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeżeli stwierdzi naruszenie zakazu określonego w art. 24 tej ustawy. Na podstawie art. 27 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie wydaje się decyzji, o której mowa w art. 26, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. 2. W tym przypadku Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Ad II W przedmiotowym postępowaniu drugi postawiony Stowarzyszeniu zarzut stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów dotyczy zamieszczenia we wzorcu umowy o kształcenie stosowanym w obrocie z konsumentami postanowienia o treści: „ Zaległość przekraczająca trzy miesiące upoważnia Dyrektora Szkoły do skreślenia ucznia z listy uczniów ”, które jest tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.). W powyższym postanowieniu nie budzi wątpliwości sam fakt zastrzeżenia możliwości skreślenia ucznia (a więc praktycznie zaprzestania wykonywania umowy) z powodu nie wnoszenia czesnego, lecz brak uprzedniego wezwania do wniesienia zaległych opłat przed dokonaniem owego skreślenia. Powyższe postanowienie umowne daje Przedsiębiorcy możliwość rozwiązania umowy o kształcenie w razie zaistnienia zaległości finansowych w opłacaniu czesnego przez rodziców (opiekunów), przekraczających wysokość czesnego należnego za okres trzech miesięcy. Skreślenie ucznia z listy uczniów nie jest przy tym uzależnione od uprzedniego wezwania konsumenta do uregulowania zaległych należności. Oznacza to, iż analizowane postanowienie znajdzie zastosowanie np. w sytuacjach, w której rodzic (opiekun) omyłkowo wnosił opłatę na niewłaściwy rachunek albo bank omyłkowo nie realizował stałego polecenia zapłaty. Może więc 12 zaistnieć sytuacja, w której konsument nie będzie świadom istniejącego zadłużenia. Jedyną przesłanką skreślenia ucznia jest zaistnienie zaległości w ww. wysokości. Przedsiębiorca zwalania się od konieczności podejmowania jakichkolwiek działań przed skreśleniem ucznia. Jednocześnie należy zauważyć, iż uczniów niepełnoletnich obejmuje obowiązek wynikający z przepisu art. 15 ust. 1 ustawy z dn. 7.09.1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.), zgodnie z którym nauka jest obowiązkowa do ukończenia 18 roku życia. Analizując przesłankę bezprawności kwestionowanego zachowania Przedsiębiorcy należy wskazać, iż przedmiotowe postanowienie uznano za tożsame z wymienionymi poniżej postanowieniami wpisanym do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W wyroku z dn. 31.10.2007 r. (sygn. akt XVII AmC 90/07) Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwoloną następującą klauzulę „ Towarzystwo może również odstąpić od niniejszej umowy ze skutkiem natychmiastowym w przypadku, gdy Partycypant opóźni się powyżej 14 dni z wpłatą: a) którejkolwiek z rat określonych w par. 2 pkt. 3; b) dopłaty wynikającej z par. 2 pkt. 4; c) odsetek określonych w par. 2 pkt. 7 ”, która została wpisana do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod nr 1350. Sąd podzielił przedstawione w pozwie stanowisko Prezesa Urzędu, że w umowach o charakterze wzajemnym, odstąpienie przez przedsiębiorcę od umowy bez uprzedniego wezwania konsumenta do spełnienia świadczenia jest sprzeczne z art. 491 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagrożeniem, że w razie bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy. Chociaż powyższy przepis posiada charakter dyspozytywny, to jednak jego treść jest powszechnie stosowana w obrocie gospodarczym i stanowi jeden z jego dobrych obyczajów. W wyroku z dn. 24.08.2006 r. (sygn. akt XVII AmC 115/05) Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwoloną następującą klauzulę „ Bezskuteczny upływ terminu uiszczenia raty czesnego uznaje się za wyrażenie woli rezygnacji ze studiów, jeżeli zaległa rata nie została uiszczona w ciągu czternastu dni od dnia upływu terminu uiszczenia. Rezygnacja wywołuje skutek piętnastego dnia po upływie terminu uiszczenia raty ”, która została wpisana do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod nr 956. W uzasadnieniu tego wyroku SOKiK stwierdził, że „ Postanowienia zakładające, iż brak raty opłaty za studia jest równoznaczne z rezygnacja ze studiów uznać należy za sprzeczne z art. 385 1 § 1 k.c. oraz art. 385 3 pkt 9 k.c. jako nadmiernie rygorystyczne i uprawniające pozwaną do zastosowania wobec konsumenta wprost tak dotkliwej sankcji za nieuiszczenie opłaty w terminie jaką jest skreślenie z listy studentów, niepoprzedzone wezwaniem do zapłaty. Założenie, iż brak opłaty uznaje się za wyrażenie woli rezygnacji ze studiów oznacza przyznanie szkole uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy, poprzez przyjęcie, iż każde zaniechanie studenta w dokonaniu opłaty jest równoznaczne z wolą rezygnacji ze studiów ”. Kwestionowane w niniejszym postępowaniu