RPZ-25/2004

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKiK W POZNANIU ul. Zielona 8, 61-851 Pozna ń Tel. (0-61) 852-15-17, 852-77-50, Fax (0-61) 851-86-44 E-mail: poznan@uokik.gov.pl Pozna ń , dnia 19 pa ź dziernika 2004 r. RPZ- 400/18/04/MK DECYZJA nr RPZ 25/2004 1. Na podstawie art. 11 a ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity: Dz. U. nr 86 z 2003 r. poz. 804 z pó ź n. zm.) oraz art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 18 z 2002 r., poz. 172 z pó ź n. zm.), - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po wszcz ę ciu z urz ę du post ę powania antymonopolowego w sprawie naruszenia przez Miejskie Przedsi ę biorstwo Komunikacyjne w Poznaniu Spó ł k ę z o.o. z siedzib ą w Poznaniu art. 8 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegaj ą cego na nadu ż ywaniu pozycji dominuj ą cej na lokalnym rynku ś wiadczenia us ł ug zbiorowego przewozu osób w obszarze aglomeracji miasta Poznania, poprzez uzale ż nianie zawarcia umowy przewozu od spe ł nienia innego ś wiadczenia niemaj ą cego rzeczowego i zwyczajowego zwi ą zku z przedmiotem umowy, po przyj ę ciu zobowi ą za ń Spó ł ki do: a) zast ą pienia op ł at za imienne KOMkarty, pobieranych w ramach ś wiadczonych us ł ug, kaucjami w tej samej wysoko ś ci, b) bezwarunkowego i nie nak ł adaj ą cego ż adnych dodatkowych obowi ą zków na dotychczasowych posiadaczy KOMkart imiennych zwrotu op ł at nabywcom tych kart w ka ż dym przypadku, gdy osoby te wyra żą wol ę zwrotu karty, c) z ł o ż enia publicznej deklaracji w zakresie ww. zobowi ą za ń , nak ł ada si ę na Miejskie Przedsi ę biorstwo Komunikacyjne w Poznaniu Spó ł k ę z o.o. obowi ą zek wykonania tych zobowi ą za ń . 2. Na podstawie art. 11a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, okre ś la si ę terminy wykonania zobowi ą za ń : - wskazanych w punktach 1 a i 1 b niniejszej decyzji – sze ść tygodni od uprawomocnienia si ę decyzji, - wskazanego w punkcie 1 c niniejszej decyzji – dwa tygodnie od uprawomocnienia si ę decyzji. 3. Na podstawie art. 11 a ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, nak ł ada si ę na Miejskie Przedsi ę biorstwo Komunikacyjne w Poznaniu Spó ł k ę z o.o. obowi ą zek z ł o ż enia sprawozda ń o stopniu realizacji zobowi ą za ń , w nast ę puj ą cych terminach: a) do dnia 15.01.2005 r. - w zakresie zobowi ą zania okre ś lonego w punktach 1 a i 1 c niniejszej decyzji, przy czym sprawozdanie winno w szczególno ś ci zawiera ć : 2 - informacj ę o tre ś ci, terminie i miejscu publikacji og ł osze ń , - opis dzia ł a ń (czynno ś ci), które podj ę to w zwi ą zku z wprowadzeniem nowego systemu, b) do dnia 28.02.2005 r. – w zakresie zobowi ą zania okre ś lonego w punkcie 1 b niniejszej decyzji, a sprawozdanie winno zawiera ć m.in. informacj ę o ilo ś ci osób, które skorzysta ł y z mo ż liwo ś ci zwrotu imiennych KOMkart oraz dowody, i ż op ł aty zosta ł y tym osobom zwrócone z chwil ą zwrotu karty. Uzasadnienie Postanowieniem z dnia 25.05.2004 r. Delegatura Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu wszcz ęł a z urz ę du post ę powanie antymonopolowe przeciwko Miejskiemu Przedsi ę biorstwu Komunikacyjnemu w Poznaniu Spó ł ce z o.o. (zwanej dalej MPK). MPK, w oparciu o ustalenia post ę powania wyja ś niaj ą cego, postawiono zarzut stosowania praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę okre ś lonych w art. 8 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegaj ą cych na uzale ż nianiu zawarcia umowy przewozu od spe ł nienia innego ś wiadczenia nie maj ą cego rzeczowego i zwyczajowego zwi ą zku z przedmiotem umowy, tj. uiszczenia op ł aty za imienn ą KOMkart ę oraz wniesienia kaucji za KOMkart ę na okaziciela, które s ą jedynymi no ś nikami biletów