RKT-79/2006

DELEGATURA UOKiK W KATOWICACH Katowice, dnia 31.10.2006r. RKT-411-27/06/MF DECYZJA Nr RKT-79/2006 Na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks post ę powania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 z pó ź n. zm.) w zwi ą zku z art. 80 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. z 2005r. Nr 244, poz. 2080; Dz.U. z 2006r. Nr 157, poz. 1119) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 w/w ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172; Dz.U. z 2003r. Nr 6, poz. 68) – w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: umarza si ę post ę powanie antymonopolowe wszcz ę te na wniosek Towarzystwa Doradczo – Finansowego „Carbo – Partner” Sp. z o.o. z siedzib ą w Katowicach z ł o ż ony w dniu 23.03.2005r. i uzupe ł niony pismem z dnia 11.04.2005r., w zwi ą zku z podejrzeniem nadu ż ywania przez Kompani ę W ę glow ą S.A. z siedzib ą w Katowicach, pozycji dominuj ą cej na rynku produkcji i sprzeda ż y mia ł u w ę glowego polegaj ą cego na: 1) bezpo ś rednim narzucaniu odbiorcom mia ł u w ę glowego, innym ni ż elektrownie, elektrociep ł ownie i odbiorcy finalni, nieuczciwych i nadmiernie wygórowanych cen, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, 2) narzucaniu Wnioskodawcy uci ąż liwego warunku umowy poprzez sprzeda ż mia ł u w ę glowego po cenach okre ś lonych w „Cenniku w ę gla kamiennego energetycznego Nr C1/MGJ/2005 – sortymenty mia ł owe” obowi ą zuj ą cym od dnia 01.01.2005r., co przynosi Kompanii W ę glowej S.A. nieuzasadnione korzy ś ci i co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jako bezprzedmiotowe. Uzasadnienie W dniu 23.03.2005r. Towarzystwo Doradczo – Finansowe „Carbo – Partner” Sp. z o.o. z siedzib ą w Katowicach (zwane dalej Wnioskodawc ą ) z ł o ż y ł o wniosek o wszcz ę cie post ę powania antymonopolowego przeciwko Kompanii W ę glowej S.A. z siedzib ą w Katowicach (zwana dalej Kompani ą ) pod zarzutem stosowania w podobnych umowach z osobami trzecimi niejednolitych warunków umów stwarzaj ą cych dla tych osób zró ż nicowane warunki konkurencji, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (zwana dalej ustaw ą antymonopolow ą – karty nr 1-3). W uzasadnieniu wniosku stwierdzono, ż e Wnioskodawca nabywa od Kompanii w ę giel kamienny energetyczny w celu dalszej jego odsprzeda ż y zgodnie z cennikiem C1/MGJ/2005. Równocze ś nie posiada wiedz ę , ż e Kompania stosuje uprzywilejowane stawki cen dla pewnych kategorii odbiorców. Najni ż sze ceny stosowane s ą przy sprzeda ż y w ę gla 1 kamiennego energetycznego elektrowniom i elektrociep ł owniom oraz tzw. odbiorcom finalnym. Pismem z dnia 6.01.2005r. Wnioskodawca zwróci ł si ę do Kompanii o przes ł anie aktualnych cenników w ę gla kamiennego energetycznego, lecz nie uzyska ł na nie odpowiedzi. Jego zdaniem Kompania w takich samych umowach zawieranych z ró ż nymi kategoriami kontrahentów stosuje ró ż ne stawki cen. St ą d te ż narzucanie niektórym odbiorcom w ę gla kamiennego energetycznego cen ra żą co wygórowanych w stosunku do cen obowi ą zuj ą cych innych uprzywilejowanych nabywców stawia tych pierwszych w nierównoprawnej, znacznie gorszej pozycji. Wnioskodawca w pi ś mie z dnia 11.04.2005r. zawieraj ą cym uzupe ł nienie braków wniosku zmieni ł jego podstaw ę prawn ą i zarzuci ł Kompanii nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej na rynku sprzeda ż y sortymentów mia ł owych w ę gla poprzez narzucanie nieuczciwych cen, w tym cen nadmiernie wygórowanych oraz narzucanie uci ąż liwych warunków umów przynosz ą cych Kompanii nieuzasadnione korzy ś ci, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 1 i 6 ustawy antymonopolowej (karty nr 35-39). W uzasadnieniu stwierdzono, ż e udzia ł Kompanii w sprzeda ż y sortymentów mia ł owych w ę gla przekracza 60 % i jest to fakt powszechnie znany – nie przedstawiono jednak w tym zakresie ż adnych konkretnych dowodów. Zdaniem Wnioskodawcy Kompania wykorzystuje swoj ą dominuj ą c ą pozycj ę na rynku sprzeda ż y sortymentów mia ł owych poprzez bezpo ś rednie narzucanie odbiorcom towaru, innym ni ż elektrownie, elektrociep ł ownie i odbiorcy finalni, nieuczciwych i nadmiernie wygórowanych cen. Ceny stosowane przez tego przedsi ę biorc ę s ą nieuczciwe, gdy ż nie opieraj ą si ę na przejrzystych kryteriach kalkulacji. Jedynym kryterium wyznaczania ceny jest przynale ż no ść do okre ś lonej grupy kontrahentów. Tym samym ceny okre ś lone w cenniku nr C1/MGJ/2005 s ą nadmiernie wygórowane, gdy ż nie znajduj ą ż adnego gospodarczego uzasadnienia. Wnioskodawca i inni przedsi ę biorcy nie nale żą cy do kategorii odbiorców uprzywilejowanych odsprzedaj ą c w ę giel s ą zmuszani zaoferowa ć swoim kontrahentom cen ę znacznie wy ż sz ą od tej, któr ą mog ą zaoferowa ć odbiorcy nabywaj ą cy sortymenty mia ł owe po cenach ni ż szych. Bezpo ś rednim skutkiem tego dzia ł ania jest utrudnianie dost ę pu do rynku i ograniczenie konkurencji. Ponadto brak mo ż liwo ś ci nabycia przez przedsi ę biorców nie nale żą cych do grupy odbiorców uprzywilejowanych sortymentów mia ł owych po cenach ni ż szych ni ż okre ś lone w cenniku nr C1/MGJ/2005 to jednocze ś nie dzia ł anie okre ś lone w art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy antymonopolowej, czyli narzucanie uci ąż liwych warunków umów przynosz ą cych Kompanii nieuzasadnione korzy ś ci. W zwi ą zku z tym w dniu 20.04.2005r. Postanowieniem nr 1 zosta ł o wszcz ę te post ę powanie antymonopolowe w zwi ą zku z podejrzeniem nadu ż ywania przez Kompani ę pozycji dominuj ą cej na rynku produkcji i sprzeda ż y mia ł u w ę glowego polegaj ą cego na: - bezpo ś rednim narzucaniu odbiorcom mia ł u w ę glowego, innym ni ż elektrownie, elektrociep ł ownie i odbiorcy finalni, nieuczciwych i nadmiernie wygórowanych cen, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 1 ustawy antymonopolowej, - narzucaniu Wnioskodawcy uci ąż liwego warunku umowy poprzez sprzeda ż mia ł u w ę glowego po cenach okre ś lonych w „Cenniku w ę gla kamiennego energetycznego Nr C1/MGJ/2005 – sortymenty mia ł owe” obowi ą zuj ą cym od dnia 01.01.2005r., co przynosi Kompanii nieuzasadnione korzy ś ci i co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 8 ust. 2 pkt 6 ustawy antymonopolowej (karta nr 48). W pi ś mie z dnia 28.04.2005r. stanowi ą cym odpowied ź na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania antymonopolowego Kompania stwierdzi ł a, ż e nie wszyscy jej kontrahenci dokonuj ą zakupu mia ł u w ę glowego po cenach zawartych w „Cenniku w ę gla kamiennego energetycznego Nr C1/MGJ/2005 – sortymenty mia ł owe” (karty nr 54-55). Zarz ą d Kompanii zatwierdzi ł cen ę podstawow ą dla mia ł ów energetycznych na 2005r. na poziomie ceny bazowej 8,40 PLN/GJ. Cena podstawowa 8,40 PLN/GJ obowi ą zuje w sprzeda ż y spotowej na przedp ł aty oraz w ramach umów sprzeda ż y zawieranych przez kopalnie wchodz ą ce w sk ł ad 2 Kompanii. Dla odbiorców w ę gla kupuj ą cych w Kompanii poni ż ej 500 000 ton w ę gla w skali roku i zu ż ywaj ą cych go do celów produkcji ciep ł a, energii oraz do celów technologicznych stosowany jest upust wynosz ą cy oko ł o (…) % od ceny podstawowej. Z kolei odbiorcy kupuj ą cy powy ż ej 500 000 ton w skali roku gwarantuj ą cy rytmiczny odbiór w ę gla przez ca ł y rok i posiadaj ą cy kontrakty d ł ugoterminowe mog ą zakupi ć w ę giel z upustem wynosz ą cym od (…) % do (…) %. W za łą czeniu Kompania przes ł a ł a cenniki w ę gla kamiennego energetycznego – sortymenty mia ł owe obowi ą zuj ą ce w latach 2004-2005 (karty nr 71-192). Departament Analiz Rynku Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów pod sygn. akt DAR-401-7/05/DW przeprowadzi ł post ę powanie wyja ś niaj ą ce w sprawie badania stanu konkurencji na polskim rynku w ę gla kamiennego. W ramach tego post ę powania przygotowany zosta ł „Raport w sprawie geograficznego wymiaru rynku w ę gla kamiennego” , który postanowieniem nr 2 z dnia 09.10.2006r. zosta ł zaliczony w poczet dowodów w post ę powaniu antymonopolowym prowadzonym na wniosek TD-F „Carbo – Partner” Sp. z o.o. przeciwko Kompanii (karty nr 407-419). W toku post ę powania Organ Antymonopolowy ustali ł , co nast ę puje. Kompania W ę glowa S.A. jest przedsi ę biorc ą prowadz ą cym dzia ł alno ść gospodarcz ą na podstawie wpisu do KRS pod numerem 0000057506. Przedmiotem jej dzia ł alno ś ci jest m.in. wydobywanie w ę gla kamiennego (karty nr 57-69). Wnioskodawca zaopatrywa ł si ę w Kompanii w w ę giel energetyczny – sortymenty mia ł owe i dokonywa ł zap ł aty w oparciu o Cennik w ę gla kamiennego energetycznego Nr C1/MGJ/2005 – sortymenty mia ł owe obowi ą zuj ą cy od 1.01.2005r. i na potwierdzenie tego faktu przes ł a ł stosowne faktury (karty nr 6-19). Zgodnie z tym cennikiem tona w/w sortymentu w ę gla kosztowa ł a od 151,20 PLN do 252 PLN w zale ż no ś ci od warto ś ci opa ł owej w stanie roboczym Q i r , która wynosi od poni ż ej 18 000 kJ/kg do powy ż ej 30 000 kJ/kg. W przeliczeniu w ka ż dym przypadku cena wynosi ł a 8, 40 PLN/GJ (karta nr 189). 