RPZ-37/2012

1 Poznań, dnia 13 grudnia 2012r. RPZ- 61/23/12/AS DECYZJA nr RPZ 37/2012 Stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50 poz. 331 ze zm.), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczętego z urzędu wobec Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów I. na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, wobec uprawdopodobnienia w toku postępowania stosowania przez Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w: 1. art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegających na zamieszczaniu w umowach zawieranych z odbiorcami usług z zakresu zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków w oparciu o wzorzec umowy - o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków (§14 ust. 2), o zaopatrzenie w wodę (§13 ust. 2), oraz o odprowadzanie ścieków (§13 ust. 2), - postanowienia o treści: „Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron za uprzednim 2 miesięcznym okresem wypowiedzenia” , co jest sprzeczne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 roku o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 ze zm.); 2. art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegających na zamieszczaniu we wzorcach umowy - o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków (§ 17) , o zaopatrzenie w wodę ( §16) oraz o odprowadzanie ścieków ( §16) - postanowienia, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, o treści: „Spory mogące wynikać na tle realizacji postanowień umowy strony poddają pod rozstrzygnięcie właściwym dla Usługodawcy sądom powszechnym”, po zobowiązaniu się przez Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu do podjęcia działań zmierzających do zaniechania zarzuconej praktyki poprzez usunięcie treści ww. postanowień w nowych wzorcach umów oraz w umowach pozostających nadal w obrocie prawnym, nakłada się na Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu obowiązek wykonania tego zobowiązania poprzez: a) wprowadzenie do obrotu z konsumentami, z chwilą uprawomocnienia się niniejszej decyzji, nowych wzorców umów zgodnie z wzorcami przedłożonymi z pismem z dnia 15.11.2012r., w których kwestionowane postanowienia nie występują, b) wystąpienie do dotychczasowych odbiorców z propozycją podpisania nowych umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, o zaopatrzenie w wodę oraz o odprowadzanie ścieków PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKiK W POZNANIU ul. Zielona 8, 61-851 Poznań Tel. (0-61) 852-15-17, 852-77-50, Fax (0-61) 851-86-44 E-mail: poznan@uokik.gov.pl 2 lub podpisania aneksów , zgodnie z wzorcami przedłożonymi z pismem z dnia 15.11.2012r., w których kwestionowane postanowienia nie występują, w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. II. na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu obowiązek przekazania , w terminie 14 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, informacji o stopniu realizacji zobowiązania nałożonego w punkcie I sentencji decyzji oraz kopii 5 przyk ł adowych umów zawartych zgodnie z postanowieniami nowych wzorców i dowodów potwierdzających przekazanie kontrahentom propozycji zawarcia nowych umów lub podpisania aneksów do umów pozostających w obrocie prawnym. Uzasadnienie W związku z przekazanym do Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu pismem PKO Bank Polski S.A., w którym zawiadomiono o bezzasadnym wypowiedzeniu umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków dla oddziału w Kaliszu Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: „Prezes Urzędu”) w dniu 24 sierpnia 2012 roku wszczął z urzędu postępowanie wyjaśniające, w celu wstępnego ustalenia, czy na lokalnym rynku zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków obejmującym obszar Miasta Kalisz mogło dojść do naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów uzasadniające wszczęcie postępowania antymonopolowego (sygn. akt RPZ-400/17/12/AS). Wcześniej, w okresie od dnia 22 marca 2012 roku do dnia 23 maja 2012 roku, Prezes Urzędu także prowadził postępowanie wyjaśniające dotyczące lokalnego rynku zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków obejmującym obszar Miasta Kalisz (sygn. akt RPZ-400/6/12/AS). W toku ww. postępowań Prezes Urzędu ustalił, że Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu (dalej: „PWiK”, „Przedsiębiorca”, „Spółka”) w aktualnie wykorzystywanych w obrocie wzorcach: umowy o zaopatrzenie w wodę oraz umowy o odprowadzanie ścieków (§13 ust. 2), a także umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków (§14 ust. 2) zamieściło postanowienie, w którym zastrzega możliwość wypowiedzenia umowy przez każdą ze stron za 2 miesięcznym okresem wypowiedzenia. Prezes Urzędu ustalił ponadto, że w ww. wzorcach umów zamieszczono postanowienie - które zostało uznane za niedozwolone przez Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: „SOKiK) i wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, o których mowa art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego – a określające do rozpoznawania sporów sąd właściwy dla siedziby Usługodawcy (Przedsiębiorcy). Z uwagi na powyższe, postanowieniem z dnia 4 października 2012r. Prezes Urzędu wszczął z urzędu postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy w związku z podejrzeniem stosowania przez Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w: 1. art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na zamieszczaniu w umowach o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków zawieranych z odbiorcami zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków w oparciu o wzorzec umowy postanowienia o treści: „Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron za uprzednim 2 miesięcznym okresem wypowiedzenia” , co jest sprzeczne z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 roku o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 123, poz. 858 ze zm.) 2. art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającej na zamieszczaniu we wzorcach umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków 3 postanowienia, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, o treści: „Spory mogące wynikać na tle realizacji postanowień umowy strony poddają pod rozstrzygnięcie właściwym dla Usługodawcy sądom powszechnym” (§ 17 wzorca umowy o zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków oraz §16 wzorca umowy o zaopatrzenie w wodę oraz umowy o odprowadzanie ścieków ). Przedsiębiorca zawiadomiony o wszczęciu postępowania administracyjnego pismem z dnia 19 października 2012r. wyraził gotowość do zmiany dotychczasowego zachowania celem zapewnienia jego zgodności z przepisami ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i zadeklarował możliwie szybkie dostosowanie swoich umów do oczekiwań Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Kolejnym pismem z dnia 15.11.2012r. Przedsiębiorca złożył wniosek o wydanie tzw. decyzji zobowiązującej na podstawie art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jednocześnie przedkładając nowe wzorce ww. umów, z których kwestionowane postanowienia zostały usunięte. Przedsiębiorca zobowiązał się do zawierania nowych umów z użyciem ww. wzorców, w których kwestionowane postanowienia nie występują. Przedsiębiorca zobowiązał się także do wystąpienia do dotychczasowych odbiorców, w terminie 12 miesięcy od uprawomocnienia się decyzji, z propozycją podpisania nowych umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, o zaopatrzenie w wodę oraz o odprowadzanie ścieków lub podpisania aneksów w oparciu o ww. wzorce, w których kwestionowane postanowienia nie występują. Prezes Urzędu ustalił, co następuje: Spółka pod firmą Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu została wpisana do rejestru przedsiębiorców pod numerem KRS 0000010157. Przedmiotem działalności Przedsiębiorcy jest m. in. pobór, uzdatnianie i dostarczanie wody, odprowadzanie i oczyszczanie ścieków. Jedynym udziałowcem Spółki jest Miasto Kalisz (dowód: odpis z Krajowego Rejestru Sądowego). Aktualnie umowy na świadczenie usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków Przedsiębiorca zawiera w oparciu o wzorce umów o nazwach: „umowa o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków”, „umowa o zaopatrzenie w wodę” oraz „umowa o