okresowych 30 – dniowych i d ł u ż szych. W toku post ę powania wyja ś niaj ą cego ustalono mi ę dzy innymi: MPK ś wiadczy us ł ugi komunikacyjne na terenie Poznania na podstawie umowy z dnia 1 lipca 2003r. podpisanej z Miastem Pozna ń . Zap ł at ą za wykonane us ł ugi przewozu jest iloczyn wykonywanej pracy (kilometrów) i ustalonej ceny netto za jeden kilometr na dany rok kalendarzowy, powi ę kszonej o nale ż ny podatek VAT. W ramach tej umowy MPK dokonuje tak ż e sprzeda ż y biletów w formie sprzeda ż y komisowej, zleca druk biletów oraz organizuje ich sprzeda ż (ceny biletów ustala Miasto Pozna ń w drodze uchwa ł y). W §8 pkt 2 umowy przewidziano mo ż liwo ść dokonywania tych czynno ś ci tak ż e za po ś rednictwem osób trzecich. Za powy ż sze czynno ś ci przys ł uguje prowizja w wysoko ś ci 5% warto ś ci nominalnej sprzedanych biletów. W dniu 28 marca 2003r. MPK zawar ł o dwie umowy z EMAX S.A. z siedzib ą w Poznaniu (zwana dalej EMAX). Przedmiotem pierwszej z nich jest okre ś lenie zasad przeniesionej przez MPK na EMAX dystrybucji elektronicznych biletów okresowych, uprawniaj ą cych do korzystania z us ł ug przewozowych ś rodkami transportu zbiorowego na terenie obj ę tym dzia ł alno ś ci ą MPK. Umowa szczegó ł owo okre ś la mi ę dzy innymi obowi ą zki stron w zakresie rejestracji zlece ń zakupu biletów elektronicznych, wspó ł pracy w zakresie ci ą g ł ej i bezawaryjnej dystrybucji biletów elektronicznych oraz wzajemnych rozlicze ń . Zgodnie z §8 ust. 2 ww. umowy, MPK zobowi ą zuje si ę do zaprzestania sprzeda ż y papierowych biletów okresowych w uzgodnionym z EMAX harmonogramie i nie wprowadza jej przez ca ł y czas obowi ą zywania niniejszej umowy chyba, ż e: a) EMAX nie b ę dzie posiada ł technicznych mo ż liwo ś ci, by obj ąć systemem rodzaj elektronicznego biletu uchwalonego przez Rad ę Miasta, albo b) zaistnieje awaria, która umo ż liwi prawid ł owe funkcjonowanie wi ę cej ni ż po ł owy punktów dystrybucji elektronicznych biletów okresowych. Podstaw ą wystawianych przez MPK faktur jest warto ść elektronicznych biletów okresowych nabytych przez EMAX w umówionym okresie. [usuni ę to]. 3 Na mocy drugiej umowy MPK, jako niewy łą czny dystrybutor EMAX, zobowi ą zuje si ę do prowadzenia w imieniu i na rzecz EMAX obs ł ugi sprzeda ż y kart zbli ż eniowych imiennych i kart zbli ż eniowych na okaziciela (zwanych dalej KOMkart ą ). Kart ą zbli ż eniow ą jest plastikowa karta z mikroprocesorem, wyemitowana przez EMAX, na której zapisywane s ą elektroniczne bilety okresowe. W umowie przes ą dzono, i ż karty zbli ż eniowe na okaziciela wydawane b ę d ą po uiszczeniu kaucji w kwocie ustalonej pomi ę dzy stronami umowy, podlegaj ą cej zwrotowi w momencie zwrotu karty (10z ł ). Natomiast karty zbli ż eniowe imienne b ę d ą sprzedawane w ustalonej przez strony cenie (16z ł ). Karty imienne podlegaj ą personalizacji, która polega na zapisaniu w pami ę ci karty danych osobowych jej posiadacza, umieszczeniu na karcie jego (jej) wizerunku, a tak ż e utrzymaniu tych danych w systemie informatycznym w celu ewentualnego odtworzenia utraconej karty. Pasa ż er posiadaj ą cy KOMkart ę mo ż e ni ą za ł adowa ć dowolny bilet okresowy. Po za ł adowaniu pasa ż er otrzymuje paragon fiskalny z nadrukowanym terminem zakupu, terminem wa ż no ś ci oraz rodzajem za ł adowanego biletu. Przychody za pobrane op ł aty i kaucje trafiaj ą do EMAX. System biletów elektronicznych jest w ł asno ś ci ą EMAX i sk ł ada si ę z nast ę puj ą cych elementów: urz ą dze ń do ł adowania kart, zainstalowanych w Punktach Sprzeda ż y Biletów (aktualnie w Poznaniu znajduje si ę 29 takich punktów), Centrum Systemu znajduj ą cego si ę w Gda ń sku oraz Centrum Personalizacji Kart w Poznaniu. W zwi ą zku z powy ż