RKT-24/2012

1 PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W KATOWICACH Katowice, dnia 14 września 2012 r. RKT-61-18/12/BP DECYZJA Nr RKT – 24 /2012 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.) oraz § 2 pkt 4 i § 5 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów przeciwko gminie Łękawica: I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę stosowaną przez gminę Łękawica polegającą na zamieszczeniu we wzorcu o nazwie „Umowa Nr …”, stosowanym w obrocie z konsumentami postanowień treści: a. „ W razie nie uiszczenia opłaty w określonych terminach pobierane będą (…) koszty upomnienia ”, b. „ Zmiana wysokości odpłatności za usuwanie odpadów stałych nie wymaga pisemnej zmiany umowy ”, c. „ W przypadku nie uiszczenia należności za odbiór odpadów za co najmniej 2 okresy obrachunkowe, Odbiorca zastrzega sobie prawo rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym oraz odebranie Dostawcy pojemnika ”, które są postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), co stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, określoną w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 powołanej wyżej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 26 czerwca 2012 r. II. Na podstawie art. 26 ust. 2 w związku z art. 27 ust. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, określa się gminie Łękawica środki usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w postaci obowiązku doprowadzenia, w terminie jednego miesiąca od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, do zgodności z prawem treści zawartych i obowiązujących umów w zakresie wywozu odpadów, zawieranych w obrocie z konsumentami poprzez przedstawienie konsumentom propozycji aneksowania zawartych już umów lub przedstawienia im propozycji zawarcia umów w 2 oparciu o wzorzec nie zawierający kwestionowanych postanowień, w zakresie naruszeń określonych w pkt I sentencji niniejszej decyzji. III. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na gminę Łękawica karę pieniężną w wysokości: 1349 zł (słownie: jednego tysiąca trzystu czterdziestu dziewięciu złotych), płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. IV. Na podstawie art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz na podstawie art. 264 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), w związku z art. 83 i art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów postanawia się obciążyć gminę Łękawica kosztami przeprowadzonego postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów i zobowiązać ww. przedsiębiorcę do zwrotu na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów kwoty 33,80 zł (słownie: trzydzieści trzy złote osiemdziesiąt groszy), w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Uzasadnienie W trakcie prowadzonego na podstawie art. 48 ust. 1 i 2 pkt 3 postępowania wyjaśniającego o sygn. RKT-401-01/11/MK, gmina Łękawica (zwana dalej także „gminą”) przekazała Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej „Prezesem Urzędu”) stosowane przez siebie wzorce umów dotyczące wywozu stałych odpadów komunalnych. W związku z powyższym dokonano analizy wzorca umownego stosowanego przez gminę Łękawica w obrocie z konsumentami tj. wzoru o nazwie „Umowa Nr …”. Zgodnie z treścią tego wzorca, przedmiotem umowy jest wywóz stałych odpadów komunalnych z nieruchomości. W trakcie analizy powyżej opisanego wzorca umowy zauważono, iż zawiera on postanowienia umowne, które mogą być zbieżne z klauzulami wpisanymi do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. (zwany dalej Rejestrem) i co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Dlatego też Postanowieniem nr 1 z dnia 14 czerwca 2012 r. w imieniu Prezesa Urzędu wszczęto postępowanie w związku z podejrzeniem podejmowania przez gminę Łękawica bezprawnych działań noszących znamiona praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Postanowieniem nr 2 z tej samej daty (dowód: karta nr 4) zaliczono w poczet dowodów niniejszego postępowania wzór „Umowy Nr …” stosowanej przez gminę Łękawica dotyczącej wywozu stałych odpadów komunalnych z nieruchomości, który to wzór gmina przekazała Prezesowi Urzędu w toku postępowania wyjaśniającego o sygn. RKT-401-01/11/MK. Gminie postawiono zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w drodze podejmowania bezprawnych działań noszących znamiona praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na stosowaniu we wzorcu umowy o nazwie „Umowa Nr …” w zakresie wywozu stałych odpadów komunalnych z nieruchomości postanowień, które zostały wpisane do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. o treści: a) „W razie nie uiszczenia opłaty w określonych terminach pobierane będą (…) koszty upomnienia” ; b) „Zmiana wysokości odpłatności za usuwanie odpadów stałych nie wymaga pisemnej zmiany umowy” ; c) „W przypadku nie uiszczenia należności za odbiór odpadów za co najmniej 2 okresy obrachunkowe, Odbiorca zastrzega sobie prawo rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym oraz odebranie Dostawcy pojemnika”. 3 Gmina ustosunkowała się do postawionych jej zarzutów w pismach z dnia 25 czerwca.2012 r. (dowód: karty nr 9-11), z dn. 6 lipca 2012 r. (dowód: karta nr 19), z dn. 9 lipca 2012 r. (dowód: karta nr 21), z dn. 23 lipca 2012 r. (dowód: karta nr 36), z dn. 6 sierpnia 2012 r. (dowód: karta nr 53) oraz z dn. 20 sierpnia 2012 r. (dowód: karta nr 57). W pierwszym swym piśmie z dn. 25 czerwca 2012 r. na samym wstępie gmina podniosła, iż nie jest zasadne prowadzenie niniejszego postępowania przeciwko gminie Łękawica, a wyłącznie wobec jej jednostki organizacyjnej Zakładu Usług Komunalnych w Łękawicy, który realizuje zadania gminy w zakresie utrzymania czystości i porządku w gminie. W ocenie gminy przedsiębiorcą na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest właśnie Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy jako powołana w tym celu jednostka organizacyjna na podstawie ustawy o samorządzie gminnym oraz ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Gmina dodała, iż to Zakład Usług Komunalnych, będący samorządowym zakładem budżetowym gminy, jest stroną zawieranych umów na odbiór odpadów stałych. Na poparcie swych twierdzeń gmina powołana się na wyrok SN (III SK 17/08) z dn. 7 stycznia 2009 r. (dowód: karta nr 9). W piśmie z dn. 20 sierpnia 2012 r. gmina przedstawiła aktualny statut Zakładu Usług Komunalnych oraz uchwały Rady Gminy wraz z załącznikami w sprawie przyjęcia i zmian przedmiotowego statutu (dowód: karty nr 62-70). W związku z wątpliwościami związanymi z posiadaniem przez zakład budżetowy statusu przedsiębiorcy na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów gmina wskazała, że „ Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy jest jednostką organizacyjną, która występuje w obrocie prawnym w oparciu o odpowiednie przepisy oraz posiadając NIP i REGON ”, które to dokumenty gmina załączyła do pisma z dn. 20 sierpnia 2012 r. (dowód: karty nr 57, 71-72). Odnosząc się do stosowania postanowienia, o którym mowa w punkcie