6.01.2005r. Wnioskodawca skierowa ł do Kompanii pismo o tre ś ci: „ w zwi ą zku z rozbie ż nymi informacjami na temat cen w ę gla w sortymentach mia ł owych obowi ą zuj ą cych od 1 stycznia 2005r. zwracam si ę z pro ś b ą o przes ł anie aktualnych cenników na adres naszej firmy” (karta nr 20). Na pismo to nie zosta ł a udzielona odpowied ź pisemna, ale jak wyja ś ni ł a Kompania, w dniu 10.01.2005r. Wnioskodawcy przekazano telefonicznie informacj ę , ż e aktualne cenniki sortymentów mia ł owych dost ę pne s ą na stronie internetowej www.kwsa.pl (karta nr 243). Nast ę pnie pe ł nomocnik Wnioskodawcy w pi ś mie z dnia 16.02.2005r. kierowanym do Kompanii stwierdzi ł , ż e z udost ę pnionych cenników wynika, i ż przy sprzeda ż y stosowane s ą zró ż nicowane stawki cen dla ró ż nych kategorii odbiorców. Najni ż sze ceny przewidziane s ą dla elektrowni i elektrociep ł owni oraz dla odbiorców finalnych. Pozostali kontrahenci mog ą nabywa ć w ę giel po cenach okre ś lonych w cenniku C1/MGJ/2005, który przewiduje ceny najwy ż sze. Wnioskodawca nie mo ż e kupowa ć w ę gla po cenach ni ż szych ni ż te które zosta ł y okre ś lone w w/w cenniku C1/MGJ/2005. St ą d te ż wezwano Kompani ę do zaprzestania stosowania zró ż nicowanych cen sprzeda ż y w ę gla kamiennego energetycznego i przedstawienia Wnioskodawcy oferty sprzeda ż y wed ł ug ujednoliconych cen dla wszystkich odbiorców. W razie odmowy ujednolicenia cen zagro ż ono z ł o ż eniem wniosku o wszcz ę cie post ę powania do Organu Antymonopolowego (karta nr 21). Na w/w pismo pe ł nomocnika Wnioskodawcy nie zosta ł a udzielona odpowied ź . Kompania wyja ś ni ł a, ż e w przedmiotowym pi ś mie wezwano j ą do zaprzestania stosowania zró ż nicowanych cen sprzeda ż y w ę gla, co nie mog ł o zosta ć uczynione w ś wietle przyj ę tych zasad sprzeda ż y (karta nr 243). 3 Z danych przedstawionych przez Kompani ę wynika, ż e odbiorcy sortymentów mia ł owych zasadniczo zostali podzielenie na 3 grupy i w zale ż no ś ci od przynale ż no ś ci do którejkolwiek z tych grup mieli mo ż liwo ść zakupu w ę gla na podstawie okre ś lonych cenników. Podzia ł ten znalaz ł odzwierciedlenie w dokumencie „Strategia sprzeda ż y w ę gla Kompanii W ę glowej S.A.” stanowi ą cym za łą cznik nr 1 do uchwa ł y zarz ą du Nr 1164/2005 z dnia 26.04.2005r. (karty nr 245-262). W pkt IV Strategii dotycz ą cym polityki cenowej stwierdzono, ż e w odniesieniu do sortymentów grubych i ś rednich baz ą dla stosowanych cen jest ich poziom z IV kwarta ł u 2004r. Dla autoryzowanych sprzedawców oraz dla odbiorców, którzy zawarli umowy z Kompani ą , ceny b ę d ą o oko ł o (…) % ni ż sze ni ż przy sprzeda ż y bez zawartych umów i w sprzeda ż y drobnicowej (spot). W odniesieniu do mia ł ów energetycznych cen ę podstawow ą wyznaczono na poziomie ceny bazowej 8,40 PLN/GJ. Cena podstawowa obowi ą zuje w sprzeda ż y spotowej na przedp ł aty oraz w ramach umów sprzeda ż y zawieranych przez kopalnie wchodz ą ce w sk ł ad Kompanii. Dla odbiorców w ę gla zu ż ywaj ą cych go do celów produkcji ciep ł a, energii oraz do celów technologicznych i posiadaj ą cych podpisane z Kompani ą umowy przy zakupie poni ż ej 500 000 ton w skali roku zastosowano upust w wysoko ś ci oko ł o (…) % od ceny podstawowej. Dla najwi ę kszych odbiorców kupuj ą cych powy ż ej 500 000 ton rocznie oraz posiadaj ą cych d ł ugoterminowe kontrakty zastosowany zosta ł upust w wysoko ś ci oko ł o od (…) % do (…) %. Dla ka ż dej z w/w grup odbiorców opracowano odr ę bne cenniki o okre ś lonych symbolach. Cenniki o symbolu A stosowane s ą w przypadku udzielenia upustu w wysoko ś ci od (…) % do (…) %, o symbolu B- w przypadku upustu (…) %, a C i D w cennikach bez upustu (karta nr 210). Przyk ł adowo w 2005r. obowi ą zywa ł o 6 cenników o symbolu B, które ró ż ni ł y si ę pomi ę dzy sob ą cen ą 1 GJ energii zawartej w w ę glu dla poszczególnych klas zbytu okre ś lanych przez warto ść opa ł ow ą w stanie roboczym, zakresem klas zbytu, przedzia ł ami zawarto ś ci siarki oraz zawarto ś ci popio ł u. Jako przyczyn ę stosowania upustów w w/w wysoko ś ci Kompania wskaza ł a, ż e przyj ę ta przez ni ą strategia dzia ł ania w sferze dystrybucji w ę gla oparta jest na upraszczaniu powi ą za ń handlowych. Aby osi ą gn ąć za ł o ż one cele i zwi ą za ć odbiorców w ę gla z producentem umowami wieloletnimi lub na okres co najmniej jednego roku, które gwarantuj ą rytmiczn ą stabiln ą produkcj ę w ę gla przy jego du ż ej sezonowo ś ci sprzeda ż y – zastosowano powszechnie stosowany w handlu element marketingowy jakim jest upust cenowy. Odbiorcy korzystaj ą cy z upustu podpisuj ą z Kompani ą umowy wieloletnie lub na okres co najmniej jednego roku. Deklaruj ą oni w miar ę rytmiczny odbiór w ę gla zgodnie z harmonogramem zawartym w umowie, precyzuj ą wymagania jako ś ciowe i ilo ś ciowe co pozwala na zbilansowanie po stronie produkcji w ę gla o odpowiednich parametrach jako ś ciowych (karty nr 271-272). Wy ż ej wskazana „Strategia sprzeda ż y w ę gla Kompanii W ę glowej S.A.” stanowi ą ca za łą cznik nr 1 do uchwa ł y zarz ą du Nr 1164/2005 z dnia 26.04.2005r. obowi ą zywa ł a wy łą cznie do 31.12.2005r. Od 1.01.2006r. obowi ą zuj ą w Kompanii nowe cenniki dla w ę gla energetycznego – sortymentów miarowych (karty nr 326-354). Podstawowymi cennikami s ą : cennik Nr B3/MGJ/2006 obowi ą zuj ą cy w sprzeda ż y przy odbiorze transportem kolejowym i ta ś moci ą giem na przedp ł aty oraz cennik Nr D3/MDR/2006 obowi ą zuj ą cy w sprzeda ż y przy odbiorze transportem samochodowym. Stosowane s ą one przy sprzeda ż y dla wszystkich odbiorców indywidualnych, ciep ł owni i elektrociep ł owni przemys ł owych i komunalnych, cukrowni, cementowni, odlewni i innych zak ł adów przemys ł owych (karty nr 323, 326-327). Cenniki o Nr B1/MGJ/2006 i Nr B2/MGJ/2006 obowi ą zuj ą w/w odbiorców (za wyj ą tkiem odbiorców indywidualnych), którzy uzyskali zgod ę na odroczony termin p ł atno ś ci (karty nr 323, 328-329). 4 Pozosta ł e cenniki znajduj ą zastosowanie przy sprzeda ż y dla elektrowni zawodowych, elektrociep ł owni zawodowych, zak ł adów hutniczych, chemicznych i azotowych, jednak ż e kryterium prowadzonej dzia ł alno ś ci nie jest kryterium stosowania okre ś lonego cennika. Przedmiotowe cenniki, a tym samym poziom stosowanych cen s ą wynikiem indywidualnych negocjacji prowadzonych z najwi ę kszymi kontrahentami. Podstaw ą do prowadzenia indywidualnych negocjacji cenowych jest ilo ść w ę gla jak ą kontrahent kupuje w skali roku, wieloletni kontrakt i rytmiczny odbiór w ę gla z kopal ń (karty nr 323, 330-354). W 2004r. ś wiatowa produkcja w ę gla kamiennego wynios ł a 4 529,2 mln ton. Najwi ę kszym producentem w ę gla by ł y Chiny (1956,2 mln ton). W ś wiatowej czo ł ówce producentów znajduje si ę równie ż Polska, która w 2004 r. wyprodukowa ł a 99 mln ton 1 . Co stanowi ł o ponad 36% produkcji wszystkich krajów UE i oko ł o 5% produkcji ś wiatowej. Nale ż y zaznaczy ć , i ż du ż a cz ęść produkowanego w ę gla zu ż ywana jest lokalnie. W obrocie mi ę dzynarodowym w 2004r. znalaz ł o si ę 775 mln ton (dane IEA). Zasoby w ę gla, w przeciwie ń stwie do innych ź róde ł energetycznych, roz ł o ż one s ą równomiernie (jedynym rejonem ś wiata, gdzie nie