szym wszystkie koszty zwi ą zane z wyposa ż eniem punktów sprzeda ż y biletów MPK w punkty ł adowania ponosi EMAX. EMAX zapewnia te ż ci ą g ł o ść pracy tych punktów i usuwanie awarii. Dodatkowo EMAX wyposa ż y ł MPK w zestawy kontrolerskie oraz komputer wraz z oprogramowaniem umo ż liwiaj ą cym odczyt danych z przeprowadzonych kontroli biletowych. Zgodnie z harmonogramem stopniowo wprowadzono elektroniczne bilety okresowe, które przez krótki okres egzystowa ł y łą cznie z tradycyjnymi biletami papierowymi, po czym zast ą pi ł y je ca ł kowicie. Przebieg wprowadzenia systemu nadzorowanego przez EMAX przedstawia si ę nast ę puj ą co: Rodzaje biletów obj ę tych systemem karty elektronicznej Termin wprowadzenia biletu elektronicznego Termin wycofania biletu papierowego Sieciowe 6,9, 12-miesi ę czne na okaziciela 10.04.2003 30.04.2003 Sieciowe 3-miesi ę czne na okaziciela 10.04.2003 do 31.05.2003 Sieciowe 30-dniowe na okaziciela 10.04.2003 do 30.06.2003 Miesi ę czne sieciowe na okaziciela 10.04.2003 do 31.12.2003 Sieciowe 6,9,10 i 12-miesi ę czne imienne 10.04.2003 30.04.2003 Sieciowe 3-miesi ę czne imienne 10.04.2003 31.05.2003 Sieciowe 30-dniowe imienne 10.04.2003 do 30.06.2003 Miesi ę czne sieciowe imienne 10.04.2003 do 30.11.2003 Trasowane 3-miesi ę czne imienne i na okaziciela 1.07.2003 do 30.09.2003 4 Trasowane 30-dniowe imienne i na okaziciela 1.07.2003 do 31.10.2003 Trasowane miesi ę czne imienne i na okaziciela 1.07.2003 do 30.11.2003 Szkolne 10-miesi ę czne imienne i na okaziciela 1.08.2003 do 31.08.2003 Do ko ń ca pa ź dziernika 2003 trwa ł a promocja polegaj ą ca na tym, ż e w przypadku z ł o ż enia wniosku o wydanie KOMkarty imiennej, niezale ż nie od momentu odbioru karty, wysoko ść pobieranej op ł aty wynosi ł a 8z ł . Z uwagi na to, i ż kwota 8z ł nie pokrywa ł a kosztów personalizacji karty, a wi ę kszo ść kart zosta ł a wydana w ł a ś nie w tym okresie oraz bior ą c pod uwag ę fakt, i ż oko ł o 4650 kart oczekuje jeszcze odebranie przez pasa ż erów, przychody ze sprzeda ż y KOMkart nie pokry ł y kosztów ich wytworzenia. 1 W pocz ą tkowej fazie post ę powania antymonopolowego MPK kwestionowa ł o zasadno ść zarzutu stosowania praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę , wskazuj ą c na istniej ą cy zwi ą zek rzeczowy (funkcjonalny) pomi ę dzy uiszczeniem op ł aty za imienn ą KOMkart ę (wzgl ę dnie wniesieniem kaucji, w przypadku karty na okaziciela), a zawarciem umowy przewozu. MPK akcentowa ł o równie ż zalety wprowadzenia elektronicznych no ś ników biletów okresowych. M.in. podnosi ł o, i ż elektroniczna rejestracja sprzeda ż y biletów umo ż liwia na przyk ł ad sporz ą dzenie pe ł nej statystyki przejazdów pasa ż erów (z uwzgl ę dnieniem podzia ł u na przejazdy pe ł nop ł atne, ulgowe i bezp ł atne, z wyszczególnieniem odcinków tras najcz ęś ciej ucz ę szczanych). Sprzyja to w ł a ś ciwemu dostosowaniu oferty przewozowej do istniej ą cego zapotrzebowania. MPK wskazywa ł o równie ż na plany zwi ą zane z fizyczn ą i taryfow ą integracj ą biletów w ramach ca ł ej aglomeracji pozna ń skiej. Stworzenie wspólnej taryfy z uwagi na ró ż ne rodzaje biletów (strefowy, przystankowy, odleg ł o ś ciowy) funkcjonuj ą ce w Poznaniu i okolicach nie jest mo ż liwie. Celem sta ł o si ę wi ę c wprowadzenie jednego no ś nika dla wszystkich rodzajów biletów. Przyk ł adem wykorzystania KOMkart jako no ś nika biletu miejskiego i podmiejskiego s ą linie 111 i 188. Jedn ą z najwa ż niejszych przyczyn wprowadzenia elektronizacji systemu jest jednak konieczno ść wyeliminowania zjawiska fa ł szowania biletów. Warto ść strat z tego tytu ł u w miesi ą cach od wrze ś nia do grudnia 2001 r. oszacowano na 772 214 tys. z ł . Rozwa ż ano zatem dwie nowe techniki