odprowadzanie ścieków”. Ww. wzorce Przedsiębiorca wykorzystuje w obrocie od stycznia 2012r. (dowód: pismo Przedsiębiorcy z dnia 3.04.2012r.). Łącznie Przedsiębiorca posiada (…) zawartych umów, w tym (…) umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, (…) umów o zaopatrzenie w wodę oraz 33 umów o odprowadzanie ścieków (dowód: pisma Przedsiębiorcy z dnia: 19.10.2012r. oraz 3.04.2012r.). Prezes Urzędu ustalił, że we wzorcach tych zamieszczono postanowienie o treści: „Umowa może być rozwiązana przez każdą ze stron za uprzednim 2 miesięcznym okresem wypowiedzenia” będące sprzeczne z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków oraz postanowienie o treści „Spory mogące wynikać na tle realizacji postanowień umowy strony poddają pod rozstrzygnięcie właściwym dla Usługodawcy sądom powszechnym” mogące zostać uznane za tożsame z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. W trakcie prowadzonego postępowania Przedsiębiorca zobowiązał się do zawierania nowych umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, o zaopatrzenie w wodę oraz o odprowadzanie ścieków z użyciem nowych wzorców przedłożonych wraz z pismem z dnia 15.11.2012r., z których kwestionowane postanowienia zostały usunięte. Przedsiębiorca zobowiązał się także do wystąpienia do dotychczasowych odbiorców, w terminie 12 miesięcy od uprawomocnienia się decyzji, z propozycją podpisania nowych umów lub podpisania aneksów w oparciu o ww. 4 wzorce, w których kwestionowane postanowienia nie występują ( dowód: pismo Przedsiębiorcy z dnia: 15.11.2012r.). Prezes Urzędu zważył, co następuje: I. Stosownie do art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ochrona interesów przedsiębiorców i konsumentów podejmowana w ramach działań Prezesa Urzędu jest prowadzona w interesie publicznym. Ingerencja Prezesa Urzędu ma więc na celu ochronę interesów zbiorowości, a nie wprost poszczególnych, indywidualnych uczestników rynku. Naruszenie interesu publicznego stanowi bezwzględny warunek uznania kompetencji Prezesa Urzędu do rozstrzygnięcia określonej sprawy. Interes publiczny zostaje naruszony wówczas, gdy działania przedsiębiorcy godzą w interesy ogólnospołeczne i dotykają szerokiego kręgu uczestników rynku, zaburzając jego prawidłowe funkcjonowanie. W ocenie Prezesa Urzędu, rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny. Wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy byli lub mogli stać się klientami Przedsiębiorcy. W niniejszej sprawie istnieje zatem możliwość poddania zachowania Przedsiębiorcy dalszej ocenie pod kątem stosowania przez niego praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione - na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu, o którym mowa w art. 100 ust. 1, lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania- że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. Przytoczony przepis jako przesłanki warunkujące możliwość wydania decyzji przez Prezesa Urzędu wskazuje: uprawdopodobnienie naruszenia zakazu określonego w art. 24 ustawy oraz zobowiązanie się przedsiębiorcy, któremu jest zarzucane takie naruszenie, do podjęcia lub zaniechania działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniu. Z uwagi na złożenie przez Przedsiębiorcę wniosku o wydanie decyzji na podstawie art. 28 ustawy niezbędne jest rozważenie, czy wskazane w tym przepisie warunki zaistniały w odniesieniu do działań i zobowiązań ww. Przedsiębiorcy. W pierwszej kolejności rozważenia wymaga, czy stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów zostało uprawdopodobnione na obecnym etapie postępowania. Przedsiębiorcy zarzucono stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, określonej w art. 24 ust. 1 i 2 oraz w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przez przedsiębiorcę rozumie się przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 z pózn. zm.). Z art. 4 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej wynika, że przedsiębiorcą jest m. in. osoba prawna, która we własnym imieniu wykonuje działalność gospodarczą. W rozważanym przypadku Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o. z siedzibą w Kaliszu, będące