ma zasobów w ę gla jest Bliski Wschód), jednak ż e Europa, ze wzgl ę du na znacz ą ce zapotrzebowanie jest regionem importuj ą cym w ę giel. Spo ś ród 25 krajów UE jedynie w Polsce i Czechach produkcja w ę gla przewy ż sza jego zu ż ycie. W 2004r. eksport do krajów UE wyniós ł 270 mln ton. W 2005r. w Polsce wskutek prowadzonych przez przedsi ę biorstwa górnicze dzia ł a ń restrukturyzacyjnych nast ą pi ł o zmniejszenie, w stosunku do 2004r., wydobycia w ę gla kamiennego o 2 160,8 tys. ton 2 . W zwi ą zku z tym spad ł a równie ż sprzeda ż w ę gla, jakkolwiek spadek sprzeda ż y wi ą za ł si ę te ż z innymi czynnikami przedstawionymi poni ż ej. Sprzeda ż ogó ł em w ę gla kamiennego w 2005r. obni ż y ł a si ę w porównaniu do 2004r. o 4 594,0 tys. ton osi ą gaj ą c poziom 94 257,1 tys. ton. Kszta ł towanie si ę wielko ś ci sprzeda ż y wed ł ug kierunków i g ł ównych odbiorców krajowych w 2004r. oraz 2005r. przedstawia Tabela 1. Tabela 1. Sprzeda ż wed ł ug kierunków i g ł ównych odbiorców krajowych w 2004r. oraz 2005r. Sprzeda ż [ tys. ton ] 2004r. 2005r. Ró ż nica 2005-2004 [ tys. ton ] Dynamika [ % ] Sprzeda ż ogó ł em 98 851,1 94 257,1 -4 594,0 95,4 wywóz do UE i eksport 20 791,6 19 549,8 -1 241,8 94,0 kraj 78 059,5 74 707,3 -3 352,2 95,7 energetyka zawodowa 37 792,3 39 741,9 1 949,6 105,2 energetyka przemys ł owa 601,5 1 386,7 785,2 230,5 ciep ł ownie przemys ł owe i komunalne 4 547,4 4 884,6 337,2 107,4 inni odbiorcy przemys ł owi 1 884,9 1 269,0 -615,9 67,3 koksownie 13 129,8 10 649,8 -2 479,9 81,1 w tym w tym pozostali odbiorcy krajowi 20 103,6 16 775,3 -3 328,3 83,4 1 Coal Information OECD/IEA, 2005 2 Opracowanie Ministerstwa Gospodarki pt.: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” Warszawa, maj 2006r.; www.mgip.gov.pl 5 Ź ród ł o: Opracowanie Ministerstwa Gospodarki pt.: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” Warszawa, maj 2006r.; www.mgip.gov.pl Obni ż enie sprzeda ż y ogó ł em w 2005r. by ł o wynikiem obni ż enia wywozu do UE i eksportu poza kraje UE o 6,0% oraz sprzeda ż y krajowej o 4,3%. W krajowej sprzeda ż y w ę gla kamiennego charakterystycznym by ł o zwi ę kszenie sprzeda ż y do energetyki zawodowej (o 5,2%), energetyki przemys ł owej (o 130,5%), ciep ł owni przemys ł owych i komunalnych (o 7,4%) oraz obni ż enie sprzeda ż y w grupie odbiorców „inni odbiorcy przemys ł owi” (o 32,7%), do koksowni (o 18,9%) i do grupy odbiorców „pozostali odbiorcy krajowi” (o 16,6%). Oznacza to, ż e te trzy ostatnie grupy odbiorców pozyska ł y inne ź ród ł a zaopatrzenia w w ę giel kamienny, np. z importu, który wzrós ł w 2005r. o oko ł o 50% (dotyczy ł o to przede wszystkim w ę gla energetycznego), do poziomu 3,4 mln ton. W 2004r. import w ę gla do Polski roku wynosi ł 2 402 tys. ton, z tego import wewn ą trzeuropejski (Niemcy, Czechy, Wielka Brytania) stanowi ł 618 tys. ton, z Rosji sprowadzono 1 536 tys. ton, z pozosta ł ych krajów by ł ego ZSRR 211 tys. ton, a z Wenezueli i Kolumbii 31 tys. ton. Udzia ł importu w zu ż yciu krajowym wyniós ł zatem w 2004r. ok. 3%. Eksport w 2005r. wyniós ł łą cznie 19 549,8 tys. ton (to jest oko ł o 21% sprzeda ż y ogó ł em), w tym 16 392,7 tys. ton w ę gla energetycznego (o 1 097,7 tys. ton mniej ni ż w 2004 r.) oraz 3 157,1 tys. ton w ę gla koksowego (o 144,1 tys. ton mniej), z tego: − wywieziono do krajów UE 17 968,3 tys. ton (92% ogó ł em wywiezionego i wyeksportowanego w ę gla), w tym 15 490,0 tys. ton w ę gla do celów energetycznych oraz 2 478,3 tys. ton w ę gla do koksowania, − wyeksportowano poza kraje UE 1 556,9 tys. ton, w tym 889,5 tys. ton w ę gla energetycznego oraz 667,4 tys. ton w ę gla koksowego. Najwi ę kszym odbiorc ą w ę gla kamiennego w ś ród krajów Unii Europejskiej by ł y w 2005r. Niemcy, do których wywieziono 7 036,1 tys. ton (39,2% w ę gla ogó ł em wywiezionego do krajów UE), natomiast w ś ród krajów spoza UE – Maroko, do którego wyeksportowano 435,7 tys. ton (28,0% w ę gla ogó ł em wyeksportowanego poza granice UE). Organ Antymonopolowy zwa ż y ł co nast ę puje. Art. 8 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zawiera generalny zakaz nadu ż ywania pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym przez jednego lub kilku przedsi ę biorców. Wnioskodawca zarzuci ł Kompanii stosowanie praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę , o których mowa w art. 8 ust. 2 pkt 1 i 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Praktyki ograniczaj ą ce konkurencj ę stosowane przez przedsi ę biorców ujawniaj ą si ę na okre ś lonym rynku. St ą d te ż dla poprawnej oceny zachowania Kompanii w kontek ś cie przes ł anek wynikaj ą cych z art. 8 ust. 2 pkt 1 i 6 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów konieczne jest zdefiniowanie rynku w ł a ś ciwego w sprawie. Zgodnie z art. 4 pkt 8 w/w ustawy przez rynek w ł a ś ciwy rozumie si ę rynek towarów, które ze wzgl ę du na ich przeznaczenie, cen ę oraz w ł a ś ciwo ś ci, w tym jako ść , s ą uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz s ą oferowane na obszarze, na którym, ze wzgl ę du na ich rodzaj i w ł a ś ciwo ś ci, istnienie barier dost ę pu do rynku, preferencje konsumentów, znacz ą ce ró ż nice cen i koszty transportu, panuj ą zbli ż one warunki konkurencji. Rynek w ł a ś ciwy w danej sprawie wyznaczaj ą dwa skorelowane ze sob ą poj ę cia: rynku w ł a ś ciwego produktowo i rynku w ł a ś ciwego geograficznie. Rynek w uj ę ciu produktowym odnosi si ę do wszystkich towarów jednego rodzaju, które poprzez szczególne w ł a ś ciwo ś ci, w szczególno ś ci za ś przeznaczenie, funkcje u ż ytkowe i cen ę odró ż niaj ą si ę od innych towarów w taki sposób, ż e nie istnieje mo ż liwo ść dowolnej ich zamiany. Rynek pod wzgl ę dem przedmiotowym (asortymentowym) tworz ą wi ę c towary, które z punktu widzenia nabywcy charakteryzuj ą si ę substytutywno ś ci ą . Dzia ł alno ść 6 Kompanii, której dotycz ą postawione zarzuty odbywa si ę na rynku sprzeda ż y w ę gla. Ze wzgl ę du na przeznaczenie poszczególnych rodzajów w ę gla kamiennego mo ż na go podzieli ć na w ę giel energetyczny, który jest wykorzystywany przy produkcji energii oraz koksowy, który znajduje zastosowanie przy produkcji wyrobów ze stali. We wszystkich typach w ę gla rozró ż nia si ę ponadto sortymenty zwi ą zane z wielko ś ci ą ziarna. Podstawowe sortymenty w ę gla kamiennego to: sortymenty grube (k ę sy, kostka, orzech) o wymiarach ziaren od 25 do ponad 120 mm, sortymenty ś rednie (groszek i grysik) o wymiarach od 5 do 30 mm oraz mia ł – poni ż ej 6 mm. W ę giel kamienny nie ma swojego substytutu. Wskazuje na to fakt, i ż wi ę kszo ść odbiorców korzysta z w ę gla jako produktu nie maj ą cego swojego odpowiednika przy stosowanych technologiach (np. elektrownie i elektrociep ł ownie opalane w ę glem). Opieraj ą c si ę na powy ż szych kryteriach Organ Antymonopolowy ustali ł , i ż rynkiem w ł a ś ciwym w uj ę ciu produktowym w niniejszej sprawie jest rynek sprzeda ż y w ę gla kamiennego. Zgodnie z definicj ą rynku geograficznego zawart ą w Obwieszczeniu Komisji Europejskiej "w ł a ś ciwy rynek geograficzny obejmuje obszar, na którym dane przedsi ę biorstwa uczestnicz ą w poda ż y i popycie na produkty lub us ł ugi, na którym warunki konkurencji s ą wystarczaj ą co jednorodne, oraz który mo ż e zosta ć odró ż niony od s ą siaduj ą cych obszarów ze wzgl ę du na to, ż e warunki konkurencji na tym obszarze znacznie si ę ró ż ni ą ". 