produkcji biletów - bilety plastikowe z embosowanymi (wypuk ł ymi) napisami b ą d ź bilet elektroniczny z mikroprocesorem stykowy albo bezstykowy. Mo ż liwo ść nieograniczonego dokonywania zapisów, natychmiastowa wr ę cz adaptacja do nowej taryfy oraz otrzymanie pe ł nej statystyki sprzeda ż y przes ą dzi ł y o wyborze biletu w wersji elektronicznej. Z wyja ś nie ń MPK wynika, ż e zachowanie prawa wyboru pomi ę dzy biletami zniweczy ł oby ide ę wdro ż enia systemu elektronicznego. Wad ą zachowania obu systemów biletowych jest przede wszystkim brak szczelno ś ci systemu poprzez mo ż liwo ść dalszego niekontrolowanego uchylania si ę od op ł at. Z kolei uzasadniaj ą c fakt wycofania dotychczasowych no ś ników papierowych MPK argumentowa ł o, i ż „p ozostawienie alternatywy, czyli zachowanie w sprzeda ż y biletów papierowych, które nie wymaga ł y nabycia (wypo ż yczenia) odr ę bnego no ś nika spowodowa ł oby niepowodzenie ca ł ej operacji wdro ż enia systemu elektronicznego. Konsument, który nie ponosi ł kosztów no ś nika biletu w uprzednim systemie, raczej nie by ł by 1 Zestawienie ilo ś ciowe EMAX z dnia 23.04.2003 przedstawia si ę nast ę puj ą co: [usuni ę to] wniosków o wydanie KOMkart w cenie 8z ł ., [usuni ę to] wniosków o wydanie KOMkart w cenie 16 z ł ., [usuni ę to] wydanych kart imiennych w cenie 8z ł ., [usuni ę to] oczekuj ą cych na wydanie kart w cenie 8z ł ., [usuni ę to] wydanych kart imiennych w cenie 16 z ł , [usuni ę to] oczekuj ą cych na wydanie kart w cenie 16 z ł .. Łą cznie wyprodukowano i zpersonalizowano [usuni ę to] kart imiennych, koszt wyprodukowania wyniós ł [usuni ę to] a ca ł kowity przychód z op ł at za wydane karty [usuni ę to] z ł . 5 zainteresowany uiszczeniem op ł aty za imienn ą KOMkarte lub wniesieniem kaucji za KOMkarte na okaziciela, maj ą c mo ż liwo ść wyboru.” W dalszym toku post ę powania antymonopolowego MPK podejmowa ł o dzia ł ania dla wykazania, i ż pobieranie op ł at za karty elektroniczne stosowane przez operatorów transportu publicznego w ró ż nych miastach ś wiata ma charakter powszechny, a przeto mo ż na mówi ć o ukszta ł towaniu si ę zwyczaju w tym zakresie. W tym czasie w siedzibie Delegatury w Poznaniu odby ł y si ę dwa spotkania z przedstawicielami MPK, podczas których wymieniono stanowiska stron w kwestii legalno ś ci pobierania op ł at za wystawiane no ś niki biletów okresowych. Wymiana pogl ą dów nie dotyczy ł a kwestii celowo ś ci wprowadzenia elektronicznych no ś ników biletów okresowych albowiem Prezes Urz ę du podziela ł ca ł kowicie argumenty MPK w tym zakresie. Ostatecznie jednak w dniu 24.09.2004 r. Prezes Zarz ą du MPK z ł o ż y ł w pismo, w którym powo ł uj ą c si ę na art. 11a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zobowi ą za ł si ę do: 1. zast ą pienia op ł at pobieranych za karty imienne pobierane w ramach ś wiadczonych us ł ug, kaucjami w tej samej wysoko ś ci, 2. zastosowania rozwi ą za ń okre ś lonych w punkcie 1 automatycznie równie ż wobec dotychczasowych posiadaczy kart imiennych, 3. z ł o ż enia publicznej deklaracji w zakresie zobowi ą za ń okre ś lonych w punkcie 1 i 2. Jednocze ś nie MPK wnios ł o o wyznaczenie terminu do wykonania podj ę tych zobowi ą za ń do dnia 1.01.2005 r. motywuj ą c to konieczno ś ci ą dokonania zmian w systemie informatycznym, przeprowadzeniem akcji informacyjnej i innych czynno ś ci, które zwi ą zane s ą z wprowadzeniem nowego systemu z uwzgl ę dnieniem interesu konsumentów. Sk ł adaj ą c powy ż sze zobowi ą zania i wnioski Prezes Zarz ą du MPK powo ł a ł si ę na uchwa łę Zarz ą du Spó ł ki nr 467/LXXXIV/2004 z dnia 24.09.2004 r., której odpis za łą czono do pisma. W pi ś mie z dnia 29.09.2004 r. Prezes Zarz ą du MPK doprecyzowa ł punkt 2 zobowi ą