stroną postępowania posiada status przedsiębiorcy, gdyż jest spółką prawa handlowego, wpisaną do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, prowadzącą we 5 własnym imieniu działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków. Zachowanie PWiK podlega zatem kontroli dokonywanej na gruncie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Stwierdzenie przedmiotowych praktyk wymaga spełnienia dwóch przesłanek: bezprawności działania przedsiębiorcy i naruszenia zbiorowego interesu konsumentów. Bezprawność, do której odwołuje się ustawodawca, tradycyjnie ujmowana jest jako sprzeczność z prawem. Stanowisko takie znajduje też oparcie w uzasadnieniu rządowego projektu ustawy nowelizacyjnej z dnia 5 lipca 2002 r. (Dz. U. Nr 129, poz. 1102), która wprowadziła do ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów przepisy regulujące postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, zgodnie z którym „same przepisy art. 23a – 23d ustawy nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Działania te mogą okazać się bezprawne w razie ustalenia, że doszło do naruszenia przepisów innych ustaw, także zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów.” Pogląd ten mimo, iż odnosi się do poprzednio obowiązujących przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów z dnia 15 grudnia 2000 r., pozostaje nadal aktualny. Pojęcie „porządek prawny” obejmuje zatem nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej, a także nakazy i zakazy wynikające z norm moralnych i obyczajowych określanych, jako zasady współżycia społecznego. Bezprawność jest kategorią obiektywną. Przy jej ocenie rozważyć należy każdorazowo kwestię, czy czyn sprawcy był zgodny, czy też niezgodny z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. Źródłem tych zasad są normy prawa powszechnie obowiązującego - jako reguły postępowania wyznaczone przez nakazy i zakazy wynikające z norm prawa pozytywnego (w szczególności prawa cywilnego, karnego, administracyjnego, pracy, finansowego, ustaw i aktów prawnych regulujących poszczególne dziedziny gospodarki, itp.) oraz nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego, czyli tzw. dobre obyczaje (por.: G. Bieniek, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga III. Zobowiązania. Tom I, Warszawa 2006, także Lex Polnica). O bezprawności działania decyduje całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego (uzasadnienie do I PKN 267/2001 wyrok Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna – Lex Polonica). Sąd Najwyższy wskazał, że o bezprawności działania można mówić wówczas, gdy nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających określone działanie, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy, wykonywanie prawa podmiotowego, zgoda pokrzywdzonego lub działanie w obronie uzasadnionego interesu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.10.1989 r. II CR 419/89 OSP 1990/11-12 poz. 377). Zachowanie przedsiębiorców należy zatem ocenić jako bezprawne, gdy podejmują oni działania sprzeczne z ustawą lub nie wykonują obowiązków, które na nich ciążą. Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy ochronie konkurencji i konsumentów, zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Natomiast w myśl art. 24 ust. 2 przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Przepis ten zawiera katalog przykładowych praktyk zakazanych przez ustawodawcę: pkt 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego; pkt 2) naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji; pkt 3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. W niniejszej sprawie źródłem bezprawności działań Spółki, powodującej naruszenie: - art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jest zamieszczenie we wzorcu umowy – o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków (§14 ust. 2), o zaopatrzenie w wodę (§13 ust. 2), 6 oraz o odprowadzanie ścieków (§13 ust. 2) - postanowienia sprzecznego z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, - art. 24 ust.1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest stosowanie postanowień w ww. wzorcach umów