I a sentencji niniejszej decyzji, w piśmie z dn. 25 czerwca 2012 r., gmina wyjaśniła, że kwestionowane postanowienie „ zostanie niezwłocznie skorygowane poprzez wykreślenie zapisu o pobieraniu kosztów wysyłanych upomnień ” (dowód: karta nr 9). Ustosunkowując się do stosowania postanowienia, o którym mowa w punkcie I b sentencji niniejszej decyzji, gmina podniosła, że w jej ocenie kwestionowane postanowienie nie jest tożsame z klauzulą wpisaną do Rejestru pod numerem 1977. Kluczowy zdaniem gminy jest fakt, że kwestionowany zapis wzorca „ nie nakłada jedynie obowiązku zachowania formy pisemnej dla zmiany wysokości opłat za usuwanie odpadów ”. Gmina wskazała także, że wysokość górnych stawek opłat za usługi odbioru odpadów są ustalane w formie Uchwały przez Radę Gminy i z tej racji są publikowane w Dzienniku Urzędowym Województwa Śląskiego, na tablicach ogłoszeń w poszczególnych sołectwach, jak również w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie internetowej gminy. Gmina dodała, że również pracownicy Zakładu Usług Komunalnych, przy okazji odbioru odpadów lub dostarczania faktur, informują ustnie o wszelkich zmianach wysokości odpłatności za świadczone usługi. Gmina wskazała również, że „ informacje dotyczące wysokości stawek za odbieranie odpadów omawiane są na zebraniach wiejskich, publikowane w Wieściach Gminnych, stąd są to informacje powszechnie znane i ogólnodostępne ”. Na końcu gmina podniosła, że kwestionowane postanowienie nie może być analizowane w oderwaniu od pozostałych postanowień umownych, w tym w szczególności uprawnienia wynikającego z § 7 wzorca umowy, który przewiduje prawo do rozwiązania umowy przez każdą ze stron za trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia (dowód: karta nr 9 i 10). W odniesieniu do ostatniego postanowienia, określonego w punkcie I c sentencji niniejszej decyzji, gmina wskazała, że kwestionowane postanowienie zostało poddane analizie w oderwaniu od innych postanowień umowy, w tym od zapisu określonego w § 8 ust. 6 wzorca umowy, który „ wprowadza instytucję upomnień wysyłanych do Dostawców nie wywiązujących się z obowiązku zapłaty za wykonane usługi ”. Gmina dodała także, że uregulowanie art. 491 Kodeksu cywilnego „ kreuje prawo oraz warunki odstąpienia od umowy ”, i z tej racji konstrukcja tego przepisu nie wymaga dodatkowego powielania w treści umowy. Gmina poinformowała również, „ że nie została wypowiedziana dotąd żadna umowa z tego tytułu, mimo przesyłania Dostawcom wielokrotnych 4 wezwań, upomnień i informacji o konieczności realizacji umownych obowiązków ” (dowód: karta nr 10). Gmina dodała również, że „ wprowadzając na swoim terenie system gospodarki odpadami przeprowadziła szereg konsultacji w tej sprawie i tym samym osiągnęła akceptację i przyzwolenie społeczne na zaproponowane rozwiązania. Konsekwencją powyższych uzgodnień jest m.in. umowa na odbiór odpadów, precyzująca wzajemne zobowiązania, których żadna ze stron umowy do tej pory nie kwestionowała ”. Gmina podniosła również, iż w jej przekonaniu działania Zakładu Usług Komunalnych „ nie były ukierunkowane na chęć osiągnięcia nadmiernych zysków, lecz zmierzały jedynie do właściwego wywiązywania się z potrzeb prowadzenia takiej gospodarki odpadami, aby gmina była przykładem czystości i porządku ” (dowód: karta nr 10-11). Niezależnie od powyższego gmina podniosła, że niezwłocznie zarekomendowała Zakładowi Usług Komunalnych w Łękawicy wprowadzenie do umów pisemnych aneksów, które by wyeliminowały wszelkie wątpliwości związane z interpretacją kwestionowanych postanowień, tak aby zapewnić Dostawcom usług „ pełną i kompleksową informację o przysługujących im prawach ” (karta nr 10). Gmina wniosła również w pierwszym piśmie z dn. 25 czerwca 2012 r. o odstąpienie od nałożenia na nią kary, co podtrzymała również w swym następnym piśmie z dn. 6 lipca 2012 r. (dowód: karty nr 11, 19). Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, pismem z dnia 30 sierpnia 2012 r., gmina została poinformowana o zakończeniu zbierania materiału dowodowego (dowód: karta nr 74). W wyznaczonym terminie gmina nie skorzystała z prawa do zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny Gmina Łękawica jest jednostką samorządu terytorialnego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.) – zwanej dalej „ustawą o samorządzie gminnym” – posiadającą osobowość prawną i działającą przez swoje organy. Swoje zadania w zakresie utrzymania czystości i porządku (art. 3 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach – tekst jednolity Dz. U. z 2012 r. poz. 391) gmina Łękawica realizuje za pośrednictwem Zakładu Usług Komunalnych w Łękawicy. Zakład został utworzony na podstawie uchwały Nr XXIII/113/96 Rady Gminy w Łękawicy z dn. 30 października 1996 r. (dowód: karta nr 67). Zgodnie z § 5 ust. 4 Statutu Zakładu Usług Komunalnych w Łękawicy do jego zadań należy m.in. prowadzenie gospodarki odpadami stałymi (dowód: karta nr 63). Zakład zawiera z dostawcami odpadów pisemne umowy, na podstawie których odbywa się odbiór stałych odpadów komunalnych. Gmina przedstawiła trzy ostatnio zawarte z konsumentami umowy w zakresie wywozu odpadów w oparciu o treść wzorca, który stanowił podstawę wszczęcia niniejszego postępowania (dowód: karty nr 22-33). Ustalono, że w stosowanym w obrocie z konsumentami wzorcu „Umowy Nr …” zamieszczono postanowienia o treści: − „ W razie nie uiszczenia opłaty w określonych terminach pobierane będą (…) koszty upomnienia ” – § 8 ust. 6 umowy; − „ Zmiana wysokości odpłatności za usuwanie odpadów stałych nie wymaga pisemnej zmiany umowy ” – § 8 ust. 8 umowy; − „ W przypadku nie uiszczenia należności za odbiór odpadów za co najmniej 2 okresy obrachunkowe, Odbiorca zastrzega sobie prawo rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym oraz odebranie Dostawcy pojemnika ” – § 10 ust.5 (dowód: karty nr 6-8). 5 Zgodnie z informacjami uzyskanymi od gminy ustalono, że kwestionowany wzorzec o nazwie „Umowa Nr …” funkcjonuje w obrocie z konsumentami od stycznia 2004 r. Ustalono również, że w obrocie pozostaje 1191 umów z konsumentami, które zostały zawarte w oparciu o jego treść (dowód: karta nr 19). W toku postępowania gmina przedstawiła zmodyfikowaną treść wzorca umowy, który zgodnie z jej oświadczeniem obowiązuje od dnia 26 czerwca 2012 r. (dowód: karty nr 47-50). W zmienionym wzorcu umownym gmina zmodyfikowała kwestionowane postanowienie, o którym mowa w punkcie I a sentencji niniejszej decyzji (§ 8 ust. 6 „Umowy Nr …”) poprzez wykreślenie zwrotu „ oraz koszty upomnienia ”. Obecnie postanowienie z § 8 ust. 6 „Umowy Nr …” przybrało następującą treść „ W razie nie uiszczenia opłaty w określonych terminach pobierane będą odsetki ustawowe za zwłokę ”. Gmina nadała postanowieniu, o którym mowa w punkcie I b sentencji niniejszej decyzji, (§ 8 ust. 6 „Umowy Nr …”) brzmienie: „ Zmiana odpłatności za usuwanie odpadów stałych wymaga zachowania formy pisemnej ”. Jednocześnie gmina nadała postanowieniu, o którym mowa w punkcie I c sentencji niniejszej decyzji (§ 10 ust. 5 ) brzmienie: „ W przypadku nie uiszczenia należności za odbiór odpadów za co najmniej 2 okresy obrachunkowe, Odbiorca zastrzega sobie prawo rozwiązania umowy bez zachowania umownego okresu wypowiedzenia oraz odebrania Dostawcy pojemnika. Rozwiązanie umowy poprzedzone będzie przesłaniem Dostawcy wezwania do zapłaty ”. Ustalono również, iż w toku postępowania gmina sporządziła stosowny aneks do „Umowy Nr …”, zawierający przedstawione wyżej zmiany w treści kwestionowanych postanowień (dowód: karta nr 37). Ustalono również, że w oparciu o przedstawiony „Aneks nr 1” Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy rozpoczął proces aneksowania zawartych w oparciu o jego treść umów z dniem 26 czerwca 2012 r. Na dowód powyższego gmina przedstawiła trzy pierwsze aneksowane umowy (38-46). W piśmie z dn. 6 sierpnia 2012 r., gmina oświadczyła, iż wymieniła już 653 umowy, w związku z czym pozostało jej jeszcze do wymiany 538 umów. Jednocześnie wyraziła nadzieję, iż procedurę aneksowania umów zakończy do dnia 31 sierpnia 2012 r. W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy w 2011 r. osiągnął przychód w wysokości 1 376 745,11 zł (słownie: jednego miliona trzystu siedemdziesięciu sześciu tysięcy siedmiuset czterdziestu pięciu złotych jedenastu groszy). Osiągnięty w 2011 roku przychód zakładu budżetowego ustalono na podstawie sprawozdania z wykonania planu finansowego samorządowego zakładu budżetowego za okres od początku roku do dnia 31 grudnia roku 2011 r. (dowód: karty nr 59-61). Zgodnie z zaświadczeniem Zakładu Usług Komunalnych w Łękawicy ustalono, że przychód tego zakładu z tytułu odbioru, transportu i usuwania odpadów wyniósł w 2011 r. 160 093,64 zł (dowód: karta nr 14). Prezes Urzędu zważył, co następuje Ad I W pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie, czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy doszło do naruszenia interesu publicznoprawnego . Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, celem regulacji w niej przyjętej jest zapewnienie rozwoju i ochrony konkurencji, a także podejmowana w interesie publicznym ochrona przedsiębiorców narażonych na stosowanie praktyk ograniczających konkurencję i ochrona interesów konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów ma zatem charakter publicznoprawny i służy ochronie interesu ogólnospołecznego; w odniesieniu do przedsiębiorców chroni konkurencję, a w odniesieniu do konsumentów ich interesy jako zjawiska o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Instrumenty w niej przewidziane mogą być stosowane jedynie wówczas, gdy na skutek działań sprzecznych z przepisami prawa naruszony został interes 6 publiczny. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy określonymi działaniami dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy wywołują one na rynku niekorzystne zjawiska (wyrok Sądu Antymonopolowego z dn. 24 października 1991 r., sygn. akt XV Amr 8/90). Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy na podstawie umowy wywozu odpadów komunalnych zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania korzystają lub będą korzystać z usług świadczonych przez Przedsiębiorcę. Objęte zarzutem działanie przedsiębiorcy wymierzone jest w szeroki i bliżej nieokreślony krąg uczestników rynku, ponieważ jest ono skierowane do członków określonej zbiorowości tj. wszystkich rzeczywistych i potencjalnych odbiorców świadczonych przez Przedsiębiorcę usług. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów, co oznacza, iż naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. W tym stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie ma miejsce naruszenie przez gminę Łękawica interesu publicznoprawnego, co uzasadnia ocenę jej zachowania na rynku w świetle przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów . Stosownie do art. 24 ust. 2 ww. ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.); 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przewiduje natomiast, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. Konsumentem w rozumieniu ww. ustawy jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, zgodnie z art. 22 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 4 pkt 12 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami polegającymi na sprzecznych z prawem działaniach przedsiębiorców. Uznanie określonego działania przedsiębiorcy za niezgodne z zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wymaga wykazania, że spełnione zostały kumulatywnie następujące przesłanki: − oceniane zachowanie musi być podejmowane przez podmiot będący przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, − praktyka musi godzić w zbiorowe interesy konsumentów, − zachowanie przedsiębiorcy nosi znamiona bezprawności. Status przedsiębiorcy Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przez przedsiębiorcę rozumie się m.in. przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tj. Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.) wynika, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nie mającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizująca lub świadcząca usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Na podstawie art. 2 ust. 2 powołanej wyżej ustawy o samorządzie gminnym, gmina posiada 7 osobowość prawną i działa przez swoje organy, a do zadań własnych gminy należy zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty. Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, zadania własne obejmują m.in. sprawy wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów ma zastosowanie do oceny działalności gospodarczej gminy oraz do oceny działalności publicznej gminy w zakresie zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty, o których mowa w art. 7 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, o ile działalność ta może wywołać lub wywołuje skutki praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W okolicznościach sprawy działalność o charakterze użyteczności publicznej polegająca na wykonywaniu usługi odbioru odpadów komunalnych wykonywana jest przez gminę Łękawica poprzez jej zakład budżetowy. „ W obowiązującej ustawie określono w sposób niebudzący wątpliwości, że warunkiem uznania jednostki organizacyjnej za przedsiębiorcę jest przyznanie jej na mocy ustawy zdolności prawnej. Za odrębnych przedsiębiorców nie mogą być zatem obecnie uznane np. zakłady budżetowe, a ich praktyki obciążają osoby prawne, w skład których te zakłady wchodzą ” 1 . Powyższe oznacza, że w zakresie działań i zaniechań podejmowanych przez Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy, który nie ma osobowości prawnej i któremu ustawa nie przyznała zdolności prawnej, podmiotem, przeciwko któremu Prezes Urzędu prowadził postępowanie, jest gmina Łękawica, jako jednostka organizacyjna wyposażona w podmiotowość prawną. Powyższego stanowiska Prezesa Urzędu nie zmieniły podnoszone w toku postępowania przez gminę wątpliwości związane z jej statusem jako przedsiębiorcy na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zdaniem gminy bowiem stroną niniejszego postępowania powinna być jej jednostka organizacyjna – Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy, która jest stroną zawieranych umów na odbiór odpadów. Z analizy przedstawionego przez gminę statutu Zakładu Usług Komunalnych w Łękawicy wynika jednak, iż umowy w zakresie odbioru odpadów są zawierane przez Zakład w imieniu gminy, który scedował na niego część zadań własnych określonych w ustawie o samorządzie gminnym w art. 7 ust. 3 pkt 1. Posiadanie zaś przez przedmiotową jednostkę organizacyjną numeru NIP i REGON nie stanowi determinanty do przyjęcia, iż na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakładowi budżetowemu przysługuje status przedsiębiorcy. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów Następną przesłanką, jaką należy wziąć pod uwagę w niniejszej sprawie jest to, iż kwestionowane zachowania przedsiębiorcy godzą w interesy konsumentów oraz, że zagrożone są zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie objaśnia znaczenia pojęć „godzenia w interesy konsumentów” oraz „zbiorowego interesu konsumentów”. Należy przyjąć, że interesem, który podlega ochronie na podstawie art. 24 ustawy jest interes prawny, rozumiany jako określone potrzeby konsumenta uznane przez ustawodawcę za godne ochrony. Działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Wskazówki co do tego, jak należy pojmować zbiorowy interes konsumentów zawarte są natomiast w art. 24 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, który stanowi, że nie jest zbiorowym interesem suma indywidualnych interesów konsumentów. W wyroku z dnia 10 kwietnia 2008 r. (sygn. akt III SK 27/07) Sąd Najwyższy wskazał, iż wystarczające dla stwierdzenia, że ma miejsce naruszenie zbiorowych interesów konsumentów powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu 1 G. Materna [w:] T. Skoczny [red.], Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009, s. 124. 8 podmiotów) wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. W ww. wyroku Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż sformułowanie: „ nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów ” należy rozumieć w ten sposób, że liczba indywidualnych konsumentów, których interesy zostały naruszone nie decyduje o tym, czy dana praktyka narusza zbiorowe interesy konsumentów. Praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest bowiem takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy w taki sposób, iż potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy. Zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Najwyższego przez interes zbiorowy należy rozumieć zatem interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów ma miejsce wówczas, gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, mających status konsumentów. Do naruszenia zbiorowego interesu konsumentów konieczne jest, żeby działanie przedsiębiorcy było skierowane nie do konkretnej osoby, lecz do grupy adresatów wyodrębnionych za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Działanie o takim charakterze jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa nie tylko w odniesieniu do konkretnych konsumentów, lecz wobec każdego z członków danej zbiorowości. Przy tym zaistnienie przesłanki naruszenia zbiorowego interesu konsumenta nie jest bezpośrednio uzależnione od liczby konsumentów, których interesy zostały rzeczywiście naruszone wskutek działań przedsiębiorcy. Istotne jest to, że przedmiotowe działanie może zagrozić, przynajmniej potencjalnie, interesom pewnego kręgu nieprofesjonalnych uczestników rynku. W rozważanym przypadku oceniane zachowanie gminy oddziałuje lub oddziaływało na zbiorowe interesy konsumentów w sposób opisany w pkt I a-c sentencji niniejszej decyzji, co powoduje, że rozważana przesłanka została w tej sprawie spełniona. Oceniane zachowanie gminy Łękawica dotyczy bowiem nieograniczonej liczby konsumentów, których nie sposób zindywidualizować. Stosowane praktyki wymierzone są zatem we wszystkich rzeczywistych odbiorców świadczonych przez gminę usług, z którymi zawarto umowy w zakresie wywozu odpadów komunalnych na podstawie wzorca zakwestionowanego w toku niniejszego postępowania, jak również we wszystkich jego potencjalnych kontrahentów. Rozważane działania godzą lub godziły więc w zbiorowe interesy konsumentów. Negatywne skutki praktyk określonych w pkt I a-c zostaną opisane poniżej Bezprawność działań Trzecią przesłanką, jaką należy rozważyć w celu udowodnienia naruszenia zakazu określonego w art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest bezprawność podejmowanych przez przedsiębiorcę zachowań. Bezprawność ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującymi przepisami prawa. Praktyki przedsiębiorcy, by zakwalifikować je jako naruszające zbiorowe interesy konsumentów „muszą być zatem wymierzone w uprawnienia, jakie konsumentom przyznają obowiązujące przepisy prawa” 2 . Porządek prawny, którego naruszenie może wypełniać dyspozycję art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów 3 . Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Art. 24 tej ustawy nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w 2 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. Por. również: M. Szydło: Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów, Monitor Prawniczy nr 2004/17/791. 3 Wyrok SOKiK z dnia 13 listopada 2007 r. (sygn. akt XVII AmA 45/07). 9 celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw. Na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem 4 . W art. 24 ust. 2 ustawodawca wskazał przykładowe rodzaje praktyk, które naruszają zbiorowe interesy konsumentów, zaliczając do nich stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Katalog ten nie jest jednak wyczerpujący. Ustawodawca posłużył się tutaj terminem „ w szczególności ”, co oznacza, że ma on charakter przykładowy. Zamiarem ustawodawcy było uznanie za praktykę określoną w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów działań, które naruszyły przepisy innych aktów prawnych. Oprócz praktyk wskazanych bezpośrednio przez ustawodawcę w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów „ za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów można uznać zachowania naruszające przepisy innych ustaw, które nakładają na przedsiębiorcę określone obowiązki względem konsumenta. Zdaniem Sądu Najwyższego zachowania takie (…) stanowią bowiem jednocześnie zachowania bezprawne i skutkują zniesieniem, ograniczeniem lub zniekształceniem praw konsumentów, wpływając tym samym na chronioną przez przepis obowiązującego prawa sferę ich interesów ” 5 . Podkreślenia wymaga także, że bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga zatem kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego 6 . Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje ponadto strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy, a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. Prezes Urzędu może stwierdzić stosowanie przez przedsiębiorcę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na posługiwaniu się postanowieniem wzorca umownego, które zostało wpisane do rejestru, bez względu na to, czy wpis dotyczy tego przedsiębiorcy, przeciwko któremu jest prowadzone postępowanie, czy też nie (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dn. 19 grudnia 2003 r. w sprawie o sygn. akt III CZP 95/03, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dn. 29 września 2005 r. w sprawie o sygn. akt VI ACa 381/05, Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dn. 2 grudnia 2005 r. w sprawie o sygn. akt VI ACa 760/05). Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrażonym w wyroku z dn. 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII Ama 46/04), dla uznania, iż określona klauzula jest niedozwolonym postanowieniem umownym wpisanym do rejestru klauzul niedozwolonych wystarczy stwierdzenie, że mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie dwóch klauzul powinien być zatem zamiar, cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy można uznać za tożsame. Trafność wyżej opisanego stanowiska potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dn. 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06). Wynikająca z art. 479 45 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) jawność rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone oznacza, że od chwili wpisania do niego określonego postanowienia zakazane jest stosowanie tożsamych postanowień w obrocie konsumenckim i nikt nie może 4 Por. wyrok SOKiK z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. akt XVIII AmA 32/05). 5 Uchwała SN z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), OSNP 2007/1-2/35. 6 Wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r. (sygn. akt I PKN 267/2001). 10 zasłaniać się nieznajomością dokonanych wpisów. Rejestr postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone jest prowadzony przez Prezesa Urzędu. Rejestr ten jest powszechnie dostępny w wersji elektronicznej na stronie internetowej Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pod adresem www.uokik.gov.pl 7 . Powyższe uzasadnia stwierdzenie, że przedsiębiorca był z mocy prawa zobowiązany do powstrzymania się od stosowania ww. postanowień, które uznano za tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru. Tym samym w niniejszej sprawie konieczna jest ocena, czy stosowany przez gminę Łękawica wzorzec umowy stosowany przy zawieraniu umów z konsumentami w zakresie wywozu odpadów komunalnych o nazwie „Umowa Nr …”, zawiera postanowienia, które zostały wpisane do Rejestru . a) W § 8 ust. 6 stosowanego przez gminę Łękawica wzorca umowy o nazwie „Umowa Nr …” w zakresie wywozu odpadów zawarto postanowienie o treści: „ W razie nie uiszczenia opłaty w określonych terminach pobierane będą (…) koszty upomnienia ” . W ocenie Prezesa Urzędu powyższe postanowienie umowne jest tożsame z klauzulą wpisaną do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod numerem 1167 (wyrok SOKiK z dnia 12 marca 2007 r., sygn. akt XVII AmC 1/07) o brzmieniu: „ W przypadku (…) zwłoki w uiszczeniu opłaty abonamentowej Usługodawca może: (…) obciążyć Abonenta kosztami upomnień ” . Analiza porównawcza zakwestionowanego postanowienia wzorca umowy oraz cytowanego powyżej postanowienia wpisanego do Rejestru wskazuje, że kwestionowane postanowienie wyczerpuje przesłanki postanowienia uznanego za niedozwolone . Zarówno kwestionowane postanowienie, jak i postawienie wpisane do rejestru posługują się terminami „ kosztów upomnień ” jak i okolicznością polegającą na zaleganiu w regulowaniu należności. Jednocześnie postanowienie wpisane do rejestru określa hipotetyczną możliwość obciążenia abonenta kosztami upomnień poprzez stosowanie zwrotu „ może: (…) obciążyć ”. W tym zakresie kwestionowane postanowienie należy oceniać surowiej niż klauzulę wpisaną pod numerem 1167, gdyż ta pierwsza przewiduje każdorazową konieczność uiszczania przez konsumentów kosztów upomnień w przypadku ich wystosowania przez usługodawcę. Obie klauzule, co najistotniejsze, nie określają kosztów jakie w sytuacji wystawienia upomnienia będzie zobowiązany uiścić konsument, a które mogą być nieadekwatne do nakładów jakie gmina Łękawica będzie ponosiła w związku z ich wystawieniem. Równocześnie, poprzez nie określenie w obu postanowieniach częstotliwości wystawiania upomnień nie wykluczone są sytuacje zbyt częstego przesyłania konsumentom upomnień, które nie będą nakierowane na zakończenie łączącego strony stosunku prawnego a jedynie na pogłębianie zadłużenia klienta. W ocenie Prezesa Urzędu stosowanie przez gminę Łękawica w trakcie zawierania umów z konsumentami wzorca umowy zawierającego powyżej wskazane postanowienie umowne wywołuje takie same skutki, jak wskazane powyżej postanowienie Sądu wpisane do Rejestru. W związku z powyższym pomimo pewnych różnic w sformułowaniu treści obu postanowień umownych, należy uznać je za tożsame, a ww. postanowienie stosowane przez Przedsiębiorcę za zbieżne z klauzulą wpisaną do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod numerem 1167 . b) W § 8 ust. 8 stosowanego przez gminę Łękawica wzorca o nazwie „Umowa Nr …” w zakresie wywozu odpadów zawarto postanowienie o treści: „ Zmiana wysokości odpłatności za usuwanie odpadów stałych nie wymaga pisemnej zmiany umowy ” . 7 http://uokik.gov.pl/rejestr_klauzul_niedozwolonych2.php 11 W ocenie Prezesa Urzędu powyższe postanowienie umowne jest tożsame z klauzulą wpisaną do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod numerem pod numerem 1977 (wyrok SOKiK z dn.9 marca 2010r. - sygn. akt XVII AmC 430/09) o brzmieniu: "Zmiana cen za wywóz odpadów komunalnych nie wymaga form aneksu do umowy”. W uzasadnieniu ww. wyroku o sygn. akt XVII AmC 430/09, Sąd stwierdził, iż rozpatrywane postanowienie umowne: „(…) jest sprzeczne z prawem tj. art. 384 k.c. w zw. z art. 384 1 k.c. albowiem zgodnie z treścią powołanego przepisu „wzorzec wydany w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym wiąże drugą stronę, jeżeli zostały zachowane wymagania określone w art. 384 k.c., a strona nie wypowiedziała umowy w najbliższym terminie wypowiedzenia. Jak słusznie podniósł Prezes UOKIK, takie sformułowanie postanowienia umownego oznacza, że wydanie wzorca lub każda, nawet drobna, zmiana jego treści po pierwsze wymaga doręczenia go konsumentowi, a po drugie stwarza po stronie konsumenta możliwość wypowiedzenia umowy. Uznając twierdzenia Prezesa UOKiK za zasadne, Sąd zważył, iż zakwestionowane postanowienie umowne spełnia przesłanki określone w art. 385³ pkt 20 k.c. Stosownie bowiem do treści tego artykułu, w razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności przewidują uprawnienie kontrahenta konsumenta do określenia lub podwyższenia ceny wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy. Skoro bowiem Pozwana zastrzega we wzorcu, iż „zmiana cen za wywóz odpadów komunalnych nie wymaga form aneksu do umowy” to wynika z tego, iż przyznaje sobie uprawnienie do określenia lub podwyższenia ceny za świadczoną usługę z pominięciem