3 Na podstawie powy ż szej definicji mo ż na wyró ż ni ć czynniki pozwalaj ą ce okre ś li ć geograficzny wymiar rynku. S ą to te elementy, które przes ą dzaj ą o specyfice konkurencji w danym regionie, która powoduje, i ż podmioty spoza tego obszaru nie posiadaj ą takich samych warunków do prowadzenia dzia ł alno ś ci gospodarczej na danym rynku geograficznym. Do najwa ż niejszych czynników wyró ż niaj ą cych rynek geograficzny nale żą : − bariery w wymianie mi ę dzy regionami, − rzeczywisty poziom wymiany z innymi regionami, − koszty transportu, − ograniczenia celne, − ograniczenia wynikaj ą ce z ryzyka kursu walut, − ceny danego produktu, dla którego okre ś lany jest rynek geograficzny oraz ceny jego sk ł adników i pochodnych, − bariery prawne ograniczaj ą ce obrót danym towarem. Z danych liczbowych obrazuj ą cych sytuacj ę Polski na ś wiatowym i europejskim rynku produkcji w ę gla kamiennego, przedstawionych powy ż ej w cz ęś ci uzasadnienia obejmuj ą cej stan faktyczny wynika, ż e jakkolwiek na rynku polskim znajduje si ę znaczna nadwy ż ka wyprodukowanego w ę gla, która jest eksportowana, to mo ż liwe jest tak ż e importowanie tego produktu. Przedsi ę biorcy zaopatruj ą si ę za granic ą przede wszystkim w Rosji, w Czechach i w Niemczech. Z informacji uzyskanych od producentów i odbiorców w ę gla uzyskanych w toku post ę powania wyja ś niaj ą cego przeprowadzanego przez Departament Analiz Rynku Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów pod sygn. akt DAR-401-7/05/DW w sprawie badania stanu konkurencji na polskim rynku w ę gla kamiennego, wynika, i ż transport nie ma wi ę kszego wp ł ywu na w ł a ś ciwo ś ci fizyko-chemiczne w ę gla. Jedynym czynnikiem wp ł ywaj ą cym na jako ść w ę gla mo ż e by ć wilgo ć , wywo ł ana warunkami atmosferycznymi (obfite opady deszczu b ą d ź ś niegu). Jest to jednak efekt przemijaj ą cy. Opady atmosferyczne mog ą wp ł yn ąć na zmian ę wilgoci powierzchniowej w ę gla, jednak ż e po pewnym czasie woda odparowuje i w ę giel odzyskuje poprzednie w ł a ś ciwo ś ci fizyko-chemiczne. Dzieje si ę tak w przypadku, je ś li w ę giel przewo ż ony jest w wagonach kolejowych i samochodach bez plandek. W przypadku sortymentów grubych w czasie przewo ż enia mog ą nast ą pi ć zmiany w sk ł adzie 3 Obwieszczenie Komisji w sprawie definicji rynku w ł a ś ciwego dla potrzeb wspólnotowego prawa konkurencji, Dz.U. (WE) 97/C 372/05 7 ziarnowym, tj. kruszenie ziaren grubych. Dzieje si ę tak zw ł aszcza przy d ł u ż szych trasach przewozowych oraz z ł ym stanie nawierzchni dróg. W przypadku sortymentów mia ł owych, ś rednich i koksowych transport nie zmienia w ł a ś ciwo ś ci w ę gla. W zale ż no ś ci od rodzaju i miejsca u ż ytkownika w ę gla oraz wymaga ń kontrahenta, stosuje si ę przewa ż nie dwa rodzaje transportu: kolejowy i samochodowy. Kolej ą realizowane s ą g ł ównie wysy ł ki do masowych odbiorców z sektorów przemys ł owych, w tym z sektora elektroenergetyki zawodowej i koksownictwa. Transport samochodowy realizowany jest przewa ż nie do obs ł ugi pojedynczych zamówie ń na niewielkiej i ś redniej odleg ł o ś ci. Koszty transportu zale żą od rodzaju transportu a tak ż e od tego, czy jest to transport w ł asny czy naj ę ty. Trzeba ponadto podkre ś li ć , i ż stawki poszczególnych przewo ź ników s ą trudne do porównania, poniewa ż oprócz podstawowych stawek przewozowych udzielaj ą oni rabatów w zale ż no ś ci od ogólnego tona ż u, tona ż u jednorazowej partii, kierunku spedycji i odleg ł o ś ci. Wybór danego ś rodka transportu zale ż y od kilku czynników, w ś ród których wymieni ć nale ż y: 1) warunki umowy ustalone w drodze negocjacji przez zainteresowane strony, 2) wielko ść zakupu, 3) po ł o ż enie geograficzne odbiorcy, 4) potencja ł sk ł adowy odbiorcy, 5) rodzaj i wydajno ść systemu roz ł adunkowego, 6) ograniczenia administracyjne obowi ą zuj ą ce na terenie odbioru. Przewa ż nie koszty transportu w ę gla pokrywa nabywca. Czasami tylko, w wyniku negocjacji ponosi je dostawca. Z informacji od odbiorców w ę gla kamiennego wynika, i ż koszty transportu w ę gla nie zale żą od rodzaju w ę gla, a od odleg ł o ś ci odbiorcy od miejsca zakupu oraz ś rodka transportu. Przy danej odleg ł o ś ci s ą zatem jednakowe zarówno dla sortymentów grubych, ś rednich, mia ł owych, jak i dla w ę gla koksowego. W zwi ą zku z tym, w przypadku sortymentów mia ł owych, które s ą ta ń sze, koszt transportu b ę dzie stanowi ł wi ę kszy procent ni ż w przypadku w ę gla grubego i ś redniego. Poni ż ej przedstawiono ś rednie koszty transportu w ę gla oraz szacunkowy ś redni udzia ł kosztów transportu w cenie loco magazynu nabywcy. Tabela 2. Zestawienie szacunkowych kosztów transportu i ś redniego szacunkowego ich udzia ł u w cenie loco nabywcy w 2005r. szacunkowy ś redni udzia ł kosztów transportu 1 tony w ę gla w cenie loco magazynu nabywcy rodzaj transportu odleg ł o ść szacunkowe koszty transportu 1 tony w ę gla w ę giel gruby w ę giel ś redni mia ł w ę giel koksowy 250km 35-50 z ł 14-15% 15-20% 10-30% 500 km 42-89z ł 13-28% 15-36% 15-53% 12-16% kolejowy 1500 km ok. 160z ł ok. 50% 250 km 21-48z ł 8-15% 15-17% 10-28% 500 km 42-87z ł 13-25% 16-35% 15-50% ok.12% samochodowy 1500 km ok. 160z ł 250 km ok. 20 z ł ok. 10% 500 km ok. 20 z ł ok. 12% 1500 km ok. 21 z ł ok. 10% morski 4 2600 km ok. 37 z ł 8,5% 4 W przypadku transportu morskiego nale ż y uwzgl ę dni ć dodatkowo koszty transportu kolejowego na trasie kopalnia – port (ok. 600 km) w wysoko ś ci ok. 43 z ł /t oraz koszty prze ł adunku w ę gla w portach morskich w wysoko ś ci ok. 10 z ł /t. 8 5300 km ok. 61 z ł 18% 6150 km ok. 48 z ł ok. 19% Ź ród ł o: Opracowanie na podstawie danych pochodz ą cych od przedsi ę biorców obj ę tych post ę powaniem wyja ś niaj ą cym sygn. akt DAR-401-7/05/DW w sprawie badania stanu konkurencji na polskim rynku w ę gla kamiennego. Jak wynika z powy ż szej tabeli, koszt ro ś nie wraz z odleg ł o ś ci ą , jednak w wolniejszym tempie. Przy odleg ł o ś ci 250 km górna granica op ł aty wynosi 50 z ł , podczas, gdy przy odleg ł o ś ci 1500 km (tj. sze ś ciokrotnie wi ę kszej) wynosi 160, tj. ok. trzykrotnie wi ę cej, zarówno w przypadku transportu kolej ą , jak i samochodowego. Jeszcze bardziej widoczne jest to w przypadku transportu morskiego. Nale ż y zwróci ć ponadto uwag ę , i ż koszty transportu kolejowego s ą wy ż sze od kosztów transportu samochodowego, co przek ł ada si ę na ś rednie udzia ł y tych kosztów w cenie loco nabywcy w ę gla. W przypadku transportu morskiego koszty s ą zdecydowanie ni ż sze ni ż w dwóch pozosta ł ych, jednak ż e po uwzgl ę dnieniu dodatkowych kosztów zwi ą zanych z dowozem kolej ą , mog ą one by ć wy ż sze od kosztów transportu kolejowego i samochodowego przy odleg ł o ś ciach 250 km i 500 km, natomiast przy wi ę kszych odleg ł o ś ciach s ą bardziej op ł acalne. Z relacji przedsi ę biorców wynika, i ż w chwili obecnej, w zwi ą zku z pojawieniem si ę na rynku przewozowym prywatnych firm kolejowych, znacznie poszerzy ł a si ę oferta przewozowa. W zakresie stosowanych taryf przewozowych oraz jako ś ci us ł ug konkurencja wzros ł a. Przewo ź nicy gwarantuj ą swym klientom konkurencyjne ceny, elastyczno ść reagowania na ich potrzeby oraz d ł ugoletni ą , stabiln ą wspó ł prac ę . Przy realizacji umowy sprzeda ż y w ę gla z kopalni kupuj ą cy zawiera odr ę bne umowy z wybranym przez siebie przewo ź nikiem, negocjuj ą c indywidualne ceny transportu. Czynnikiem decyduj ą cym o wyborze przewo ź nika s ą stosowane przez nich poziomy kosztów transportu wynikaj ą ce z taryf przewozowych. Koszty transportu w ę gla przy ustalaniu ceny ko ń cowej s ą zale ż ne od cen wynegocjowanych z przewo ź nikiem. Ka ż dy odbiorca w ę gla ma z regu ł y ró ż ne warunki wspó ł pracy okre ś lone w zawartych umowach. O zwi ę kszaniu si ę konkurencyjno ś ci przewozów ś wiadcz ą tak ż e spadaj ą ce ceny frachtu, które równie ż maj ą wp ł yw na obni ż anie si ę cen w ę gla kamiennego. Tabela 3. Kszta ł towanie si ę ś rednich stawek frachtu (w USD/t) w styczniu, lipcu i grudniu 2005r. okres RPA 5 /ARA 6 Australia 7 /ARA Kolumbia 8 /ARA USA 9 /ARA porty polskie/ ARA stycze ń 05 19,0 27,3 20,4 22,3 9,0 lipiec 05 10,3 15,3 10,9 11,0 7,0 grudzie ń 05 12,4 17,1 12,9 12,9 6,5 Ź ród ł o: Zestawienie na podstawie opracowania Ministerstwa Gospodarki pt.: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” Warszawa, maj 2006r.; www.mgip.gov.pl. W okresie stycze ń – lipiec 2005r. nast ą pi ł du ż y spadek cen frachtu (ok. 50-60%), nast ę pnie ceny wzros ł y o ok. 10-20%. W przypadku stawek frachtowych w przewozach porty polskie/ARA równie ż wyst ą pi ł spadek cen w tym samym okresie o 20%, a nast ę pnie do 5 Richards Bay 6 Amsterdam – Roterdam - Antwerpia 7 Queensland 8 Puerto Bolivar 9 Hampton Roads 9 grudnia 2005r. ceny spad ł y o ok. 10%. Spadek