tożsamych z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Ad I.1 Zgodnie z art. 6 ust. 3 pkt 6 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, umowa o dostarczanie wody lub odprowadzanie ścieków musi w szczególności regulować okres jej obowiązywania oraz odpowiedzialność za niedotrzymanie warunków umowy, w tym warunków wypowiedzenia. Należy zaznaczyć, iż warunki wypowiedzenia, które muszą zostać określone w umowie, odnoszą się jedynie do sytuacji, kiedy niedotrzymane zostaną warunki umowy. Prezes Urzędu ustalił, że we wzorcach umowy o zaopatrzenie w wodę oraz umowy o odprowadzanie ścieków (§13 ust. 2), a także umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków (§14 ust. 2) zamieszczono postanowienie, w którym zastrzega się możliwość wypowiedzenia umowy przez każdą ze stron z 2 miesięcznym okresem wypowiedzenia. Postanowienie to narusza art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków, który określa przyczyny, w których przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć wodę lub zamknąć przyłącze. Do tych przypadków zaliczono sytuacje, w których: − przyłącze wodociągowe lub przyłącze kanalizacyjne wykonano niezgodnie z przepisami prawa; − odbiorca usług nie uiścił należności za pełne dwa okresy obrachunkowe, następujące po dniu otrzymania upomnienia w sprawie uregulowania zaległej opłaty; − jakość wprowadzanych ścieków nie spełnia wymogów określonych w przepisach prawa lub − stwierdzono celowe uszkodzenie albo pominięcie urządzenia pomiarowego; − został stwierdzony nielegalny pobór wody lub nielegalne odprowadzanie ścieków, to jest bez zawarcia umowy, jak również przy celowo uszkodzonych albo pominiętych wodomierzach lub urządzeniach pomiarowych. Mając na względzie charakter rozpatrywanych usług (które powinny być świadczone powszechnie i w sposób ciągły) oraz cele ustawy (która ma m.in. chronić interes odbiorców usług), powyższe uregulowanie z art. 8 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków należy rozumieć jako ograniczenie prawa przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjnego do wypowiedzenia umowy o zaopatrzenie w wodę lub odprowadzanie ścieków w każdym momencie. Uznać należy, że skoro tylko w wymienionych enumeratywnie przypadkach przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne może odciąć wodę lub zamknąć przyłącze kanalizacyjne, to też tylko w tych samych przypadkach można umowę wypowiedzieć. Przyczyny wypowiedzenia umowy przez przedsiębiorstwo wodociągowo- kanalizacyjne są więc enumeratywnie wyliczone 1 (por. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3.08.2012 r., VI ACa 354/12 oraz decyzja Prezesa Urzędu nr RBG-23/2010 z dnia 31.12.2010r.). Mając na względzie powyższe, należy uznać, iż stosowane przez Spółkę postanowienie stoi w sprzeczności z art. 8 ust. 1 ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Ad I.2 1 B. Rakoczy, Charakterystyka umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków , Czasopismo Samorządu Radców Prawnych Radca Prawny Nr 4/2005, s. 102. 7 Ponadto, Prezes Urzędu zarzucił Przedsiębiorcy stosowanie w obrocie z konsumentami wzorców umów zawierających postanowienie, które zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 K.p.c. Należy wskazać, że Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: SOKiK) dokonując oceny postanowienia umownego ocenia określony zapis i w momencie jego wpisania do rejestru, klauzula przestaje być postanowieniem konkretnego wzorca umownego, a staje się samodzielnie funkcjonującą zasadą, która została zakwestionowana. Ze względu na rozszerzoną skuteczność klauzul – spełnia ona funkcję podobną do przepisów prawa. Rozważając kwestię bezprawności ww. zachowania Przedsiębiorcy, zwrócić należy uwagę, iż Prezes Urzędu może stwierdzić stosowanie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów także w odniesieniu do przedsiębiorcy, który nie był stroną postępowania sądowego zakończonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 2 grudnia 2005 r. sygn. akt VI ACa 760/05 podkreślił, że praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest posługiwanie się postanowieniem wpisanym do