uprawnień konsumenta, w szczególności prawa do odstąpienia od umowy. Pominięcie tego uprawnienia z kolei jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, wprowadzając go w błąd co do przysługujących mu praw. ” W ocenie Prezesa Urzędu stosowanie przez gminę Łękawica w trakcie zawierania umów z konsumentami wzorca umowy zawierającego powyżej wskazane postanowienie umowne wywołuje takie same skutki, jak wskazane powyżej postanowienie Sądu wpisane do Rejestru. W związku z powyższym pomimo pewnych różnic w sformułowaniu treści obu postanowień umownych, należy uznać je za tożsame, a ww. postanowienie stosowane przez Przedsiębiorcę za zbieżne z klauzulą wpisaną do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod numerem 1977 . Odnosząc się do kwestionowanego powyżej postanowienia gmina podniosła, w piśmie z dn. 25 czerwca 2012 r., iż nie jest ono tożsame z klauzulą wpisaną do Rejestru z uwagi na fakt, że zawarte w § 8 ust. 8 postanowienie nie nakłada jedynie obowiązku zachowania formy pisemnej dla zmiany wysokości opłat za usuwanie odpadów. W tym zakresie jednak w pełni należy podzielić stanowisko Sądu przedstawione ww. cytowanym uzasadnieniu. Jak najbardziej relewantne pozostaje więc to w jaki sposób konsument zostanie powiadomiony o zmianie odpłatności za świadczone na jego rzecz usługi. Obligatoryjności doręczenia konsumentowi zmienionej treści wzorca nie wyłącza również podnoszona przez gminę okoliczność, iż te informację są powszechnie znane i ogólnodostępne. W tym stanie rzeczy podobnie należy rozpatrywać argumenty gminy podnoszące, iż konsument, który nie akceptuje zmiany w wysokości odpłatności za świadczone usługi może w każdym czasie złożyć oświadczenie o rozwiązaniu umowy. Uprawnienie takie przewiduje § 7 „Umowy Nr …” określający trzymiesięczny okres wypowiedzenia. Należy jednak stwierdzić, że powyższa instytucja ma charakter generalny i nie przewiduje specyfiki uprawnienia do odstąpienia od umowy, zgodnie z którą w okresie wypowiedzenia pomiędzy stronami obowiązują dotychczasowe ceny umowne. Brak takiego zastrzeżenia powoduje, że konsument z dnia na dzień staje przed koniecznością regulowania należności wedle nowych stawek. c) W § 10 ust. 5 stosowanego przez gminę Łękawica wzorca o nazwie „Umowa” w zakresie wywozu odpadów zawarto postanowienie, iż „ W przypadku nie uiszczenia należności za odbiór 12 odpadów za co najmniej 2 okresy obrachunkowe, Odbiorca zastrzega sobie prawo rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym oraz odebranie Dostawcy pojemnika ” . W ocenie Prezesa Urzędu powyższe postanowienie umowne jest tożsame z klauzulą wpisaną do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod numerem 1979 (wyrok SOKiK, z dnia 9 marca 2010 r., sygn. akt XVII AmC 430/09) – „ Zleceniobiorcy przysługuje prawo rozwiązania umowy bez wypowiedzenia w przypadku, kiedy Zleceniodawca spóźnia się z zapłatą za usługi ” . Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów we wskazanym powyżej wyroku uznał, iż odstąpienie od wykonywania umowy przez zleceniobiorcę, w przypadku zalegania z płatnościami przez zleceniodawcę bez wcześniejszego wezwania do zapłaty należy uznać za niezgodne z dobrym obyczajem kupieckim wynikającym z przepisów kodeksu cywilnego . Sąd podzielił w całości argumenty Prezesa Urzędu, zgodnie z którymi przed zastosowaniem sankcji powinno się wystosować do dłużnika dodatkowe wezwanie do zapłaty. W tym samym zakresie należy oceniać również kwestionowane w toku postępowania klauzulę, która przewiduje natychmiastowe zastosowanie sankcji po przekroczeniu ustalonego w umowie terminu. Tożsamość kwestionowanego postanowienia z klauzulą wpisaną do Rejestru przejawia się więc w szczególności w trybie w jakim dochodzi do zerwania stosunku prawnego łączącego strony kontraktu. W związku z powyższym jako tożsame w skutkach należy uznać sformułowanie o treści „ rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym ” ze sformułowaniem użytym w postanowieniu wpisanym do Rejestru o treści „ przysługuje prawo rozwiązania umowy bez wypowiedzenia ”. W ocenie Prezesa Urzędu stosowanie przez gminę Łękawica w trakcie zawierania umów z konsumentami wzorca umowy zawierającego powyżej wskazane postanowienie umowne wywołuje takie same skutki, jak wskazane powyżej postanowienie Sądu wpisane do Rejestru. W związku z powyższym pomimo pewnych różnic w sformułowaniu treści obu postanowień umownych, należy uznać je za tożsame, a ww. postanowienie stosowane przez Przedsiębiorcę za zbieżne z klauzulą wpisaną do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod numerem 1979 . Powyższej oceny Prezesa Urzędu nie zmieniły podnoszone przez gminę zarzuty, zgodnie z którymi niniejsze postanowienie było analizowane w oderwaniu od pozostałych postanowień umownych, w szczególności bez uwzględnienia postanowienia z § 8 ust.6 o treści: „ W razie nie uiszczenia opłaty w określonych terminach pobierane będą odsetki ustawowe za zwłokę oraz koszty upomnienia ”. Prezes Urzędu zważył, że z uwagi na zbyt ogólną treść cytowanego postanowienia nie można z niego wywnioskować, iż jego celem jest wezwanie konsumenta do zapłaty przed zastosowaniem sankcji w postaci rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym. Wręcz przeciwnie, przedmiotowe postanowienie przez nieokreślenie częstotliwości ani wysokości ponoszonych kosztów upomnień, może mieć charakter represyjny, którego celem będzie pogłębienie zadłużenia konsumenta. Po drugie Prezes Urzędu wykluczył możliwość ekskulpowania się przez gminę postanowieniem noszącym znamiona abuzywności, którego gmina w toku postępowania w żaden sposób nie kwestionowała. Jednocześnie w ww. wyroku Sądu wskazano, że postanowienia z art. 491 Kodeksu cywilnego nie mają jedynie charakteru niewiążących dezyderat ale w obrocie konsumenckim powinny być bezwzględnie stosowane gdyż ich pomijanie jest sprzeczne z dobrymi obyczajami kupieckimi. Na marginesie należy jeszcze dodać, że kwestionowany wzorzec umowny w żadnym ze swych postanowień nie przewiduje dla konsumentów podobnych uprawnień, mogących wyniknąć m.in. z braku wywozu odpadów lub ich nieterminowego odbioru przez gminę. 