cen frachtu widoczny by ł we wszystkich relacjach przewozowych dla wszystkich grup tona ż y. Z powy ż szej analizy wynika, ż e koszty transportu nie stanowi ą znacz ą cej bariery ograniczaj ą cej mo ż liwo ść nabywania w ę gla za granic ą . Warto ś ci ś rednie kosztów kszta ł tuj ą si ę na poziomie kilkunastu procent ceny loco. Dodatkowo ze wzgl ę du na rosn ą ca konkurencj ę na rynku us ł ug transportu l ą dowego oraz na spadaj ą ce ceny frachtu koszty transportu w ę gla kamiennego spadaj ą . W krajach Unii Europejskiej ustalanie cen w ę gla przez kopalnie, które otrzymuj ą pomoc pa ń stwa, odbywa si ę wed ł ug specyficznych zasad. Wynikaj ą one z zapisów w Rozporz ą dzeniu Rady (WE) dotycz ą cego udzielania pomocy publicznej przedsi ę biorcom prowadz ą cym dzia ł alno ść w sektorze górnictwa w ę gla nr 1407/2002, rozporz ą dzenie to w art. 4 stanowi, i ż „ wielko ść pomocy na ton ę ekwiwalentu w ę gla nie mo ż e spowodowa ć sytuacji, by ceny w ę gla producentów Wspólnoty by ł y ni ż sze od cen w ę gla o podobnej jako ś ci pochodz ą cego z krajów trzecich” 10 . W praktyce przedsi ę biorstwa w ę glowe, chc ą c uzyska ć pomoc, musz ą uzgadnia ć ceny na poziomie kosztów importu ekwiwalentnego jako ś ciowo w ę gla. Taka cena importowa, zgodnie z art. 4 Rozporz ą dzenia Rady (WE) 405/2003 11 , to cena bez c ł a i podatku na granicy UE produktów w ę glowych wchodz ą cych na obszar celny Wspólnoty, ustalana w oparciu o ton ę ekwiwalentu w ę gla (tj. 29,302 GJ/t) przeznaczonego do elektrowni i w oparciu o standardowy gatunek w ę gla przeznaczonego do koksowni/pieców hutniczych. Kopalnie Unii nie b ę d ą te ż sprzedawa ć w ę gla dro ż ej ni ż obliczona cena importowa, gdy ż wówczas otrzymana pomoc b ę dzie mniejsza a równocze ś nie w ę giel (ze wzgl ę du na wy ż sze ceny) nie b ę dzie konkurencyjny w stosunku do w ę gla importowanego. Ponadto, zgodnie z w/w Rozporz ą dzeniem Rady (WE) 405/2003, pa ń stwo cz ł onkowskie ma obowi ą zek monitorowania importu w ę gla z krajów trzecich i publikowania zgromadzonych danych w celu oszacowania parytetu importowego. Bior ą c pod uwag ę powy ż sze, obecnie pomoc publiczna udzielana kopalniom nie powoduje, i ż w danym kraju cz ł onkowskim nast ę puje uprzywilejowanie przedsi ę biorców produkuj ą cych w ę giel w ten sposób, ż e s ą oni w stanie sprzedawa ć swój produkt po cenach uwzgl ę dniaj ą cych zewn ę trzne wsparcie finansowe. Co za tym idzie, nie jest obecnie mo ż liwe przyj ę cie, i ż rynek w ę gla z geograficznego punktu widzenia ma charakter krajowy ze wzgl ę du na pomoc publiczn ą udzielan ą w danym kraju cz ł onkowskim. Okre ś laj ą c rynek geograficzny mo ż na pos ł u ż y ć si ę prostymi narz ę dziami statystycznymi, np. testem Elzinga-Hogarty 12 . Miara ta oparta jest o agregatowe dane statystyczne dotycz ą ce handlu danym towarem w okre ś lonym regionie, który ma zosta ć zweryfikowany jako odr ę bny rynek geograficzny. U ż ywaj ą c tej metody, w pierwszym kroku przyjmuje si ę za ł o ż enie, co do obszaru potencjalnego rynku geograficznego, i dokonuje si ę oblicze ń dwóch wska ź ników LIFO (little in from ouside) oraz LOFI – (little of from inside), czyli okre ś la si ę wewn ę trzne zu ż ycie danego towaru, a nast ę pnie dokonuje si ę analizy, w jakim stopniu zapotrzebowanie na ten towar jest pokrywane wewn ę trzn ą produkcj ą oraz jaka cz ęść ca ł kowitej sprzeda ż y producentów z regionu sprzedawana jest wewn ą trz regionu. Je ż eli oba wska ź niki przekraczaj ą 90% 13 , wówczas mo ż na mówi ć o tym, ż e analizowany region stanowi odr ę bny rynek 10 Rozporz ą dzenie Rady (WE) z dnia 23 lipca 2002r. w sprawie pomocy pa ń stwa dla przemys ł u w ę glowego, Dz.U. (WE) L 205 z 02.08.2002 11 Rozporz ą dzenie Rady (WE) z dnia 23 lipca 2002r. dotycz ą ce wspólnotowego monitorowania przywozu w ę gla kamiennego pochodz ą cego z pa ń stw trzecich, Dz.U. (WE) L 62 z 06.03.2003 12 Elzinga K.G., Hogarty T.F. „The problem of geographic market delineation revisited; the case of coal” 1978 Antitrust Bulletin no 23 13 Elzinga K.G., Hogarty T.F. „The problem of geographic market delineation in antimerger suits” Journal of Reprints for Antitrust Law and Economics vol. 15 1984 10 geograficzny dla danego towaru. Zak ł adaj ą c, ż e polski rynek w ę gla kamiennego jest odr ę bnym rynkiem geograficznym, nale ż a ł oby zatem udowodni ć , ż e jednocze ś nie ponad 90% zapotrzebowania na w ę giel jest pokrywane z produkcji krajowej i ponad 90% produkcji w ę gla kamiennego jest sprzedawana na rynek krajowy. Opieraj ą c si ę na wcze ś niej zaprezentowanych danych statystycznych, wiadomo, ż e ok. 95% zapotrzebowania na w ę giel kamienny jest pokrywane z krajowej produkcji, ale na rynek krajowy trafia oko ł o 78% ca ł kowitej produkcji w ę gla kamiennego. Zatem na podstawie testu Elzinga-Hogarty nie mo ż na stwierdzi ć , i ż geograficznie rynkiem w ł a ś ciwym dla produkcji w ę gla kamiennego jest rynek krajowy. Dodatkowymi metodami, które brane s ą pod uwag ę przy analizie ogranicze ń w wymianie handlowej na danym rynku geograficznym mog ą by ć wska ź niki ryzyka kursu walutowego, czy obci ąż e ń celnych. Analizuj ą c ryzyko kursu walutowego nale ż y stwierdzi ć , i ż obecnie kszta ł tuje si ę ono na poziomie niskim do umiarkowanego. Jak wynika z danych NBP, poziom waha ń rocznych nie przekracza 10% - co oznacza niskie ryzyko kursowe dla obrotu z zagranic ą . Wykres. Kurs USD i EURO w 2005r. 0,0 1,0 2,0 3,0 4,0 5,0 04-12-31 05-01-31 05-02-28 05-03-31 05-04-30 05-05-31 05-06-30 05-07-31 05-08-31 05-09-30 05-10-31 05-11-30 1 USD 1 EUR Ź ród ł o: NBP Na w ę giel nie jest pobierane c ł o, nie ma wi ę c tak ż e ogranicze ń zwi ą zanych z obci ąż eniami celnymi. Jak to podnoszono powy ż ej ze wzgl ę du na przeznaczenie poszczególnych rodzajów w ę gla kamiennego w ę giel mo ż na podzieli ć na energetyczny i koksowy. Obrót w ę glem kamiennym, bez wzgl ę du na jego rodzaj, nie ma barier w handlu mi ę dzynarodowym. Nie istniej ą ż adne ograniczenia importowe ani eksportowe w postaci ce ł , kontyngentów, limitów itp. na handel w ę glem kamiennym. W Polsce odnotowuje si ę znacz ą cy udzia ł eksportu w ę gla w sprzeda ż y ogó ł em. Ponadto zwraca uwag ę rosn ą cy import i zwi ę kszaj ą cy si ę udzia ł tego importu w zu ż yciu jawnym w ę gla energetycznego. Tabela 4. Zestawienie sprzeda ż y, eksportu i importu w ę gla energetycznego. Wyszczególnienie Lata W ę giel energetyczny 2004 82 417,30 tys. ton 2005 80 450,20 tys. ton sprzeda ż ogó ł em 2005/2004 0,98 2004 17 490,36 tys. ton 2005 16 392,70 tys. ton eksport i wywóz do UE 2005/2004 0,94 11 2004 21,2% %udzia ł eksportu w sprzeda ż y ogó ł em 2005 20,4% 2004 1 797,21 tys. ton 2005 2 766,93 tys. ton import 2005/2004 1,54 2004 2,7% %udzia ł importu w zu ż yciu jawnym 2005 4,0% Ź ród ł o: Zestawienie na podstawie danych z internetowej bazy danych Ministerstwa Gospodarki, www.mgip.gov.pl. W 2005r. sprowadzono z zagranicy ponad 50% wi ę cej w ę gla energetycznego ni ż w roku 2004. Jednocze ś nie udzia ł importu w ę gla energetycznego w zu ż yciu jawnym wzrós ł z 2,7% w 2004r. do 4% w 2005r. Co prawda eksport w ę gla energetycznego nieznacznie spad ł w 2005r. (o 6%), jak równie ż spad ł o ok. 8% udzia ł eksportu w sprzeda ż y ogó ł em w ę gla energetycznego. Spadek eksportu w ę gla energetycznego mo ż na wyt ł umaczy ć wzrostem zapasów w ę gla w 2005r. u znacz ą cych odbiorców w ę gla w Europie i krajach azjatyckich, którzy, jak wynika z opracowania Ministerstwa Gospodarki pt.: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” zg ł aszali ch ęć odsprzeda ż y w ę gla. Z w/w dokumentu wynika równie ż , i ż w portach europejskich (ARA) tak ż e zg ł aszano ch ęć odsprzeda ż y. Wzrost stanu zapasów doprowadzi ł do sytuacji wyra ź nego obni ż enia cen w ę gla za granic ą . Zgodnie z w/w dokumentem Ministra Gospodarki cena w ę gla z RPA w porcie Richards Bay (FOB na bazie 6000 kcal/kg netto) w pierwszej po ł owie 2005r. utrzymywa ł a si ę na poziomie 55-53 USD/t, w drugiej po ł owie zacz ęł a do ść szybko spada ć i na koniec roku wynios ł a 40 USD/t. Podobnie silny spadek cen zaobserwowano w