rejestru w oderwaniu od zagadnienia, czy wpis do rejestru powstał w związku ze stosowaniem wzorca umowy przez podmiot, co do którego bada się stosowanie praktyki. Naruszenie interesów konsumentów może nastąpić, jak wskazał Sąd, w wyniku działań podmiotów, które stosują klauzule abuzywne już wpisane do rejestru, przy czym wpis taki związany był z działaniami innych przedsiębiorców. Z kolei w wyroku z dnia 25 maja 2005 r. sygn. akt XVII Ama 46/04, SOKiK wyraził pogląd, że dla uznania określonej klauzuli za niedozwolone postanowienie umowne wystarczy stwierdzenie, że mieści się ona w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul. Czynnikiem przesądzającym o podobieństwie klauzul powinien być bowiem zamiar, cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli więc cel utworzenia spornej klauzuli odpowiada celowi sformułowania klauzuli uznanej za niedozwoloną, oba zapisy można uznać za tożsame. Przedstawione powyżej orzecznictwo potwierdza uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r. sygn. akt III SZP 3/2006, w której uznano, że stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego, może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 23a 2 . Odwołując się do argumentów o charakterze celowościowym oraz kierując się potrzebą zapewnienia skuteczności tego przepisu, Sąd Najwyższy podkreślił, że praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów obejmuje również przypadki wprowadzenia jedynie zmian kosmetycznych, polegających na przestawieniu szyku wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru. Nie jest więc konieczna dokładna, literalna zbieżność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej. Niedozwolone będą również takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, których treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną wykładnię. Klauzule, które wskazują jako właściwy sąd w konkretnym miejscu bądź wyznaczony według jednego kryterium w sposób węższy niż wynikający z Kodeksu postępowania cywilnego były wielokrotnie uznawane za niedozwolone przez SOKiK. M.in. wyrokami z dnia: 27 marca 2006r. sygn. akt XVII Amc 39/04 oraz 23 września 2004r. sygn. akt XVII Amc 51/03, SOKiK 2 W obowiązującej obecnie ustawie z dnia 16.02.2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów, praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów uregulowana została w art. 24. 8 uznał za niedozwolone postanowienia w brzmieniu: Do rozstrzygania sporów wynikających z tej umowy właściwe będą sądy powszechne w Łodzi (pozycja 772 rejestru) oraz Ewentualne spory wynikłe z niniejszej umowy rozstrzygane będą przez właściwy sąd w Poznaniu (pozycja 691 rejestru). W uzasadnieniu pierwszego z wyroków SOKiK podkreślił, że tej treści klauzula spełnia przesłanki klauzuli niedozwolonej określonej w art. 385 3 pkt 23 Kodeksu cywilnego. SOKiK podkreślił, że zasada actor sequitur forum rei znajdująca odzwierciedlenie w przepisie art. 27 Kpc stanowi, że powództwo wytacza się przed sąd właściwy miejscowo dla pozwanego. Strony mogą jednak na podstawie normy semiimperatywnej zawartej w art. 34 określić jako właściwy sąd miejsca wykonania umowy. Zdaniem SOKiK, nie można jednak z całą pewnością stwierdzić, że konsument zawsze będzie miał miejsce zamieszkania w okręgu właściwości wskazanego sądu, nie zawsze też wykonanie umowy musi mieć miejsce w okręgu konkretnego sądu. Dlatego też, jak podkreślił SOKiK, tak jednoznaczne sformułowanie postanowienia dotyczącego właściwości sądu sprzeciwia się dobrym obyczajom, a jednocześnie pozbawia konsumenta możliwości równoprawnego decydowania o właściwości sądu, stawiając przedsiębiorcę w uprzywilejowanej pozycji. SOKiK ocenił, że taka nierównowaga stron w ewentualnym przyszłym procesie powoduje, że klauzula ta rażąco narusza interes konsumenta. Zdaniem Prezesa Urzędu, zakwestionowane postanowienie „Spory mogące wynikać na tle realizacji postanowień umowy strony poddają pod rozstrzygnięcie właściwym dla Usługodawcy sądom powszechnym” (§ 17 wzorca umowy o zaopatrzenia w wodę i odprowadzania ścieków oraz §16 wzorca umowy o zaopatrzenie w wodę oraz umowy o odprowadzanie ścieków ), mieści się