zania, zobowi ą zuj ą c si ę do bezwarunkowego i nie nak ł adaj ą cego ż adnych dodatkowych obowi ą zków na dotychczasowych posiadaczy KOMkart imiennych zwrotu op ł at nabywcom tych kart w ka ż dym przypadku, gdy osoby te wyra żą wol ę zwrotu karty Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z art. 11a ust. 1 uokik (przepis ten obowi ą zuje od dnia 1.05.2004 r. stosownie do przepisów ustawy z dnia 16.04.2004 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz zmianie niektórych innych ustaw, Dz. U. nr 93 z 2004 r., poz. 891), je ż eli w toku post ę powania antymonopolowego zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczno ś ci sprawy, informacji zawartych we wniosku lub b ę d ą cych podstaw ą wszcz ę cia post ę powania z urz ę du – ż e zosta ł naruszony zakaz, o którym mowa w art. 5 lub art. 8, a przedsi ę biorca lub zwi ą zek przedsi ę biorców, któremu jest zarzucane naruszenie tego zakazu, zobowi ąż e si ę do podj ę cia lub zaniechania okre ś lonych dzia ł a ń zmierzaj ą cych do zapobie ż enia tym naruszeniom, Prezes Urz ę du mo ż e, w drodze decyzji, zobowi ą za ć przedsi ę biorc ę lub zwi ą zek przedsi ę biorców do wykonania tych zobowi ą za ń . W decyzji, o której mowa wy ż ej Prezes Urz ę du nak ł ada na przedsi ę biorc ę lub zwi ą zek przedsi ę biorców obowi ą zek sk ł adania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowi ą za ń , mo ż e te ż okre ś li ć termin wykonania tych zobowi ą za ń (art. 11a ust. 2 i 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Istot ą zobowi ą zania MPK jest zast ą pienie op ł at za wydanie karty imiennej kaucjami, które konsumenci wnosili dot ą d tylko za karty na okaziciela. 6 W zwi ą zku z tym, ż e zarówno pobieranie op ł at jak i kaucji by ł o przedmiotem zarzutu Urz ę du, przyj ę cie zobowi ą za ń MPK w trybie art. 11 a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wymaga rozwa ż enia przes ł anek okre ś lonych w art. 8 ust. 2 pkt 4, odr ę bnie dla KOMkarty imiennej i na okaziciela. Gdy idzie o pobieranie op ł at za imienne KOMkarty, na obecnym etapie post ę powania antymonopolowego, fakt naruszenia przez MPK art. 8 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie budzi, zdaniem Urz ę du, w ą tpliwo ś ci. Zgodnie z tym przepisem, za praktyk ę ograniczaj ą c ą konkurencj ę uznaje si ę nadu ż ywanie pozycji dominuj ą cej polegaj ą ce na uzale ż nianiu zawarcia umowy od przyj ę cia lub spe ł nienia przez drug ą stron ę innego ś wiadczenia, niemaj ą cego rzeczowego ani zwyczajowego zwi ą zku z przedmiotem umowy. Przede wszystkim poza sporem jest, ż e MPK jako jedyny wykonawca us ł ug przewozu osób i ich baga ż u na liniach tramwajowych i autobusowych, zleconych przez Miasto Pozna ń posiada na tym rynku pozycj ę dominuj ą c ą , w rozumieniu art. 4 pkt 9 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Bezsporne jest tak ż e i to, ż e konsumenci us ł ug ś wiadczonych przez MPK nie maj ą wyboru pomi ę dzy biletami okresowymi w formie papierowej i w formie elektronicznej. Konsument zainteresowany nabyciem imiennego biletu okresowego nie maj ą c alternatywy, jest przymuszony naby ć no ś nik elektroniczny. Jego decyzja zatem nie jest uwarunkowana analiz ą atrakcyjno ś ci takiej formy poboru op ł at za us ł ugi przewozu ś rodkami komunikacji miejskiej lecz zwyk łą konieczno ś ci ą , w przypadku, je ś li chce korzysta ć z du ż o atrakcyjniejszych biletów okresowych. Pozbawienie konsumentów (kontrahentów) przedsi ę biorcy dominuj ą cego na rynku mo ż liwo ś ci wyboru tak d ł ugo jednak nie stanowi praktyki ograniczaj ą cej konkurencj ę okre ś lonej w art. 8 ust. 2 pkt 4 ustawy, jak d ł ugo pomi ę dzy g ł ównym przedmiotem umowy a ś wiadczeniem dodatkowym istnieje rzeczowy lub zwyczajowy zwi ą zek. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie precyzuje jak nale ż y rozumie ć poj ę cie rzeczowego lub zwyczajowego zwi ą zku ś wiadczenia z przedmiotem umowy. Powo ł uj ą c si ę na pogl ą dy pi ś miennictwa mo ż na jednak podnie ść , i ż „test rzeczowego zwi ą zku z przedmiotem umowy odnosi si ę do natury produktów, b ę d ą cych przedmiotem umowy podstawowej i ś wiadczenia dodatkowego: ich konstrukcji, sk ł adu, trwa ł o ś ci, przeznaczenia. Zwi ą zek rzeczowy wyst ę puje wówczas, je ż eli dane ś wiadczenie gwarantuje prawid ł ow ą , zgodn ą z wol ą i oczekiwaniami stron realizacj ę zasadniczej umowy (...)” (por. El ż bieta Modzelewska – W ą chal, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz., Wyd. TWIGGER Warszawa 2002, s. 111). Natomiast zwi ą zek zwyczajowy odwo ł uje si ę do okre ś lonego do ś wiadczenia spo ł ecznego, pewnej powszechnie przyj ę tej praktyki. Rozwa ż aj ą c kwesti ę zwi ą zku rzeczowego nie sposób pomin ąć regulacji prawnych odnosz ą cych si ę do umowy przewozu. W pierwszym rz ę dzie nale ż y odwo ł a ć si ę do przepisu art. 774 k.c., który zawiera definicj ę tej umowy. Stanowi on, i ż przez umow ę przewozu przewo ź nik zobowi ą zuje si ę w zakresie dzia ł alno ś ci swego przedsi ę biorstwa do przewiezienia za wynagrodzeniem osób i rzeczy. Dalsze uregulowania maj ą ce zastosowanie do przewozu osób i rzeczy w gminnym transporcie zbiorowym zawiera ustawa z dnia 15.11.1984 r. - Prawo przewozowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r., Nr 50, poz. 601 z pó ź n. zm.). Dla rozstrzygni ę cia sprawy istotne znaczenie ma art. 16 ust. 1 tej ustawy, zgodnie z którym, umow ę przewozu zawiera si ę przez nabycie biletu na przejazd lub spe ł nienie innych 7 okre ś lonych przez przewo ź nika warunków dost ę pu do ś rodka transportowego, a w razie ich nieustalenia – przez samo zaj ę cie miejsca w ś rodku transportowym. Z kolei art. 16 ust. 2 ww. ustawy stanowi, i ż w bilecie za przejazd okre ś la si ę wysoko ść nale ż no ś ci za przejazd oraz dane potrzebne do ustalenia zakresu uprawnie ń podró ż nego. W ś wietle powo ł anych przepisów, uzasadniony jest wniosek, i ż posiadanie karty zbli ż eniowej mo ż e by ć jednym „z innych okre ś lonych przez przewo ź nika warunków dost ę pu do ś rodka transportu”. Niemniej jednak, w przekonaniu Prezesa Urz ę du, nie do obrony jest stanowisko, i ż zawarcie umowy przewozu mo ż e wi ą za ć si ę b ą d ź to z dodatkowymi ś wiadczeniami, które w tym celu obowi ą zany jest ponie ść konsument, b ą d ź to z zawarciem innej jeszcze umowy. Je ś li przyj ąć , i ż podstawowym i jedynym obowi ą zkiem pasa ż era z tytu ł u umowy przewozu jest zap ł ata przewo ź nikowi wynagrodzenia, tj. uiszczenie op ł aty za bilet, a wynika to bezpo ś rednio z art. 774 k.c., to tym samym przyj ąć trzeba, i ż wszelkie inne ś wiadczenia na rzecz przewo ź nika, w tym op ł ata za no ś nik biletu, pozostaj ą bez zwi ą zku z op ł at ą za us ł ug ę przewozu. Zreszt ą równie ż w § 41 Regulaminu Przewozów Miejskiego Przedsi ę biorstwa Komunikacyjnego w Poznaniu Spó ł ki z o.o., po ś ród wyznaczonych warunków dost ę pu do ś rodka transportowego, nie odnajdziemy obowi ą zku uiszczenia jakichkolwiek op ł at czy obowi ą zku zawarcia innej umowy. S ą to mianowicie: 1) zaj ę cie miejsca w ś rodku transportowym i skasowanie biletu lub biletów jednorazowych o łą cznej warto ś ci zgodnej z aktualnie obowi ą zuj ą c ą taryf ą oraz posiadanymi uprawnieniami do ulg, 2) zaj ę cie miejsca w ś rodku transportowym i aktywowanie biletu jednorazowego poprzez us ł ug ę SMS, 3) zaj ę cie miejsca w ś rodku transportowym i posiadanie biletu okresowego, 4) zaj ę cie miejsca w ś rodku transportowym i posiadanie dokumentu uprawniaj ą