portach australijskich. Ceny w ę gla (FOB na bazie 6150 kcal/kg netto) w pierwszej po ł owie 2005r. kszta ł towa ł y si ę na poziomie 53-51 USD/t, podczas, gdy w ko ń cu roku spad ł y do poziomu 38-39 USD/t. Spad ł a równie ż , cho ć nie tak znacz ą co cena w ę gla rosyjskiego w portach ba ł tyckich (FOB na bazie 6000 kcal/kg). Ceny w ę gla energetycznego wynios ł y tam w styczniu 2005 r. 56 USD/t, w lipcu kszta ł towa ł y si ę na poziomie 53-54 USD/t, za ś w grudniu spad ł y do 49-50 USD/t. Jak wida ć , ceny w ę gla rosyjskiego by ł y stosunkowo wysokie, co t ł umaczy ć mo ż na wzrostem o ok. 5,4% stawek w przewozach kolejowych w ę gla na eksport transportowanego do portów Morza Ba ł tyckiego. Jednocze ś nie ceny w ę gla energetycznego w Polsce kszta ł towa ł y si ę na poziomie 160-164 z ł /t i obserwowana by ł a w miar ę sta ł a tendencja w wysoko ś ci tych cen – w czerwcu wynios ł y 161,7 z ł /t (48,5 USD/t wg kursu ś redniego z czerwca 2005r.), w grudniu 160,4 z ł (49,4 USD/t wg kursu ś redniego z grudnia 2005r.). Tabela 5. Porównanie cen w ę gla energetycznego w Polsce, RPA, Australii i Rosji w czerwcu i grudniu 2005r. Cena w USD/t Cena w z ł /t 14 Kraj czerwiec 05 grudzie ń 05 czerwiec 05 grudzie ń 05 Polska 48 49 161,7 160,4 RPA (port Richards Bay) 55 40 171,5 131,5 porty australijskie 53-51 38-39 165,1 125,9 Rosja (porty ba ł tyckie) 56 49-50 177,8 164,4 Ź ród ł o: Zestawienie na podstawie opracowania Ministerstwa Gospodarki pt.: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” Warszawa, maj 2006r. www.mgip.gov.pl. 14 Do przelicze ń przyj ę to ś rednie kursy dolara z czerwca i grudnia 2005r. 12 Jak wynika z w/w opracowania Ministerstwa Gospodarki, okres wyj ą tkowo wysokich cen w ę gla na ś wiatowych rynkach w ę gla ko ń czy si ę . Przewidywana jest dalsza tendencja spadkowa w cenach w ę gla energetycznego dzi ę ki zwi ę kszeniu zdolno ś ci eksportowej dostawców w ę gla z Australii, RPA i Indonezji, przy jednoczesnym spadku zu ż ycia. Podobnie, jak w przypadku w ę gla energetycznego, w ramach obrotu w ę glem koksowym nie ma barier w handlu mi ę dzynarodowym. Ponadto, nale ż y zwróci ć uwag ę na znacz ą cy, zwi ę kszaj ą cy si ę udzia ł eksportu w ę gla koksowego w sprzeda ż y ogó ł em tego surowca oraz importu w zu ż yciu jawnym. Tabela 6. Zestawienie sprzeda ż y, eksportu i importu w ę gla koksowego w latach 2004-2005. Wyszczególnienie Lata W ę giel koksowy 2004 16 433,80 tys. ton 2005 13 706,90 tys. ton sprzeda ż ogó ł em 2005/2004 0,83 2004 13 129,80 tys. ton 2005 10 649,80 tys. ton sprzeda ż krajowa 2005/2004 0,81 2004 3 301,24 tys. ton 2005 3 057,10 tys. ton eksport i wywóz do UE 2005/2004 0,93 2004 20,1% %udzia ł eksportu w sprzeda ż y 2005 22,3% 2004 602,50 tys. ton 2005 609,64 tys. ton import 2005/2004 1,01 2004 4,4% %udzia ł importu w zu ż yciu jawnym 2005 5,2% Ź ród ł o: Zestawienie na podstawie danych z internetowej bazy danych Ministerstwa Gospodarki, www. mgip..gov.pl. Jak wynika z tabeli, udzia ł eksportu w sprzeda ż y ogó ł em w ę gla koksowego wzrós ł z 20,1% w 2004r. do 22,3% w 2005r. Jednocze ś nie udzia ł importu tego surowca w zu ż yciu jawnym charakteryzowa ł si ę równie ż wzrostem. Co prawda, w 2005r. zaobserwowano spadek eksportu w ę gla koksowego. Zwi ą zane to jednak by ł o ze spadkiem sprzeda ż y ogó ł em w ę gla koksowego. Nale ż y zauwa ż y ć , i ż przy obni ż eniu sprzeda ż y ogó ł em o 17% i sprzeda ż y krajowej o 19%, eksport w ę gla koksowego spad ł jedynie o 7%. Spadek eksportu w ę gla koksowego mo ż na t ł umaczy ć spadkiem produkcji stali w wi ę kszo ś ci krajów europejskich. Wiele spó ł ek produkuj ą cych stal ograniczy ł o sw ą produkcj ę , aby zredukowa ć swoje zapasy i utrzyma ć poziom cen. St ą d te ż mniejsze zapotrzebowanie na w ę giel koksowy, surowiec do produkcji stali, ze strony odbiorców europejskich. Zarówno w przypadku w ę gla energetycznego, jak i w przypadku w ę gla koksowego na szerszy ni ż krajowy wymiar rynku w ę gla koksowego wp ł yw mog ą mie ć spadaj ą ce ceny frachtu oraz ceny samego w ę gla. Polska importowa ł a w ę giel koksowy z Rosji i S ł owacji, a tak ż e z kilku innych krajów, m.in. z Czech, sk ą d sprowadzi ł a w 2005r. ok. 90% ca ł o ś ci zaimportowanego w ę gla koksowego. W sytuacji gdy brak danych dotycz ą cych cen w ę gla koksowego w 2005r. mo ż na posi ł kowa ć si ę wysoko ś ci ą przychodu na ton ę w ę gla koksowego uzyskan ą w krajach, z których Polska importowa ł a w ę giel koksowy. Dane takie uzyskano z bazy informacji gospodarczej Ministerstwa Gospodarki. 13 Tabela 7. Przychód jednostkowy (w z ł /t) w ę gla koksowego w krajach-importerach do Polski w latach 2003-2005. Pa ń stwo 2003 2004 2005 Republika Czeska 176 263 311 Niemcy - 495 488 Australia - - 490 Rosja - 237 - Ukraina 114 186 - Polska 154 268 299 Ź ród ł o: Zestawienie na podstawie danych pochodz ą cych z bazy informacji gospodarczej Ministerstwa Gospodarki, www.mgip.gov.pl. Jak wynika z tabeli w 2004r. przychód jednostkowy na ton ę w ę gla koksowego w Republice Czeskiej by ł ni ż szy ni ż w Polsce. W 2005r. zdecydowanie wzrós ł . Ś wiadczy to o tym, i ż ceny w ę gla w Czechach by ł y wy ż sze ni ż w Polsce. Ni ż sze ceny obowi ą zywa ł y w 2004r. w Rosji i na Ukrainie, sk ą d w 2005r. nie sprowadzano w ę gla koksowego. Zgodnie jednak z opracowaniem Ministerstwa Gospodarki pt.: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” , nale ż y spodziewa ć si ę tendencji spadkowej w cenie w ę gla koksowego na rynkach europejskich, co zwi ą zane jest ze zwi ę kszaniem nadpoda ż y w ę gla koksowego na rynku europejskim. Wskazuje na to, zgodnie z w/w opracowaniem, stopniowe wycofywanie si ę dostawców w ę gla koksowego ze Stanów Zjednoczonych z rynków azjatyckich. Prognozowany jest znacz ą cy spadek dostaw ze strony dostawców ameryka ń skich na te rynki. Wycofywanie si ę dostawców ze Stanów Zjednoczonych z rynków azjatyckich mo ż e spowodowa ć , ż e cz ęść dostaw trafi prawdopodobnie na rynki europejskie, co w konsekwencji spowoduje nadpoda ż w ę gla koksowego na tym obszarze. Analizuj ą c europejskie przepisy dotycz ą ce rynku w ę gla nale ż y wskaza ć , i ż integracja tego rynku sta ł a si ę jednym z celów utworzenia Wspólnoty Europejskiej, gdy ż pierwszy traktat wspólnotowy (Traktat ustanawiaj ą cy Europejsk ą Wspólnot ę W ę gla i Stali, podpisany w Pary ż u 18 kwietnia 1951r.) dotyczy ł w ł a ś nie stworzenia wspólnego rynku w ę gla i stali, poprzez poddanie produkcji oraz dystrybucji w ę gla i stali kontroli ponadnarodowych organów EWWiS. Traktat obejmowa ł m.in. kwestie zapewnienia jednolitych regu ł konkurencji w sektorach w ę gla i stali we wszystkich krajach sygnuj ą cych ten dokument. Nale ż y wskaza ć , ż e model integracji wspomnianych rynków pozosta ł niezmieniony a ż do wyga ś ni ę cia TEWWiS w 2002r. Bior ą c pod uwag ę powy ż sze, mo ż na stwierdzi ć , i ż ju ż od ponad 50 lat Wspólnota Europejska w swoich regulacjach d ąż y do tego, aby rynek w ę gla przyjmowany by ł jako rynek europejski i ż eby panowa ł y na nim jednolite warunki konkurencji. Nawet udzielanie pomocy publicznej dla sektora w ę glowego uzasadniane niezmiernie wa ż nym celem krajów cz ł onkowskich, jakim jest bezpiecze ń stwo energetyczne, jest ograniczone bardzo restrykcyjnymi ramami prawnymi zmierzaj ą cymi do wyrównania warunków konkurencji dla wszystkich uczestników rynku europejskiego. Potwierdzaj ą to wybrane decyzje Komisji Europejskiej dopuszczaj ą ce wsparcie przedsi ę biorstw dzia ł aj ą cych w sektorze w ę gla kamiennego ś rodkami publicznymi. Komisja Europejska szczególn ą uwag ę przywi ą zuje do wyrównania warunków konkurencji pomi ę dzy krajami cz ł onkowskimi, tak aby pomoc udzielana okre ś lonym przedsi ę biorcom nie uprzywilejowywa ł a ich w ten sposób, i ż mogliby stosowa ć ni ż sz ą cen ę za produkowany w ę giel kamienny i tym samym uzyskiwa ć lepsz ą pozycj ę rynkow ą , ni ż ich konkurenci z 14 innych krajów cz ł onkowskich. Dla przyk ł adu, w decyzji z dnia 11 grudnia 2001r. dotycz ą cej wsparcia sektora w ę gla w Hiszpanii (2002/241/ECSC) Komisja Europejska zobowi ą za ł a Hiszpani ę ż eby udzielaj