w hipotezach ww. klauzul niedozwolonych, kwestionujących właściwość miejscową sądu, wskazaną w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Ponadto, tożsame postanowienia wpisane są także m. in. w pozycjach: 41, 2660, 2656, 2730 3 rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Postanowienie to ogranicza zarówno konsumentowi jak i Przedsiębiorcy możliwość wyboru sądu innego niż wskazany, który zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego należy uznać za właściwy do rozstrzygnięcia sporu powstałego na tle wiążącej ich umowy (art. 385 3 pkt 23). Postanowienie to może godzić w interesy konsumentów poprzez wyłączenie możliwości wytoczenia przeciwko nim powództwa przed sądem właściwym według przepisów o właściwości ogólnej, a więc w miejscu najbardziej dogodnym dla konsumentów, a także poprzez wyłączenie możliwości wytoczenia powództwa przed sądem właściwym według przepisów o właściwości przemiennej. Mając na uwadze powyższe, Prezes Urzędu uznał, że uprawdopodobniona została także bezprawność działań Przedsiębiorcy, wynikająca z tożsamości stosowanych przez niego postanowień wzorców umów z postanowieniami wpisanymi do rejestru niedozwolonych postanowień umownych. Zakwestionowane postanowienia nie mają wprawdzie identycznego brzmienia jednakże, w ocenie Prezesa Urzędu, wykładnia ich treści prowadzi do wniosku, że mogą mieścić się w hipotezach przytoczonych klauzul niedozwolonych. Do uznania, że w niniejszej sprawie mamy do czynienia z praktykami określonymi w art. 24 ust. 1 i 2 oraz w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów niezbędne jest ponadto uprawdopodobnienie, że bezprawne działanie Przedsiębiorcy godzące w interes konsumentów dotyczy tzw. zbiorowego interesu konsumentów. W uzasadnieniu wyroku z dnia 10 kwietnia 2008r. sygn. akt III SK 27/07, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że gramatyczna wykładnia tego pojęcia prowadzi do wniosku, że chodzi o zachowanie przedsiębiorcy, które godzi w interesy grupy osób stanowiących określony zbiór. Rezultaty tej wykładni modyfikuje zastrzeżenie, że nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma interesów indywidualnych. Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że przy konstruowaniu pojęcia „zbiorowy interes konsumentów” nie można opierać się tylko i wyłącznie na tym, czy oceniana praktyka skierowana jest do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów. W ocenie Sądu, 3 kolejno: sygn. akt XVII Amc 31/02, sygn. akt XVII Amc 2195/10, sygn. akt XVII Amc 805/11, sygn. akt XVII Amc 2060/10, sygn. akt XVII Amc 3736/10, 9 wystarczające powinno być ustalenie, że zachowanie przedsiębiorcy nie jest podejmowane w stosunku do zindywidualizowanych konsumentów, lecz względem członków danej grupy (określonego kręgu podmiotów), wyodrębnionych spośród ogółu konsumentów za pomocą wspólnego dla nich kryterium. Sąd Najwyższy uznał zatem, że praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jest (...) takie zachowanie przedsiębiorcy, które podejmowane jest w warunkach wskazujących na powtarzalność zachowania w stosunku do indywidualnych konsumentów wchodzących w skład grupy, do której adresowane są zachowania przedsiębiorcy, w taki sposób, że potencjalnie ofiarą takiego zachowania może być każdy konsument będący klientem lub potencjalnym klientem przedsiębiorcy . Zdaniem Prezesa Urzędu, działanie Przedsiębiorcy może godzić w interesy nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da się zidentyfikować, tj. wszystkich, którzy zawarli z Przedsiębiorcą umowy o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, umowy o zaopatrzenie w wodę oraz umowy o odprowadzanie ścieków, a także wszystkich potencjalnych, przyszłych odbiorców usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków świadczonych przez tego Przedsiębiorcę. W tym wypadku z samej istoty posługiwania się przez Przedsiębiorcę wzorcami ww. umów wynika powtarzalność jego zachowania wobec takich osób. Z uwagi na powyższe, Prezes Urzędu uznał za uprawdopodobnioną drugą przesłankę zarzuconej Przedsiębiorcy praktyki tj. naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. II. Wnosząc