13 W pkt I a-c stwierdzono, że gmina Łękawica stosuje postanowienia wzorca umownego uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, a zatem, że jej działania mają charakter bezprawny . Zachowanie gminy godzi w interesy konsumentów , gdyż stosowany przez nią wzorzec umowy zawiera postanowienia pogarszające sytuację prawną, jak również i ekonomiczną konsumentów. Poprzez stosowanie postanowienia zakwestionowanego w pkt I a obciążono bowiem konsumentów ryzykiem ponoszenia kosztów upomnień bez jednoczesnego określenia ich wysokości i częstotliwości ich wysyłania. Zakwestionowane postanowienie w pkt I b zastrzegało zaś zmianę ceny nie powodującą konieczności zmiany umowy. Takie postanowienie w sposób bezpośredni mogło naruszać interes ekonomiczny konsumentów. Ostatnie kwestionowane w toku niniejszego postępowania postanowienie wzorca umowy zakwestionowane w pkt I c mogło nieść ze sobą dla konsumentów negatywne skutki prawne związane z zaprzestaniem świadczenia usług na ich rzecz i z koniecznością poszukiwania nowego odbiorcy usług. W toku postępowania gmina przedstawiła zmieniony wzorzec „Umowy Nr …” w zakresie wywozu odpadów komunalnych, nie zawierający kwestionowanych w niniejszym punkcie postanowień, a także oświadczyła, że zmieniony wzorzec stosowany jest w obrocie z konsumentami od dnia 26 czerwca 2012 r . (dowód: karty nr 36 i 47-50). Powyższe dało podstawy do przyjęcia, że z tym dniem doszło do zaniechania stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów rozważanej w tym punkcie. Stosownie do art. 26 ust. 1 powołanej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeżeli stwierdzi naruszenie zakazu określonego w art. 24 tej ustawy. Na podstawie art. 27 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie wydaje się decyzji, o której mowa w art. 26, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W tym przypadku Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania. W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Ad II Stosownie do art. 26 ust. 2 w związku z art. 27 ust. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu może określić w decyzji uznającej praktykę za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającej zaniechanie jej stosowania, środki usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. W związku z powyższym Prezes Urzędu postanowił zobowiązać gminę Łękawica do zastosowania środków usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w postaci obowiązku doprowadzenia, w terminie jednego miesiąca od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, do zgodności z prawem treści zawartych i obowiązujących umów w zakresie wywozu odpadów, zawartych w obrocie konsumenckim poprzez przedstawienie konsumentom propozycji aneksowania zawartych umów lub przedstawienia im propozycji zawarcia umów w oparciu o wzorzec nie zawierający kwestionowanych postanowień, w zakresie naruszeń określonych w pkt I sentencji niniejszej decyzji. Określając powyższy termin Prezes Urzędu wziął pod uwagę fakt, iż gmina niezwłocznie po wszczęciu postępowania rozpoczęła już proces aneksowania zawartych i wykonywanych umów w zakresie wywozu odpadów. Jednocześnie w piśmie z dn. 6 sierpnia 2012 r., gmina stwierdziła, iż do aneksowania pozostało jej już jedynie 538 umów. Gmina dodała, iż planuje sfinalizować procedurę aneksowania zawartych już umów do dnia 31 sierpnia 2012 r. Jednakże poza oświadczeniem gminy Prezes Urzędu nie dysponuje żadnymi innymi przedstawiony przez gminę informacjami i dokumentami, które by wskazywały, iż gmina zakończyła już proces wymiany 14 (aneksowania) zawartych umów. Określając powyższy termin Prezes Urzędu wziął również pod uwagę czasochłonność procesu wymiany (aneksowania) obowiązujących umów w zakresie wywozu odpadów, związaną z koniecznością wyjaśniania konsumentom przyczyn zmiany umowy, a także konieczność poniesienia wysiłku organizacyjnego i zaangażowania wielu pracowników 8 . Tak określony termin nie powinien spowodować jednak zbyt dużego wysiłku organizacyjnego dla gminy ani wpłynąć negatywnie na jej funkcjonowanie. Określenie takiego terminu nie powinno skutkować wreszcie obniżeniem jakości usług świadczonych na rzecz konsumentów przez gminę. Celem określenia środków usunięcia trwających skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów jest doprowadzenie do stanu, w którym wszystkie zawarte przez gminę z konsumentami umowy w zakresie wywozu odpadów nie będą zawierać praktyki określonej w pkt I sentencji niniejszej decyzji. Spełnienie nakazu pozwoli na pełne wyeliminowanie nieprawidłowości, a przez to doprowadzi do zrównania sytuacji prawnej konsumentów, którzy obecnie są związani umowami w zakresie wywozu odpadów, z konsumentami, którzy w przyszłości podpiszą takie umowy, nie zawierające kwestionowanych praktyk. Wobec powyższego orzeka się jak w punkcie II sentencji niniejszej decyzji. Ad III Zgodnie z treścią art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu może nałożyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 tejże ustawy. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie zawiera zamkniętego katalogu przesłanek, od których uzależniana jest wysokość nakładanych na przedsiębiorców kar. Norma prawna wynikająca z art. 111 ww. ustawy stanowi jedynie, iż przy ustalaniu wysokości kar pieniężnych, o których mowa między innymi w art. 106 należy uwzględnić w szczególności okres, stopień oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Wskazać również należy, że kara pieniężna może być nałożona na przedsiębiorcę niezależnie od tego, czy dopuścił się naruszenia przepisów ustawy umyślnie, czy też nieumyślnie. Z powyższego wynika, że kara może być nałożona bez względu na okoliczność występowania po stronie przedsiębiorcy winy rozumianej jako świadomość bezprawności zachowania. Okoliczność ta jest jednak czynnikiem relewantnym przy miarkowaniu wysokości nakładanej kary pieniężnej 9 . Nałożona przez Prezesa Urzędu kara powinna ponadto pełnić funkcję represyjną (tj. stanowić dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów), a także prewencyjną, dyscyplinującą (tj. zapobiegać podobnym naruszeniom w przyszłości). W zależności od stopnia naruszenia przepisów ustawy, ustala się funkcję prewencyjną lub represyjną za wiodącą. Kara pieniężna określona w punkcie III sentencji niniejszej decyzji wymierzana jest w związku ze stosowaniem przez gminę Łękawica praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Praktyka ta polega na stosowaniu we wzorcu umowy pod nazwą „Umowa Nr ...” w zakresie wywozu odpadów komunalnych postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.) o treści: 8 Por. wyrok SOKiK z dn. 27.06.2007 r., sygn. akt XVII AmA 108/06. 9 Konrad Kohutek w: „ Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz ”, Wolters Kluwer Polska sp. z o.o., Warszawa 2008 r., str. 1027. 15 a. „ W razie nie uiszczenia opłaty w określonych terminach pobierane będą (…) koszty upomnienia ”, b. „ Zmiana wysokości odpłatności za usuwanie odpadów stałych nie wymaga pisemnej zmiany umowy ”, c. „ W przypadku nie uiszczenia należności za odbiór odpadów za co najmniej 2 okresy obrachunkowe, Odbiorca zastrzega sobie prawo rozwiązania umowy w trybie natychmiastowym oraz odebranie Dostawcy pojemnika ”, co jest niezgodne z art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Na wysokość obliczonej poniżej kwoty bazowej miał wpływ fakt, iż zachowanie gminy Łękawica polegało na stosowaniu niedozwolonych postanowień umownych wpisanych do powszechnie dostępnego Rejestru postanowień umownych prowadzonego przez Prezesa Urzędu. Prezes Urzędu zważył, że gmina stosowała w obrocie gospodarczym wzorzec zawierający postanowienia skutkujące lub mogące skutkować pogorszeniem warunków ekonomicznych i prawnych konsumentów, poprzez: możliwość obarczania konsumentów kosztami upomnień (pkt I a), możliwość zmiany umowy bez konieczności doręczania konsumentom treści zmienionego wzorca (pkt I b) oraz