ą c pomocy na bie żą c ą dzia ł alno ść produkcyjn ą swoim kopalniom zapewni ł a jednocze ś nie takie warunki pomocy, aby pomoc nie spowodowa ł a dyskryminacji konkurentów oraz konsumentów w ę gla na wspólnym rynku europejskim. Z analizy decyzji Komisji Europejskiej i przepisów dotycz ą cych udzielania pomocy publicznej dla kopal ń w krajach cz ł onkowskich, wynika, i ż rynek w ę gla kamiennego oceniany jest jako jeden rynek europejski i podejmowane s ą dzia ł ania, aby na ca ł ym obszarze Wspólnoty wyst ę powa ł y jednolite warunki konkurencji. W rozporz ą dzeniu Rady (WE) nr 1407/2002 z dnia 23 lipca 2002r. w sprawie pomocy pa ń stwa dla przemys ł u w ę glowego wskazane zosta ł o, i ż „realizuj ą c swoje zadania, Wspólnota musi zapewni ć , ż e s ą ustanowione, zachowane i stosowane normalne warunki konkurencji. W szczególno ś ci w odniesieniu do rynku energii elektrycznej, pomoc dla przemys ł u w ę glowego nie mo ż e wp ł ywa ć na wybór poda ż y ź róde ł energii pierwotnej przez producentów energii elektrycznej. W zwi ą zku z tym, ceny i ilo ść w ę gla musz ą by ć swobodnie uzgadniane pomi ę dzy Umawiaj ą cymi si ę Stronami w ś wietle warunków panuj ą cych na rynku ś wiatowym. ” Podobny warunek Komisja Europejska na ł o ż y ł a na Polsk ę przy wyra ż aniu zgody na udzielenie pomocy restrukturyzacyjnej kopalniom w ę gla kamiennego w Polsce. W decyzji nr 571/2004 Komisja Europejska wskaza ł a, i ż w odniesieniu do rynku energii elektrycznej, pomoc dla przemys ł u w ę glowego nie mo ż e ogranicza ć dost ę pu producentów energii elektrycznej do ź róde ł energii pierwotnej. W zwi ą zku z tym, cen ę i ilo ś ci w ę gla musz ą ustali ć strony umowy w ś wietle warunków panuj ą cych na rynku. Kwestia geograficznego wymiaru rynku w ę gla pojawi ł a si ę w orzecznictwie europejskim, w sprawie przej ę cia kontroli przez RAG AG nad Saarbergwerke AG i Preussag Anthrazit GmbH w Niemczech. W 1998r. Komisja Europejska wyda ł a zgod ę na po łą czenie trzech najwi ę kszych przedsi ę biorstw w ę glowych w Niemczech (T-156/98), okre ś laj ą c rynek, jako krajowy ze wzgl ę du na fakt wyst ę powania pomocy publicznej pokrywaj ą cej cz ęś ciowo koszty tych kopalni. Nale ż y podkre ś li ć , i ż by ł to specyficzny rodzaj pomocy – koszty kopalni przekracza ł y ś wiatowe ceny w ę gla i dzi ę ki wsparciu publicznemu kopalnie mog ł y obni ż a ć cen ę do poziomu ś wiatowego. Decyzja ta zosta ł a na wniosek RJB Mining (brytyjskiego producenta w ę gla) uchylona 31.01.2001r. przez S ą d Pierwszej Instancji, który m.in. wskaza ł , i ż pomoc publiczna nie przes ą dza jednoznacznie o rynku geograficznym. S ą d ponadto wskaza ł , ż e w tej, specyficznej sytuacji rynek mo ż na rozpatrywa ć albo w kategorii rynku w ę gla subsydiowanego w Niemczech (a wi ę c w ęż szego ni ż krajowy) albo rynku ś wiatowego, jako, ż e de facto nie ma barier wej ś cia na ten rynek, a pomoc publiczna nie tworzy specyfiki dla ca ł ego rynku krajowego. W powtórnej decyzji w tej sprawie (C-1436/2002) Komisja Europejska (jakkolwiek na potrzeby tej decyzji nie by ł o konieczno ś ci jednoznacznego ustalenia rynku geograficznego) uzna ł a, i ż rynek w ę gla posiada specyficzne cechy, ale staje si ę coraz bardziej rynkiem ś wiatowym. Pomimo specyfiki rynku w ę gla w poszczególnych krajach cz ł onkowskich nie mo ż na zatem ustali ć jego zakresu geograficznego na poziomie krajowym. Zarówno przepisy, jak i orzecznictwo, wskazuj ą na konieczno ść przyj ę cia szerszego rynku. Nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż przytoczone w uzasadnieniu niniejszej decyzji informacje stanowi ą dane dla wybranych pa ń stw i z wybranych okresów. Niemniej rynek w ę gla nie jest rynkiem czasowym, ani nie charakteryzuje si ę sezonowo ś ci ą lub gwa ł townymi wahaniami koniunktury mog ą cymi powodowa ć ró ż nicowanie warunków konkurowania 15 , dlatego nale ż y oceni ć , i ż s ą 15 Doda ć nale ż y, ż e zmiany koniunktury w ostatnich latach s ą raczej efektem zmiany popytu w Chinach i Indiach a zatem zjawisk pozaeuropejskich o charakterze egzogenicznym i maj ą podobny wp ł yw na ca ł y obszar Wspólnoty. 15 to dane wystarczaj ą co reprezentatywne, aby wyznaczy ć trendy charakteryzuj ą ce omawiany rynek i na ich podstawie wnioskowa ć o ca ł o ś ci rynku. Powy ż ej przeanalizowano takie czynniki okre ś laj ą ce geograficzny aspekt rynku w ł a ś ciwego, jak: bariery w handlu zagranicznym, koszty transportu, poziom importu i eksportu, specyficzne czynniki, które mog ą mie ć wp ł yw na cen ę w ę gla obrocie mi ę dzynarodowym (pomoc publiczna, kurs walutowy), ceny w ę gla kamiennego w kraju i na ś wiecie, europejskie regulacje dotycz ą ce produkcji i sprzeda ż y w ę gla kamiennego. Na podstawie powy ż szych czynników, ustalono, ż e nie jest mo ż liwe jednoznaczne okre ś lenie rynku w ę gla kamiennego na poziomie krajowym. Wszystkie przytoczone dane statystyczne i ekonomiczne pozwalaj ą stwierdzi ć , i ż jest to rynek szerszy. Ś wiadczy o tym brak barier celnych w obrocie mi ę dzynarodowym, znacz ą cy eksport i wzrost poziomu importu, obni ż aj ą ce si ę koszty transportu oraz wzrastaj ą cy poziom konkurencji w us ł ugach transportowych. Stabilny kurs walutowy z ł otego wzgl ę dem euro i dolara równie ż nie utrudnia obrotu z zagranic ą . Ponadto, fakt, i ż obecne przepisy dotycz ą ce pomocy publicznej udzielanej w sektorze w ę gla kamiennego nie pozwalaj ą na obni ż anie ceny w ę gla dzi ę ki uzyskanemu wsparciu finansowemu, nie pozwala wyró ż ni ć tego rynku ze wzgl ę du na kwesti ę pomocy. Dodatkowo, odnosz ą c opisan ą powy ż ej spraw ę RAG AG/Saarbergwerke AG/Preussag Anthrazit GmbH do polskich uwarunkowa ń , nale ż y stwierdzi ć , i ż mamy do czynienia z zupe ł nie inn ą sytuacj ą . Jakkolwiek przedsi ę biorstwa górnicze dostaj ą pomoc publiczn ą , nie jest to pomoc operacyjna, a jedynie na os ł ony socjalne, na ochron ę ś rodowiska i redukcj ę mocy produkcyjnych. Cena, któr ą polskie kopalnie uzyskuj ą za w ę giel ma charakter rynkowy i ca ł kowicie pokrywa ich koszty, a dodatkowo w przeciwie ń stwie do w/w firm niemieckich, prowadz ą znacz ą cy eksport konkuruj ą c na rynku ś wiatowym. Nie by ł oby wi ę c mo ż liwe nawet okre ś lenie rynku w ę gla subsydiowanego w Polsce, gdy ż pomoc dla polskich firm nie wp ł ywa na poziom cen oferowanego przez nie w ę gla. Przy tym, nale ż y zauwa ż y ć , i ż Komisja Europejska w swoim raporcie o rynku w ę gla kamiennego i koksu w 2003r. i 2004r. 16 oceni ł a, i ż rynek w ę gla kamiennego jest w Polsce rynkiem, na którym panuj ą warunki wolnej konkurencji i nie ma niebezpiecze ń stwa zagro ż enia swobodnej wymiany towarów pomi ę dzy krajami wspólnoty. Co wi ę cej, analiza przep ł ywów tego towaru pomi ę dzy poszczególnymi krajami (dane IEA/OECD) wskazuje, i ż jest to rynek ś wiatowy. Takie stanowisko prezentuje wiele publikacji dotycz ą cych obrotu w ę glem kamiennym. Wybrane pozycje literatury zagranicznej 17 wskazuj ą , i ż obecnie rynek w ę gla kamiennego, z geograficznego punktu widzenia ma charakter ś wiatowy i nie ogranicza si ę do lokalnych rynków. Uwzgl ę dniaj ą c regulacje europejskie, odr ę bne dla krajów Wspólnoty, mo ż na powiedzie ć , i ż rynek w ę gla kamiennego w UE posiada swoj ą specyfik ę . Wydaje si ę , ż e by ł oby mo ż liwe geograficzne wyró ż nienie rynku europejskiego, jednak obecna koniunktura na w ę giel, brak barier w obrocie i mo ż liwo ść swobodnego konkurowania i tak nie pozwoli ł aby jednoznacznie zaw ę zi ć rynku jedynie do europejskiego i doprowadzi ł aby do przyj ę cia, i ż mamy do czynienia co najmniej z rynkiem europejskim lub szerszym. W niniejszej sprawie za rynek w ł a ś ciwy nale ż y zatem uzna ć rynek sprzeda ż y w ę gla kamiennego, który zasi ę giem swym obejmuje co najmniej obszar UE. Podstawow ą przes ł ank ą , której wykazanie jest konieczne dla stwierdzenia stosowania przez przedsi ę biorc ę praktyk zdefiniowanych w art. 8 ustawy o ochronie konkurencji i 16 SEC 2005/105 (8.08.2005) s. 22 17 Henrisson E. Market integration in the International Steam Coal Industry 2003, Elzinga, K.G. & Hogarty, T.F. 1978. The problem of geographic