o wydanie decyzji w trybie art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Przedsiębiorca zobowiązał się do zaniechania stosowania zarzucanej mu praktyki poprzez wprowadzenie do obrotu, z chwilą uprawomocnienia się niniejszej decyzji, nowych wzorców umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, o zaopatrzenie w wodę oraz o odprowadzanie ścieków zgodnie z wzorcami przedłożonymi z pismem z dnia 15.11.2012r., w których kwestionowane postanowienia nie występują oraz wystąpienie do dotychczasowych odbiorców z propozycją podpisania nowych umów lub podpisania aneksów , zgodnie z ww. wzorcami, w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. W przedstawionych przez Przedsiębiorcę w toku postępowania nowych wzorcach umów treść kwestionowanych postanowień została usunięta. Z kolei zobowiązanie Przedsiębiorcy do złożenia dotychczasowym odbiorcom propozycji podpisania nowych umów lub aneksów pozwoli na wyeliminowanie niedozwolonych postanowień umownych z obrotu prawnego. W świetle powyższego Prezes Urzędu uznał, że podjęte przez Przedsiębiorcę zobowiązanie zmierza bezpośrednio do zapobieżenia naruszeniom art. 24 ustawy. Tym samym możliwe jest uznanie, że spełniony został drugi, obok uprawdopodobnienia stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, warunek niezbędny do wydania decyzji na podstawie art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W pkt Ia sentencji decyzji Prezes Urzędu nałożył na Przedsiębiorcę obowiązek wykonania przyjętego zobowiązania poprzez wprowadzenie do obrotu, z chwilą uprawomocnienia się niniejszej decyzji, nowych wzorców umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, o zaopatrzenie w wodę oraz o odprowadzanie ścieków zgodnie z wzorcami przedłożonymi z pismem z dnia 15.11.2012r., w których kwestionowane postanowienia nie występują. Z uwagi na fakt, że Przedsiębiorca jest gotów wykorzystywać nowe wzorce do zawierania umów z odbiorcami usług zbiorowego zaopatrzenia w wodę i zbiorowego odprowadzania ścieków, wykonanie ww. zobowiązania będzie możliwe z chwilą uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Biorąc jednocześnie pod uwagę, że fakt podpisania przez dotychczasowych odbiorców nowych umów o zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków, o zaopatrzenie w wodę oraz o odprowadzanie 10 ścieków lub aneksów , zgodnie z wzorcami przedłożonymi z pismem z dnia 15.11.2012r., w których kwestionowane postanowienia nie występują, jest okolicznością niezależną od Przedsiębiorcy, w zakresie zobowiązania złożonego w odniesieniu do umów pozostających nadal w obrocie prawnym, Prezes Urzędu nałożył na Przedsiębiorcę obowiązek wystąpienia do dotychczasowych odbiorców z propozycją podpisania nowych umów lub podpisania aneksów w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu wyznaczył Przedsiębiorcy termin 12 miesięcy, licząc od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji, do wykonania zobowiązania określonego w pkt I b sentencji decyzji. W tym zakresie Prezes Urzędu uwzględnił wniosek Przedsiębiorcy uznając, że jest to termin niezbędny do skutecznego wykonania wszystkich koniecznych czynności zważywszy zarówno liczbę tych umów, jak również możliwości organizacyjne i techniczne Przedsiębiorcy. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy, Prezes Urzędu nałożył na Przedsiębiorcę obowiązek przekazania, w terminie 14 miesięcy od dnia uprawomocnienia się decyzji, informacji o realizacji zobowiązania nałożonego w punkcie I sentencji decyzji oraz kopii 5 umów zawartych zgodnie z postanowieniami nowych wzorców i dowodów potwierdzających przekazanie kontrahentom propozycji zawarcia nowych umów lub podpisania aneksów do obowiązujących nadal umów. Mając na uwadze powyższe, Prezes Urzędu orzekł jak w pkt I i II sentencji decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. - od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie- Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów- Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Poznaniu. Otrzymuje: Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Spółka z o.o. w Kaliszu ul. Nowy Świat 2A 62-800 Kalisz