cego do przejazdów bezp ł atnych. Reasumuj ą c, nie ma zwi ą zku rzeczowego pomi ę dzy umow ą przewozu a umow ą sprzeda ż y imiennej KOMkarty. W okoliczno ś ciach niniejszej sprawy trudno doszuka ć si ę równie ż zwyczajowego zwi ą zku w ponoszeniu op ł at za wydanie elektronicznego no ś nika biletów. Co prawda MPK zaoferowa ł o dowody na wykazanie faktu, i ż w wielu miastach ś wiata, gdzie funkcjonuj ą podobne rozwi ą zania konsumenci ponosz ą op ł aty za wydanie kart, tym niemniej, zdaniem Urz ę du, dowody te nie ś wiadcz ą o istnieniu zwyczajowego zwi ą zku, a to z kilku powodów. Po pierwsze, odwo ł uj ą c si ę do s ł ownikowej definicji zwyczaju jako „powszechnie przyj ę tego, najcz ęś ciej u ś wi ę conego tradycj ą sposobu post ę powania w pewnych okoliczno ś ciach” (por. „S ł ownik j ę zyka polskiego” pod red. Prof. M. Szymczaka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996, s. 1008), zasadne jest twierdzenie, i ż zwyczaj to sposób post ę powania powszechnie akceptowany. Niestety, w obecnych realiach spo ł eczno – ekonomicznych naszego kraju o takiej akceptacji nie mo ż na mówi ć zwa ż ywszy zw ł aszcza na skargi konsumentów, które by ł y jedn ą z podstaw wszcz ę cia post ę powania antymonopolowego, zarówno przez Delegatur ę Urz ę du w Poznaniu, jak i w Warszawie. Po drugie, op ł aty, które za karty elektroniczne pobierane s ą w innych miastach nie zawsze maj ą charakter bezzwrotnej op ł aty. Rozwi ą zania s ą ró ż norodne, od depozytu, jak przyk ł adowo w Neapolu, do kaucji, jak np. w Turku. Istniej ą te ż kategorie dotowane uzale ż nione od dochodu osób, którym karty s ą wydawane. Ponadto, z dostarczonych przez MPK materia ł ów lub wskazanych przez niego ź róde ł informacji nie sposób zorientowa ć si ę , czy, podobnie jak w Poznaniu, karty s ą jedynym no ś nikiem biletów okresowych, czy te ż konsumenci maj ą mo ż liwo ść wyboru alternatywnego, nieodp ł atnego no ś nika papierowego. 8 Po trzecie, zwa ż y ć trzeba, i ż o ile zasadne jest odwo ł ywanie si ę do zwyczaju ustalonego w walce konkurencyjnej pomi ę dzy przedsi ę biorcami, o tyle trudniej to czyni ć w odniesieniu do praktyk rynkowych kszta ł towanych przez przedsi ę biorców dzia ł aj ą cych w warunkach monopolu. W takich za ś warunkach w przewa ż aj ą cej mierze dzia ł aj ą przedsi ę biorcy ś wiadcz ą cy us ł ugi zbiorowego transportu publicznego w komunikacji miejskiej. W ocenie Prezesa Urz ę du s ą to wystarczaj ą ce przes ł anki aby odrzuci ć argumentacj ę o istnieniu zwyczaju uzasadniaj ą cego pobieranie op ł at za imienne KOMkarty. Jednocze ś nie, w toku post ę powania antymonopolowego Prezes Urz ę du doszed ł do przekonania, i ż na gruncie art. 8 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, odmienna ani ż eli op ł aty za KOMkart ę imienn ą , musi by ć ocena kaucji pobieranej w zwi ą zku z wydaniem KOMkarty na okaziciela. Decyduj ą cy dla tej oceny jest fakt, i ż wspomniany przepis, b ę d ą cy podstaw ą kwalifikacji dzia ł a ń MPK mówi o ś wiadczeniu, które pozostaje bez zwi ą zku z przedmiotem umowy g ł ównej. Rzecz w tym, ż e kaucji nie mo ż na, zdaniem Prezesa Urz ę du, przypisywa ć cech ś wiadczenia sensu stricte , je ż eli pe ł ni ona wy łą cznie funkcj ę zabezpieczenia prawid ł owego wykonania zobowi ą zania. W przypadku kaucji pobieranej przez MPK za wydanie KOMkarty na okaziciela, dodatkowo nale ż y zwa ż y ć , i ż ma ona charakter wybitnie gwarancyjny, a wi ę c stanowi jedynie kwot ę odszkodowania w razie, gdy wyniku jej utraty lub zniszczenia posiadacz karty nie mo ż e jej zwróci ć MPK. Natomiast z chwil ą zwrotu karty, co kontrahent MPK mo ż e uczyni ć w ka ż dym czasie, zwrotowi podlega wp ł acona przez konsumenta kaucja. Niezale ż nie od tego warto zwróci ć