postanowienie jest tożsame z przytoczonymi powyżej klauzulami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W ocenie Prezesa Urzędu, pomimo różnic w użytych sformułowaniach, wywołuje te same skutki prawne, pozwalając przedsiębiorcy na rozwiązanie umowy w każdym przypadku powstania zaległości w opłatach czesnego przekraczającej trzy miesiące, bez konieczności uprzedniego wezwania konsumenta do uregulowanie tej zaległości w wyznaczonym terminie. Stwierdzono zatem, że Stowarzyszenie stosuje postanowienie wzorca umownego uznanego za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, a zatem, że jego działania mają charakter bezprawny . Zachowanie Stowarzyszenia godzi w interesy konsumentów , gdyż wprowadzenie do wzorca umowy analizowanej klauzuli powoduje pogorszenie sytuacji konsumentów, ponieważ umowa może zostać rozwiązana przez Przedsiębiorcę, w razie zaistnienia zwłoki w wykonaniu 13 zobowiązania, polegającej na powstaniu zaległości w opłatach czesnego przekraczającej trzy miesiące, bez obowiązku uprzedniego wezwania konsumenta do spełnienia świadczenia. Zakwestionowane zachowanie Stowarzyszenia dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do szerokiego ich kręgu. Stosowane praktyki wymierzone są zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez Przedsiębiorcę usług, z którymi zawarto umowy o kształcenie na podstawie wzorca zakwestionowanego w toku niniejszego postępowania, jak również we wszystkich jego potencjalnych kontrahentów. Zakwestionowane zachowania podejmowane są w sposób powtarzalny i powszechny, co wynika zresztą z samej natury wzorców umów, jakimi posługuje się Stowarzyszenie w obrocie. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż kwestionowane zachowanie Stowarzyszenia stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o jakiej mowa w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu niniejszego postępowania Stowarzyszenie poinformowało pismem z dn. 1.09.2011 r. o dokonaniu zmiany treści wzorca i przedstawiło treść nowego wzorca umowy o kształcenie, który nie zawiera postanowienia kwestionowanego w punkcie II sentencji decyzji. Stowarzyszenie oświadczyło, że ww. nowy wzorzec obowiązuje od dnia 1 września 2011 r. (dowód: karty nr 66-67 i 71-72). Powyższe dało podstawy do przyjęcia, że z tym dniem doszło do zaniechania stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów rozważanej w tym punkcie. Stosownie do art. 26 ust. 1 powołanej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeżeli stwierdzi naruszenie zakazu określonego w art. 24 tej ustawy. Na podstawie art. 27 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie wydaje się decyzji, o której mowa w art. 26, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. 2. W tym przypadku Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. Ad III Stosownie do art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w wyniku postępowania Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów ww. ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania . Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach, w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W punktach I i II sentencji niniejszej decyzji Prezes Urzędu w wyniku przeprowadzonego przeciwko Stowarzyszeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów stwierdził naruszenie przez ww. przedsiębiorcę 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Spełniona została zatem przesłanka wynikająca z art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów pozwalająca na obciążenie Przedsiębiorcę kosztami przeprowadzonego postępowania, którymi są dla Prezesa Urzędu wydatki w kwocie 41 zł związane z prowadzoną w toku tego postępowania korespondencją. W związku z tym postanowiono obciążyć Stowarzyszenie Rodzin Katolickich Archidiecezji Katowickiej z siedzibą w Katowicach kosztami postępowania w wysokości 41 zł (słownie: czterdziestu jeden złotych). Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie III sentencji niniejszej decyzji. Koszty niniejszego postępowania, na podstawie art. 264 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, w związku z art. 83 i art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i 14 konsumentów, przedsiębiorca obowiązany jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie w NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000 w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie III niniejszej decyzji, stosownie do treści art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 32 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego, należy wnieść zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach w terminie tygodnia od dnia doręczenia niniejszej decyzji. DYREKTOR DELEGATURY URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH Maciej Fragsztajn