market delineation revisited: the case of coal . The Antitrust Bulletin, 23, Warell L. Defining geographic coal markets using price data and shipments data Energy Policy 2004, Humphreys, D.,Welham, K., The restructuring of the international coal industry . International Journal of Global Energy Issues 2003 16 konsumentów jest ustalenie, i ż przedsi ę biorca ten posiada pozycj ę dominuj ą c ą na rynku w ł a ś ciwym. Stosownie do zapisu art. 4 pkt 9 w/w ustawy przez pozycj ę dominuj ą c ą rozumie si ę pozycj ę przedsi ę biorcy, która umo ż liwia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku w ł a ś ciwym przez stworzenie mu mo ż liwo ś ci dzia ł ania w znacznym zakresie niezale ż nie od konkurentów, kontrahentów oraz konsumentów; domniemywa si ę , ż e przedsi ę biorca ma pozycj ę dominuj ą c ą , je ż eli jego udzia ł w rynku przekracza 40 %. Przepis ten stwarza domniemanie prawne w rozumieniu art. 234 K.p.c. posiadania pozycji dominuj ą cej, je ż eli procentowy udzia ł w rynku przekracza 40 %. Szacuj ą c udzia ł y w rynku mo ż na opiera ć si ę zarówno na danych dotycz ą cych sprzeda ż y, produkcji, poziomu konsumpcji, czy mocy produkcyjnych odnosz ą cych si ę do danego towaru. W przypadku w ę gla kamiennego, statystyki ś wiatowe i europejskie nie podaj ą precyzyjnych danych na temat poziomu sprzeda ż y, natomiast publikuj ą informacje dotycz ą ce produkcji, zu ż ycia i poziomu importu w ę gla kamiennego. Opieraj ą c si ę na tych danych oraz na danych Kompanii dotycz ą cych poziomu sprzeda ż y tego przedsi ę biorcy, skalkulowane zosta ł y dwa wska ź niki, obrazuj ą ce pozycj ę Kompanii na rynku europejskim. Pierwszym ze wska ź ników jest porównanie sprzeda ż y dokonanej przez Kompani ę do importu wszystkich pa ń stw Wspólnoty. Tabela 1. Udzia ł sprzeda ż y Kompanii w imporcie Unii Europejskiej w latach 2004-2005. Wyszczególnienie Jednostka 2004 2005 Import UE25 (1) mln ton 222,9 220,9 Sprzeda ż w Polsce (2) mln ton 78,1 74,7 KW SA sprzeda ż ogó ł em mln ton 53,6 50,5 udzia ł KW SA w (1+2) % 17,82 17,07 Ź ród ł o: Opracowanie na podstawie zestawienia danych Eurostatu pt: „The coal industry in the European Union in 2004 and 2005” (import UE25) oraz dokumentu Ministerstwa Gospodarki pt: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” (sprzeda ż w Polsce i sprzeda ż Kompanii), www.mgip.gov.pl. Do oblicze ń zosta ł przyj ę ty jedynie poziom importu, gdy ż nie jest znany dok ł adny poziom sprzeda ż y dokonanej na terenie Unii. Import za ś stanowi cz ęść sprzeda ż y Unii Europejskiej. Zatem udzia ł Spó ł ki w imporcie UE25 wraz ze sprzeda żą w Polsce b ę dzie wy ż szy ni ż udzia ł w sprzeda ż y ogó ł em. Je ż eli wiec zostanie udowodnione, i ż Kompania nie posiada znacz ą cego udzia ł u w poziomie importu Unii (wraz ze znan ą sprzeda żą w Polsce), tym samym nie b ę dzie ona posiada ł a znacz ą cej pozycji w łą cznej sprzeda ż y pa ń stw Wspólnoty. Z dokonanych oblicze ń wynika, i ż udzia ł Kompanii w imporcie UE25 wraz ze sprzeda żą w Polsce wyniós ł w 2005r. oko ł o 17%. Wskazuje to na fakt, i ż Kompania nie posiada ł a znacz ą cej pozycji na rynku w ę gla kamiennego w Unii Europejskiej. Drugim wska ź nikiem, pomocnym przy okre ś leniu pozycji Kompanii na rynku europejskim, jest wska ź nik pokrycia konsumpcji w ę gla w UE25 produkcj ą Kompanii. Miara konsumpcji pozwala zilustrowa ć faktyczny poziom zakupów w ę gla w Europie. Odnosz ą c wielko ść sprzeda ż y Kompanii do poziomu zakupów uzyskamy informacj ę na temat tego, w jakim stopniu Kompania by ł aby w stanie zaspokoi ć europejski popyt na w ę giel, gdyby ca ł o ść produkcji przeznacza ł a wy łą cznie na rynek UE. Tabela 2.Udzia ł produkcji Kompanii w konsumpcji Unii Europejskiej w latach 2004-2005. Wyszczególnienie Jednostka 2004 2005 konsumpcja UE25 mln ton 363,2 351,9 17 produkcja KW SA mln ton 53,8 52,6 udzia ł produkcji KW SA w konsumpcji UE25 % 14,8 14,9 Ź ród ł o: Opracowanie na podstawie opracowania Eurostatu pt.: „The coal industry in the European Union in 2004 and 2005” (import UE25) oraz, dokumentu Ministerstwa Gospodarki pt.: „Informacja o przebiegu restrukturyzacji górnictwa w ę gla kamiennego ze szczególnym uwzgl ę dnieniem 2005r.” (sprzeda ż w Polsce i sprzeda ż Kompanii), www.mgip.gov.pl. Powy ż sza tabela pokazuje, i ż omawiany wska ź nik wyniós ł w 2005r. 14,9%, co oznacza, ż e konsumpcja w ę gla w Europie znacznie przekracza mo ż liwo ś ci produkcyjne Kompanii i istnieje wiele alternatywnych ź róde ł zaopatrzenia rynku w ę gla. Dane te potwierdzaj ą tez ę , ż e Kompania samodzielnie nie mo ż e w ż aden sposób wp ł ywa ć na europejski rynek w ę gla i nie posiada na nim znacz ą cej pozycji. Dodatkowo, nale ż y zauwa ż y ć , i ż , jak wynika z danych statystycznych przedstawionych we wcze ś niejszej cz ęś ci niniejszego opracowania, Europa charakteryzuje si ę niedostatkiem zasobów w ę gla i jest ona importerem netto tego surowca (udzia ł importu w ę gla kamiennego w konsumpcji w ę gla UE25 w 2004r. wyniós ł 39%). Oznacza to, i ż zapotrzebowanie na w ę giel znacz ą co przekracza moce produkcyjne Europy, zatem mo ż na postawi ć tez ę , ż e rynek geograficzny mo ż e by ć szerszy ni ż europejski, co pozwala wzmocni ć twierdzenie, i ż Kompania nie dysponuje znacz ą c ą pozycj ą na rynku w ę gla kamiennego. Posiadanie na rynku w ł a ś ciwym udzia ł u wynosz ą cego mniej ni ż 40% nie daje Kompanii dostatecznej si ł y rynkowej, pozwalaj ą cej jej na jednostronne dyktowanie innym uczestnikom obrotu warunków uczestnictwa we wspomnianym rynku. Innymi s ł owy przy takim udziale w rynku Kompania jest poddawana istotnej konkurencji ze strony innych przedsi ę biorców, funkcjonuj ą cych na tym samym co Kompania rynku. Zreszt ą na rzecz Kompanii dzia ł a tutaj domniemanie prawne z art. 4 pkt 9 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (art. 234 k.p.c.), i ż nie posiada ona pozycji dominuj ą cej, za ś tego domniemania Wnioskodawca nie obali ł . Skoro nie zosta ł o udowodnione posiadanie przez Kompani ę pozycji dominuj ą cej na rynku w ł a ś ciwym, nie mo ż e zatem wchodzi ć w gr ę nadu ż ycie przez ni ą tej pozycji rynkowej, z naruszeniem art. 8 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Stosownie do art. 80, w zwi ą zku z art. 81 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w sprawach w niej nieuregulowanych, do post ę powania przed Organem Antymonopolowym stosuje si ę - z wy łą czeniem spraw dotycz ą cych dowodów - przepisy ustawy Kodeks post ę powania administracyjnego. Art. 105 § 1 K.p.a. stanowi, ż e gdy post ę powanie z jakiejkolwiek przyczyny sta ł o si ę bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzj ę o umorzeniu post ę powania. Bezprzedmiotowo ść post ę powania administracyjnego oznacza, ż e brak jest którego ś z elementów materialnego stosunku prawnego, a wobec tego nie mo ż na wyda ć decyzji za ł atwiaj ą cej spraw ę przez rozstrzygni ę cie co do istoty. Przes ł anka umorzenia post ę powania mo ż e istnie ć jeszcze przed wszcz ę ciem post ę powania, co zostanie ujawnione dopiero w tocz ą cym si ę post ę powaniu, a mo ż e ona powsta ć tak ż e w czasie trwania post ę powania, a wiec w sprawie ju ż zawis ł ej przed organem administracyjnym (tak B.Adamiak i J.Borkowski - Kodeks post ę powania administracyjnego - Komentarz C.H. BECK Warszawa 1996 str. 462). W niniejszej sprawie przes ł ank ą umorzenia post ę powania antymonopolowego, przemawiaj ą c ą za jego bezprzedmiotowo ś ci ą jest brak pozycji dominuj ą cej Kompanii na rynku w ł a ś ciwym, a tym samym podstaw do oceny jej zachowania pod k ą tem nadu ż ycia tej pozycji w sposób okre ś lony przez Wnioskodawc ę . Z ustale ń post ę powania antymonopolowego wynika, i ż przes ł anka w postaci braku pozycji dominuj ą cej istnia ł a jeszcze przed jego wszcz ę ciem, jednak zosta ł a ujawniona dopiero w toku post ę powania, w wyniku poczynionych ustale ń dotycz ą cych rynku w ł a ś ciwego. 18 St ą d te ż nale ż a ł o orzec jak w sentencji niniejszej decyzji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. Dyrektor Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach Alicja Kral 19