brak wezwań do zapłaty przed rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia (pkt I c). Szczególnie na interes ekonomiczny konsumenta mogła wpływać praktyka określona w pkt I a, poprzez nieokreślenie przez gminę częstotliwości oraz kosztów ponoszonych przez konsumentów upomnień. Również praktyka opisana w pkt I b mogła nieść ze sobą negatywne skutki finansowe. Postanowienie wzorca umowy objęte zarzutem stwarza bowiem gminie możliwość zmiany istotnego warunku umownego, jakim jest cena za świadczone usługi bez jednoczesnego, indywidualnego poinformowania o tej zmianie konsumenta. W rezultacie stosowania przez gminę przedmiotowego postanowienia konsument utracił możliwość odstąpienia od umowy pomimo zmiany jej warunków. Został w ten sposób narażony na straty związane z koniecznością wypełniania nowych, lecz nieakceptowanych cenowych warunków umowy, aż do upływu terminu ewentualnego wypowiedzenia umowy. Praktyka określona w pkt I c mogła nieść dla konsumenta negatywne skutki prawne związane z zaprzestaniem na jego rzecz świadczenia usług i z koniecznością poszukiwania nowego odbiorcy usług. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy dał również podstawy do przyjęcia, że do stosowania praktyk, o jakich mowa w punkcie I niniejszej decyzji doszło w sposób nieumyślny, gdyż gmina nie miała świadomości, iż jej zachowanie może naruszać obowiązujące przepisy prawa. Na wysokość kwoty bazowej ma również wpływ to, że rozważaną praktykę należy zaklasyfikować jako długotrwałą. Prezes Urzędu ustalił, że praktyka ta jest stosowana od stycznia 2004 r. a więc od ponad ośmiu lat. Uwzględniono także specyfikę rynku, na jakim doszło do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Zważono, że usługi wywozu odpadów komunalnych, których dotyczą stwierdzone naruszenia, należą do usług o charakterze użyteczności publicznej, które są świadczone w sposób powszechny i które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania wszystkich gospodarstw domowych. Stwierdzone naruszenie dotyczy zatem usługi, którą należy uznać za niezbędną z punktu widzenia konsumentów, z której nie mogą oni zrezygnować. Jednocześnie jednak konsumenci dysponowali możliwością wyboru przedsiębiorcy, który na ich rzecz miał świadczyć usługi wywozu odpadów. Dokonując wyliczenia kary Prezes Urzędu wziął pod uwagę, że naruszenie, za które odpowiada gmina Łękawica, jest bezpośrednio związane z działalnością jej jednostki organizacyjnej. Dlatego jako przychód do obliczenia kary przyjął przychody osiągnięte przez Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy w 2011 r. Zakład w 2011 r. uzyskał przychód w wysokości 1 376 745,11 zł (dowód: karta nr 59). Maksymalna kara pieniężna, jaka może zostać nałożona na gminę Łękawica w oparciu o art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów z uwzględnieniem jako podstawy wymiaru kary przychodu Zakładu wynosi zatem 137 674,51 zł. 16 W oparciu o osiągnięty przez Zakład Usług Komunalnych przychód ustalono kwotę bazową stanowiącą punkt wyjścia dla dalszych obliczeń, którą określono na poziomie 0,14% przychodu, czyli na poziomie 1927 zł. Po ustaleniu kwoty bazowej przystąpiono do analizy, czy w niniejszej sprawie zaszły okoliczności łagodzące i obciążające, które mogłyby mieć wpływ na wymiar kary. Okolicznością łagodzącą, która wystąpiła w niniejszej sprawie, jest zaniechanie przez gminę stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w toku prowadzonego postępowania, w związku z czym kwotę bazową zmniejszono o 30% . Jednocześnie w niniejszej sprawie nie wystąpiły okoliczności obciążające. Wystąpienie ww. okoliczności doprowadziło do tego, że kwota bazowa została zmniejszona o 30% w stosunku do pierwotnego poziomu. W konsekwencji kwotę bazową zmniejszono do kwoty 1349 zł. W wyniku obliczeń przeprowadzonych w wyżej opisany sposób karę pieniężną z tytułu naruszenia art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zakresie opisanym w pkt I sentencji niniejszej decyzji określono na poziomie 1349 zł (słownie: jednego tysiąca trzystu czterdziestu dziewięciu złotych), co stanowi ok. 0,1% przychodu uzyskanego przez Zakład Usług Komunalnych w Łękawicy w 2011 r. i ok. 1,0% maksymalnej kary, jaka mogłaby w niniejszym przypadku zostać wymierzona. Prezes Urzędu uznał, że orzeczona kara powinna pełnić funkcję dyscyplinującą i prewencyjną tak, aby zapobiec w przyszłości stosowaniu podobnych naruszeń. Niniejsza kara powinna pełnić również funkcję edukacyjną i wychowawczą, a także podkreślać naganność zakwestionowanego w niniejszym postępowaniu zachowania przedsiębiorcy. Na ostatnim etapie sprawdzono, czy kara obliczona w ww. sposób nie przewyższa kary w maksymalnej wysokości, jaka została przewidziana w przepisie art. 106 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Sytuacja taka nie ma jednak w niniejszym przypadku miejsca. Wobec powyższego orzeczono, jak w pkt III sentencji niniejszej decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Karę należy wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000. Ad IV Stosownie do art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w wyniku postępowania Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów ww. ustawy, przedsiębiorca, który dopuścił się tego naruszenia, jest obowiązany ponieść koszty postępowania . Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach, w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W punkcie I sentencji niniejszej decyzji Prezes Urzędu w wyniku przeprowadzonego przeciwko gminie postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów stwierdził naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Spełniona została zatem przesłanka wynikająca z art. 77 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów pozwalająca na obciążenie gminę kosztami przeprowadzonego postępowania, którymi są dla Prezesa Urzędu wydatki w kwocie 33,80 zł związane z prowadzoną w toku tego postępowania korespondencją. W związku z tym postanowiono obciążyć gminę Łękawica kosztami postępowania w wysokości 33,80 zł (słownie: trzydzieści trzy złote osiemdziesiąt groszy). Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie IV sentencji niniejszej decyzji. 17 Koszty niniejszego postępowania, na podstawie art. 264 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, w związku z art. 83 i art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przedsiębiorca obowiązany jest wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie w NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231000000 w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. W przypadku jednak kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w punkcie IV niniejszej decyzji, stosownie do treści art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 32 § 1 i 2 Kodeksu postępowania cywilnego, należy wnieść zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach w terminie tygodnia od dnia doręczenia niniejszej decyzji. DYREKTOR DELEGATURY URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH Maciej Fragsztajn