uwag ę , i ż kaucja jest rozwi ą zaniem powszechnie stosowanym w praktyce rynkowej, pocz ą wszy od obrotu napojami w butelkach zwrotnych, a sko ń czywszy na umowach najmu lokali mieszkalnych, a przez to powszechnie akceptowanym. Nie ma zatem powodów aby w tym przypadku odmawia ć pobieraniu kaucji przymiotu ustalonego zwyczaju. Nie bez znaczenia jest równie ż okoliczno ść , podnoszona przez MPK, ż e kaucja wymusza na u ż ytkownikach no ś ników biletów dba ł o ść i zapobieganie jego utracie lub zniszczeniu, co znacz ą co obni ż y koszty funkcjonowania ca ł ego systemu. Maj ą c na wzgl ę dzie powy ż sze, Prezes Urz ę du uzna ł za uprawdopodobnione naruszenie przez MPK art. 8 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów poprzez pobieranie op ł at za wydanie imiennych KOMkart. Prezes Urz ę du nie znalaz ł natomiast podstaw do kwestionowania pobierania kaucji za KOMkarty na okaziciela, które podlegaj ą zwrotowi z chwil ą zwrotu tej karty. W tych okoliczno ś ciach Prezes Urz ę du postanowi ł przyj ąć zobowi ą zania MPK albowiem ich realizacja b ę dzie równoznaczna z zaniechaniem stosowania praktyk ograniczaj ą cych konkurencj ę , a tak ż e, je ś li chodzi o punkt 2 zobowi ą zania (punkt 1 b decyzji), z usuni ę ciem skutków tych praktyk wobec posiadaczy KOMkart imiennych, zakupionych przed dniem 1.01.2005 r. Taki charakter ma bowiem umo ż liwienie im zwrotu karty za jednoczesnym zwrotem uiszczonej przez nich op ł aty. Podkre ś li ć nale ż y, i ż zwrot op ł aty nie mo ż e by ć uzale ż niony od jakichkolwiek warunków, ani te ż wi ą za ć si ę na ł o ż eniem dodatkowych obowi ą zków, poza takimi tylko, które niezb ę dne s ą do potwierdzenia faktu zwrotu karty i pokwitowania odbioru op ł aty. Op ł aty winny by ć zwracane w wysoko ś ci faktycznie wniesionej przez nabywców KOMkart imiennych tj. 8 z ł , w przypadku nabycia karty w okresie promocyjnym i 16 z ł w pozosta ł ych przypadkach. Zobowi ą zanie do z ł o ż enia publicznej deklaracji o zaprzestaniu pobierania op ł at za KOMkarty imienne i zast ą pieniu ich kaucjami oraz umo ż liwieniu zwrotu op ł at dotychczas pobranych jest sformu ł owane w sposób ogólny. Jest jednak oczywiste, ż e deklaracja ta musi dotrze ć do mo ż liwie najszerszej grupy konsumentów. Zdaniem Prezesa Urz ę du zapewni to 9 przede wszystkim publikacja stosownych o ś wiadcze ń w prasie oraz wywieszenie informacji w miejscach dystrybucji KOMkart i takich dzia ł a ń Prezes Urz ę du oczekuje od MPK. Termin wykonania zobowi ą za ń zosta ł przez Prezesa Urz ę du okre ś lony odmiennie ani ż eli wnioskowa ł MPK, tj. nie poprzez wyznaczenie konkretnej daty lecz terminu liczonego w tygodniach od daty, w którym decyzja stanie si ę prawomocna. Nie powinno to prowadzi ć do istotnego skrócenia terminu zaproponowanego przez MPK w pi ś mie z 24.09.2004 r., zwa ż ywszy, ż e od dnia, w którym MPK otrzyma decyzj ę , b ę dzie mia ł o dwa miesi ą ce na dokonanie wszystkich niezb ę dnych czynno ś ci przygotowawczych. Na ł o ż one na MPK w punkcie 3 decyzji, stosownie do art. 11 a ust. 3 uokik, obowi ą zki informacyjne uzasadnia konieczno ść oceny , czy zobowi ą zania zawarte w punkcie 1 decyzji zosta ł y zrealizowane. Bior ą c powy ż sze pod uwag ę , orzeczono jak w sentencji. Od niniejszej decyzji przys ł uguje stronie odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego - S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie w terminie dwutygodniowym od dnia dor ę czenia decyzji, za po ś rednictwem Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Poznaniu. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Poznaniu Edward Stawicki Otrzymuj ą : Miejskie Przedsi ę biorstwo Komunikacyjne w Poznaniu Spó ł ka z o.o. ul. G ł ogowska 131/133 60-244 Pozna ń